Wyniki ankiety Zygmunta Kukulskiego jako źródło do badań środowiska nauczycielskiego w dwudziestoleciu międzywojennym
DOI:
https://doi.org/10.12775/SPI.2026.2.004Słowa kluczowe
Zygmunt Kukulski, nauczyciele, ankieta, szkoła, źródła, dwudziestolecie międzywojenneAbstrakt
Badania nad środowiskiem nauczycielskim w Polsce w okresie dwudziestolecia międzywojennego stanowią ważny nurt refleksji historyczno-pedagogicznej, pozwalający na pogłębione zrozumienie procesów odbudowy i unifikacji systemu oświaty po 1918 roku. Wymagają one oparcia się na szerokiej i zróżnicowanej bazie źródeł, odpowiadającej wielowymiarowości badanej problematyki. Do podstawowych kategorii materiałów źródłowych należą dokumenty normatywne i administracyjne. Istotnym uzupełnieniem dokumentacji urzędowej są źródła narracyjne i egodokumenty, w tym pamiętniki, wspomnienia, dzienniki oraz korespondencja nauczycieli, a także prasa pedagogiczna i materiały wytwarzane przez organizacje nauczycielskie. Na szczególną uwagę zasługują ankiety jako specyficzna, wciąż relatywnie rzadko wykorzystywana kategoria źródeł do badań nad nauczycielami.
Celem artykułu jest ocena źródła, jakim jest „Ankieta w sprawie psychologii nauczyciela-wychowawcy” przygotowana w 1927 r. przez Zygmunta Kukulskiego. Przedmiotem szczegółowej analizy jest struktura ankiety, charakter zawartych w niej pytań oraz zakres poruszanych zagadnień, obejmujących m.in. pochodzenie społeczne nauczycieli, ich życie rodzinne, warunki pracy, światopogląd oraz cechy osobowościowe. Artykuł podejmuje również krytyczną refleksję nad wartością poznawczą ankiety, zwracając uwagę na jej ograniczenia metodologiczne, takie jak brak losowości próby, autoselekcja respondentów czy wpływ kontekstu instytucjonalnego i hierarchii szkolnej na treść odpowiedzi. W pracy zastosowana została krytyka źródła historycznego (zewnętrzna i wewnętrzna), analiza treści oraz metoda porównawcza.
Ankieta Kukulskiego, mimo pewnych ograniczeń metodologicznych, stanowi cenne i wielowymiarowe źródło, umożliwiające pogłębione badania nad codziennością, tożsamością zawodową oraz społeczną nauczycieli w II Rzeczypospolitej, zwłaszcza w zestawieniu z innymi kategoriami źródeł historycznych.
Bibliografia
Źródło:
Ankiety w sprawie psychologii nauczyciela-wychowawcy, BU KUL, Oddział Rękopisów, sygn. 3533–3539.
Opracowania:
Dawid J.W. (1912). O duszy nauczycielstwa, Kraków: Skład Główny w Księgarni Gebethnera i Spółki.
Gołdyn P. (2019). Źródła do dziejów szkolnictwa w Polsce w XX wieku. Sprawozdania szkolne, protokoły rad pedagogicznych, kroniki szkolne, Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM.
Gołdyn P. (2024). Życie codzienne nauczycieli w II Rzeczypospolitej, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
Grzywna J. (1984). Szkolnictwo powszechne i oświata pozaszkolna w województwie kieleckim w latach 1918–1939, Kielce: Wyższa Szkoła Pedagogiczna.
Iwanicki M. (1984). Społeczna działalność pozaszkolna nauczycieli szkół powszechnych w Polsce w latach 1918–1939, Olsztyn: Wydawnictwo WSP.
Juśko E. (2005). Nauczyciele szkół powszechnych powiatu tarnowskiego w II Rzeczypospolitej, Lublin: Towarzystwo Naukowe KUL.
Kuchta J. (1936). Typologia nauczyciela. Szkice wychowawcze, Lwów: Księgarnia Nauczycielska we Lwowie.
Kukulski Z. (1927). Ankieta w sprawie psychologii nauczyciela-wychowawcy, Warszawa: Państwowe Wyższe Kursy Nauczycielskie.
Kurdybacha Ł. (1948). Zawód nauczyciela w ciągu wieków, Łódź: Spółdzielnia Wydawnicza „Czytelnik”.
Magda-Adamowicz M. (2018). Rozwój polskiej myśli pedeutologicznej, „Przegląd Historyczno-Oświatowy”, nr 1–2, s. 29–44.
Mirski J. (1933). Nauczyciel-wychowawca. Jego dobór i kształcenia ze stanowiska zasadniczej funkcji wychowania, Warszawa: Książnica – Atlas.
Nawroczyński B. (1929). O zawodzie nauczyciela, Warszawa: Polskie Towarzystwo Eugeniczne, Instytut Wydawniczy „Bibljoteka Polska”.
Piotrowska-Marchewa M. (2016). Nauczycielki polskich szkół powszechnych i średnich w życiu politycznym II Rzeczypospolitej, [w:] T. Kulak, M. Dajnowicz (red.), Drogi kobiet do polityki (na przestrzeni XVIII–XXI wieku), Wrocław: Komisja Historii Kobiet Komitetu Nauk Historycznych PAN; Wydawnictwo Chronicon, s. 313–343.
Piotrowska-Marchewa M. (2020). Nauczycielki ludowe. Uwarunkowania pracy kobiet w publicznej oświacie powszechnej Polski międzywojennej, „Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych”, t. 81, s. 343–359.
Piotrowska-Marchewa M. (2023). Potrzebne państwu polskiemu. Nauczycielki w systemie publicznych szkół powszechnych Drugiej Rzeczypospolitej (1918–1939), Kraków: Księgarnia Akademicka.
Sanojca K. (2014). Szkoła jako instytucja pracy. Pozycja prawna i problemy zawodowe nauczycieli szkół państwowych w okresie Drugiej Rzeczypospolitej, [w:] W. Mędrzecki, C. Leszczyńska (red.), Praca i społeczeństwo Drugiej Rzeczypospolitej, Warszawa: Instytut Historii PAN, s. 277–291.
Smołalski A. (1994). Stosunki służbowe i warunki pracy nauczycieli w Polsce do 1939 r., Opole: Wyższa Szkoła Pedagogiczna im. Powstańców Śląskich.
Stankiewicz R. (2002). Nauczyciel w czasach II Rzeczypospolitej, [w:] R. Stankiewicz (red.), Nauczyciel – opiekun – wychowawca (tradycje – teraźniejszość – nowe wyzwania), Poznań–Zielona Góra: Eruditus, s. 13–84.
Szablicka-Żak J. (2009). Aktywność działaczy oświatowych w Parlamencie II Rzeczypospolitej, [w:] E. Sapia-Drewniak (red.), Towarzystwa społeczne i ich działalność oświatowa. Konteksty historyczne i teraźniejszość, Dąbrowa Górnicza: Wyższa Szkoła Biznesu, s. 179–191.
Szulakiewicz W. (2000). Historia oświaty i wychowania w Polsce 1918–1939. Studium historiograficzne, Toruń: Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.
Szulakiewicz W. (2015). Badania historyczne w pedagogice. Konteksty źródłowe, Toruń: Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.
Szulakiewicz W. (red.) (2003). Źródła w badaniach naukowych historii edukacji, Toruń: Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.
Wilgusiewicz A. (2018). Życie codzienne nauczycieli polskich na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej, [w:] J. Lusek (red.), Oświata i nauka na Kresach Wschodnich w XIX i XX wieku, Bytom–Poznań: Muzeum Górnośląskie; Uniwersytet im. Adama Mickiewicza. Wydział Pedagogiczno-Artystyczny, s. 29–38.
Wróblewska U. (2017). Gromadzenie i ochrona źródeł szkolnych, „Biuletyn Historii Wychowania”, nr 37, s. 37–52.
Pobrania
Opublikowane
Jak cytować
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Wiesław Partyka
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Autor zgłaszając swój artykuł oświadcza, że:
jest Autorem artykułu (zwanego dalej Utworem) i:
- przysługują mu wyłączne i nieograniczone prawa autorskie do Utworu,
- jest uprawniony/a do rozporządzania prawami autorskimi do Utworu.
Udziela Uniwersytetowi Ignatianum w Krakowie nieodpłatnej, niewyłącznej, nieograniczonej terytorialnie licencji do korzystania z Utworu na następujących polach eksploatacji:
- utrwalania utworu w formie papierowej, a także na nośniku cyfrowym lub magnetycznym;
- zwielokrotnienia utworu dowolną techniką, bez ograniczenia ilości wydań i liczby egzemplarzy;
- rozpowszechniania utworu i jego zwielokrotnionych egzemplarzy na jakimkolwiek nośniku, w tym wprowadzenia do obrotu, sprzedaży, użyczenia, najmu;
- wprowadzenia utworu do pamięci komputera;
- rozpowszechniania utworu w sieciach informatycznych, w tym w sieci Internet;
- publicznego wykonania, wystawienia, wyświetlenia, odtworzenia oraz nadawania i reemitowania, a także publicznego udostępniania utworu w taki sposób, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i czasie przez siebie wybranym;
- w zakresie praw zależnych do Utworu, obejmujących w szczególności prawo do dokonania koniecznych zmian w Utworze, wynikających z opracowania redakcyjnego i metodycznego, a także do dokonania tłumaczenia Utworu na języki obce.
Udzielenie licencji następuje z chwilą przekazania Utworu na rzecz Uniwersytetowi Ignatianum w Krakowie. Uniwersytet Ignatianum w Krakowie jest uprawniony do udzielania dalszych sublicencji do Utworu, w zakresie udzielonego prawa. Licencja jest ograniczona czasowo i zostaje udzielona na okres 15 lat, licząc od daty jej udzielenia.
Polityka prywatności
Statystyki
Liczba wyświetleń i pobrań: 8
Liczba cytowań: 0
