Terapia poznawczo-behawioralna w pedagogicznym wspieraniu dzieci z zaburzeniami ze spektrum autyzmu: możliwości i ograniczenia
DOI:
https://doi.org/10.12775/SPI.2026.1.003Słowa kluczowe
terapia poznawczo-behawioralna, spektrum autyzmu, pedagogika specjalna, funkcjonowanie emocjonalne, edukacja inkluzyjna, wsparcie pedagogiczne, autoregulacjaAbstrakt
Celem artykułu jest analiza możliwości i ograniczeń wykorzystania założeń terapii poznawczo-behawioralnej w pedagogicznym wspieraniu dzieci z zaburzeniami ze spektrum autyzmu (Autism Spectrum Disorder – ASD). Szczególną wagę przywiązano do uwzględnienia ich funkcjonowania emocjonalnego i adaptacyjnego w środowisku edukacyjnym. Przedmiotem rozważań są teoretyczne podstawy podejścia poznawczo-behawioralnego oraz zakres ich potencjalnej użyteczności w praktyce pedagogicznej, rozpatrywany z perspektywy kompetencji zawodowych pedagoga. Artykuł ma charakter teoretyczno-analityczny i opiera się na krytycznym przeglądzie literatury przedmiotu obejmującym metaanalizy, systematyczne przeglądy badań oraz kluczowe opracowania teoretyczne z zakresu psychologii klinicznej, pedagogiki specjalnej i psychologii rozwojowej, dotyczące pracy z dziećmi z ASD.
Wywód rozpoczyna się od omówienia narastających trudności emocjonalnych i adaptacyjnych dzieci z zaburzeniami ze spektrum autyzmu w kontekście edukacyjnym oraz znaczenia zdrowia psychicznego dla procesu uczenia się i wychowania. Następnie przedstawiono podstawowe założenia terapii poznawczo-behawioralnej, ze szczególnym uwzględnieniem mechanizmów zmiany istotnych z punktu widzenia edukacji, takich jak uczenie się, modelowanie, wzmacnianie oraz rozwijanie autoregulacji. Kolejna część poświęcona jest analizie adaptacji podejścia poznawczo-behawioralnego do specyficznych potrzeb dzieci z ASD oraz wskazaniu ograniczeń wynikających z różnic pomiędzy oddziaływaniami pedagogicznymi a psychoterapią.
Analiza literatury wskazuje, że terapia poznawczo-behawioralna, odpowiednio zaadaptowana, może stanowić wartościowe wsparcie pedagogiczne w obszarze edukacji emocjonalnej, strukturyzowania środowiska szkolnego i wzmacniania zachowań adaptacyjnych. Jednocześnie podkreślono konieczność zachowania jasnych granic kompetencji zawodowych oraz współpracy interdyscyplinarnej jako warunku skutecznego wspierania dzieci z ASD w środowisku edukacyjnym.
Bibliografia
Ambroziak K., Kołakowski A. (2020). Modele poznawczo-behawioralne zaburzeń zachowania i agresji. Programy terapeutyczne, [w:] A. Kołakowski (red.), Zaburzenia zachowania u dzieci. Teoria i praktyka, Sopot: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, s. 206–259.
Attwood T. (2004). Cognitive Behaviour Therapy for Children and Adults with Asperger’s Syndrome, „Behaviour Change”, t. 21, nr 3, s. 147–161.
Beck J.S. (2011). Cognitive Behavior Therapy: Basics and Beyond (2nd ed.), New York: Guilford Press.
Bellon-Harn M.L., Boyd R.L., Manchaiah V. (2022). Applied Behavior Analysis as Treatment for Autism Spectrum Disorders: Topic Modeling and Linguistic Analysis of Reddit Posts, ,,Frontiers in Rehabilitation Sciences”, t. 2, nr 682533, s. 1–13, https://doi.org/10.3389/fresc.2021.682533
Chan V., Albaum C.S., Khanlou N., Westra H., Weiss J.A. (2025). Parent Involvement in Mental Health Treatment for Autistic Children: A Grounded Theory-Informed Qualitative Analysis, ,,Child Psychiatry and Human Development”, t. 56, nr 4, s. 982–995. https://doi.org/10.1007/s10578-023-01621-x
Conner C.M., White S.W., Scahill L., Mazefsky C.A. (2020). The Role of Emotion Regulation and Core Autism Symptoms in the Experience of Anxiety in Autism, „Autism. The International Journal of Research and Practice”, t. 24, nr 4, s. 931–940, https://doi.org/10.1177/1362361320904217
Dziektarz A., Wójcik S. (2022). Wykorzystanie psychoterapii poznawczo-behawioralnej w radzeniu sobie z nadmiernym stresem, Warszawa: Difin.
Gitimoghaddam M., Chichkine N., McArthur L., Sangha S.S., Symington V. (2022). Applied Behavior Analysis in Children and Youth with Autism Spectrum Disorders: A Scoping Review, „Perspectives on Behavior Science”, t. 45, nr 3, s. 521–557, https://doi.org/10.1007/s40614-022-00338-x
Jagielska G. (2020). Terapia rodzinna w leczeniu zaburzeń zachowania, [w:] A. Kołakowski (red.), Zaburzenia zachowania u dzieci. Teoria i praktyka, Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, s. 309–344.
Karna W., Stefaniuk I. (2024). The Influence of Peer Relationships on the Social Development of Children with Autism Spectrum Disorder, „Iranian Journal of Neurodevelopmental Disorders”, t. 2, nr 4, s. 10–18, https://doi.org/10.61838/kman.jndd.2.4.2
Kaya S., Yildiz N.G. (2024). Using the Concrete–Representational–Abstract Sequence to Teach Math Skills to a Student with Autism Spectrum Disorder in a General Education Classroom, „International Journal of Developmental Disabilities”, t. 70, nr 8, s. 1398–1409, https://doi.org/10.1080/20473869.2023.2180539
Kerns C.M., Roux A.M., Connell J.E., Shattuck P.T. (2016). Adapting Cognitive Behavioral Techniques to Address Anxiety and Depression in Cognitively Able Emerging Adults on the Autism Spectrum, „Cognitive and Behavioral Practice”, t. 23, nr 3, s. 329–340, https://doi.org/10.1016/j.cbpra.2016.06.002
Lai M.-C., Kassee C., Besney R., Bonato S., Hull L., Mandy W., Szatmari P. Ameis S.H. (2019). Prevalence of Co-occurring Mental Health Diagnoses in the Autism Population: A Systematic Review and Meta-analysis, „The Lancet Psychiatry”, t. 6, nr 10, s. 819–829, https://doi.org/10.1016/S2215-0366(19)30289-5
Leachman C., Nichols E.S., Al-Saoud S., Duerden E.G. (2024). Anxiety in Children and Adolescents with Autism Spectrum Disorder: Behavioural Phenotypes and Environmental Factors, „BMC Psychology”, t. 12, nr 534 s. 1–14, https://doi.org/10.1186/s40359-024-02044-6
Mazefsky C.A., Herrington J., Siegel M., Scarpa A., Maddox B.B., Scahill L., White S.W. (2013). The Role of Emotion Regulation in Autism Spectrum Disorder, „Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry”, t. 52, nr 7, s. 679–688, https://doi.org/10.1016/j.jaac.2013.05.006.
McKinlay M., Thorpe D., Cage E., Grainger C., Jasper C., Stewart M. (2024). Which Psycho-social-environmental Factors Do Autistic Students Identify as Being Important for Positive Experiences in Mainstream Secondary School?, „Autism”, t. 29, nr 3, s. 566–578, https://doi.org/10.1177/13623613241285974
Owens M., Stevenson J., Hadwin J.A., Norgate R. (2012). Anxiety and Depression in Academic Performance: An Exploration of the Mediating Factors of Worry and Working Memory, „School Psychology International”, t. 33, nr 4, s. 433–449, https://doi.org/10.1177/0143034311427433
Perihan C., Burke M., Bowman-Perrott L., Bicer A., Gallup J., Thompson J., Sallese M. (2020). Effects of Cognitive Behavioral Therapy for Reducing Anxiety in Children with High Functioning ASD: A Systematic Review and Meta-Analysis, „Journal of Autism and Developmental Disorders”, t. 50, nr 6, s. 1958–1972, https://doi.org/10.1007/s10803-019-03949-7
Preś J., Świątkowska K., Kołakowski A. (2024). Cognitive Behavioral Therapy for the Treatment of Separation Anxiety Disorder in Children: A Research Review and Case Study, „Psychiatria Polska”, t. 58, nr 5, s. 761–771, https://doi.org/10.12740/PP/175718
Restoy D., Oriol-Escudé M., Alonzo-Castillo T., Magán-Maganto M., Canal-Bedia R., Díez-Villoria E., Gisbert-Gustemps L., Setién-Ramos I., Martínez-Ramírez M., Ramos-Quiroga J. A., Lugo-Marín J. (2024). Emotion Regulation and Emotion Dysregulation in Children and Adolescents with Autism Spectrum Disorder: A Meta-analysis of Evaluation and Intervention Studies, „Clinical Psychology Review”, t. 109, nr 102410, s. 1-17, https://doi.org/10.1016/j.cpr.2024.102410
Ruan R. (2025). The Effect of Structured Teaching Methods on Restricted Repetitive Behaviors of Autistic Children, „International Journal of Healthcare Information Systems and Informatics”, t. 20, nr 1, s. 1–21, https://doi.org/10.4018/IJHISI.385602
Sharma S., Hucker A., Matthews T., Grohmann D., Laws K.R. (2021). Cognitive Behavioural Therapy for Anxiety in Children and Young People on the Autism Spectrum: A Systematic Review and Meta-analysis, „BMC Psychology”, t. 9, nr 151, s. 1–16, https://doi.org/10.1186/s40359-021-00658-8
Simacek J.J., Riegelman A., Gunderson J., Worthley E., Dimian F.A., Chaxiong P., Wolff J.J. (2025). Examining Behavioral Interventions for Infancy and Early Toddlerhood: A Systematic Review of Intervention Effects, Parameters, and Participants, „Journal of Autism and Developmental Disorders”, t. 45, nr 5, s 778–794, https://doi.org/10.1007/s10803-025-06804-0
Simonoff E., Pickles A., Charman T., Chandler S., Loucas T., Baird G. (2008). Psychiatric Disorders in Children with Autism Spectrum Disorders: Prevalence, Comorbidity, and Associated Factors in a Population-derived Sample, „Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry”, t. 47, nr 8, s. 921–929, https://doi.org/10.1097/CHI.0b013e318179964f
Solish A., Klemencic N., Ritzema A., Nolan V., Pilkington M., Anagnostou E., Brian J., (2020). Effectiveness of a Modified Group Cognitive Behavioral Therapy Program for Anxiety in Children with ASD Delivered in a Community Context, „Molecular Autism”, t. 11, nr 34, s. 1–11. https://doi.org/10.1186/s13229-020-00341-6
Spain D., Happé F. (2020). How to Optimise Cognitive Behaviour Therapy (CBT) for People with Autism Spectrum Disorders (ASD): A Delphi Study, „Journal of Rational-Emotive & Cognitive-Behavior Therapy”, t. 38, nr 5, s. 184–208, https://doi.org/10.1007/s10942-019-00335-1
Symes W., Humphrey N. (2011). School Factors that Facilitate or Hinder the Ability of Teaching Assistants to Effectively Support Pupils with Autism Spectrum Disorders (ASDs) in Mainstream Secondary Schools, „Journal of Research in Special Educational Needs”, t. 11, nr 3, s. 153–161, https://doi.org/10.1111/j.1471-3802.2011.01196.x
Van Steensel F.J.A., Bögels S.M., Perrin S. (2011). Anxiety Disorders in Children and Adolescents with Autistic Spectrum Disorders: A Meta-analysis, „Clinical Child and Family Psychology Review”, t. 14, nr 3, s. 302–317, https://doi.org/10.1007/s10567-011-0097-0
Webster-Stratton C., Reid J. (2020). Seria programów treningowych „The incredible years” dla rodziców, nauczycieli i dzieci. Wieloaspektowa metoda terapii małych dzieci wykazujących problemy z zachowaniem, [w:] J. Weisz, A. Kazdin (red.), Metody w psychoterapii dzieci i młodzieży oparte na dowodach, przeł. R. Andruszko, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, s. 169–193.
Weiss J.A. (2014). Transdiagnostic Case Conceptualization of Emotional Problems in Youth with ASD: An Emotion Regulation Approach, „Clinical Psychology: Science and Practice”, t. 21, nr 4, s. 331–350, https://doi.org/10.1111/cpsp.12084
White S.W., Ollendick T., Albano A.M., Oswald D., Johnson C., Southam-Gerow M.A., Kim I., Scahill L. (2013). Randomized Controlled Trial: Multimodal Anxiety and Social Skill Intervention for Adolescents with Autism Spectrum Disorder, „Journal of Autism and Developmental Disorders”, t. 43, nr 2, s. 382–394, https://doi.org/10.1007/s10803-012-1577-x
Wood J.J., Drahota A., Sze K., Har K., Chiu A., Langer D.A. (2009). Cognitive Behavioral Therapy for Anxiety in Children with Autism Spectrum Disorders: A Randomized, Controlled Trial, „Journal of Child Psychology and Psychiatry”, t. 50, nr 3, s. 224–234, https://doi.org/10.1111/j.1469-7610.2008.01948.x
Wójcik M. (2024). Challenging Behaviour of Students with Autism Spectrum Disorder in the Context of Sense of Security in Education, Upbringing and Therapy: A Narrative Review, „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio J. Paedagogia-Psychologia”, t. 37, nr 4, s. 91–108, https://doi.org/10.17951/j.2024.37.4.91-108
You X.-R., Gong X.-R., Guo M.-R., Ma B.-X. (2024). Cognitive Behavioural Therapy to Improve Social Skills in Children and Adolescents with Autism Spectrum Disorder: A Meta-analysis of Randomised Controlled Trials, „Journal of Affective Disorders”, t. 344, nr 1, s. 8–17, https://doi.org/10.1016/j.jad.2023.10.008
Pobrania
Opublikowane
Jak cytować
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Ewelina Młynarczyk, Julia Bodziony, Ilona Iwańska
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Autor zgłaszając swój artykuł oświadcza, że:
jest Autorem artykułu (zwanego dalej Utworem) i:
- przysługują mu wyłączne i nieograniczone prawa autorskie do Utworu,
- jest uprawniony/a do rozporządzania prawami autorskimi do Utworu.
Udziela Uniwersytetowi Ignatianum w Krakowie nieodpłatnej, niewyłącznej, nieograniczonej terytorialnie licencji do korzystania z Utworu na następujących polach eksploatacji:
- utrwalania utworu w formie papierowej, a także na nośniku cyfrowym lub magnetycznym;
- zwielokrotnienia utworu dowolną techniką, bez ograniczenia ilości wydań i liczby egzemplarzy;
- rozpowszechniania utworu i jego zwielokrotnionych egzemplarzy na jakimkolwiek nośniku, w tym wprowadzenia do obrotu, sprzedaży, użyczenia, najmu;
- wprowadzenia utworu do pamięci komputera;
- rozpowszechniania utworu w sieciach informatycznych, w tym w sieci Internet;
- publicznego wykonania, wystawienia, wyświetlenia, odtworzenia oraz nadawania i reemitowania, a także publicznego udostępniania utworu w taki sposób, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i czasie przez siebie wybranym;
- w zakresie praw zależnych do Utworu, obejmujących w szczególności prawo do dokonania koniecznych zmian w Utworze, wynikających z opracowania redakcyjnego i metodycznego, a także do dokonania tłumaczenia Utworu na języki obce.
Udzielenie licencji następuje z chwilą przekazania Utworu na rzecz Uniwersytetowi Ignatianum w Krakowie. Uniwersytet Ignatianum w Krakowie jest uprawniony do udzielania dalszych sublicencji do Utworu, w zakresie udzielonego prawa. Licencja jest ograniczona czasowo i zostaje udzielona na okres 15 lat, licząc od daty jej udzielenia.
Polityka prywatności
Statystyki
Liczba wyświetleń i pobrań: 82
Liczba cytowań: 0
