Między inkluzją a społecznym zamknięciem: Nierówności dostępu do edukacji w Uniwersytetach Trzeciego Wieku
DOI:
https://doi.org/10.12775/SPI.2026.1.005Słowa kluczowe
Uniwersytety Trzeciego Wieku, starsi dorośli, nierówności edukacyjne, pozaformalna edukacja seniorów, uczestnictwo i wykluczenie społeczneAbstrakt
Celem artykułu jest analiza nierówności uczestnictwa osób starszych w Uniwersytetach Trzeciego Wieku (UTW) oraz identyfikacja mechanizmów wykluczenia ograniczających dostęp do edukacji pozaformalnej w późnym wieku. Przedmiotem analiz są bariery strukturalne, organizacyjne, kulturowe i symboliczne, rozpatrywane w świetle zróżnicowanych potrzeb edukacyjnych i biograficznych starszych dorosłych.
Artykuł opiera się na krytycznym przeglądzie krajowych i międzynarodowych badań ilościowych i jakościowych dotyczących edukacji senioralnej. Zastosowano perspektywę intersekcjonalną, ujmującą różnice związane z płcią, klasą społeczną, zdrowiem i sprawnością, pochodzeniem etnicznym, statusem ekonomicznym oraz kompetencjami cyfrowymi.
Analiza obejmuje strukturalne wzory uczestnictwa, ograniczenia wynikające z quasiakademickiego modelu organizacyjnego UTW, bariery zdrowotne i mobilnościowe, nierówności społeczne i etniczne, przejawy ageizmu oraz cyfrowe wykluczenie. Ustalenia wskazują, że dominujący w UTW etos „aktywnego starzenia się” sprzyja modelowi „jednego rozmiaru dla wszystkich”, który premiuje mobilnych, kompetentnych kulturowo seniorów z klasy średniej, a równocześnie marginalizuje osoby doświadczające kumulatywnych nierówności.
Wyniki potwierdzają, że uczestnictwo w UTW ma charakter selektywny i reprodukuje wcześniejsze nierówności edukacyjne. Niedostatecznie reprezentowane są osoby o niższym statusie społeczno-ekonomicznym, mężczyźni, osoby z niepełnosprawnościami, przedstawiciele mniejszości oraz mieszkańcy obszarów wiejskich. Dysproporcje te są efektem współdziałania barier strukturalnych oraz instytucjonalnych i kulturowo-symbolicznych, które poprzez normatywny model „idealnego uczestnika” zawężają realny dostęp do UTW.
W części końcowej przedstawiono kierunki działań sprzyjające bardziej integracyjnym praktykom edukacyjnym: redefinicję dostępności, wzmocnienie partycypacji seniorów w projektowaniu oferty, wprowadzenie zróżnicowanych modeli dydaktycznych oraz systematyczny monitoring równości uczestnictwa. UTW mogą stać się narzędziem redystrybucji szans edukacyjnych, jeśli odejdą od selektywnej inkluzji na rzecz podejścia opartego na prawach człowieka i uznaniu różnorodności.
Bibliografia
Adamczyk M.D. (2017). Modele edukacji osób starszych, „Edukacja – Technika – Informatyka”, nr 3(21), s. 32–37.
Błaszczak-Banasiak A., Kuruś M., Chabiera A., Nowek P. (red.) (2016). Dostępność wsparcia środowiskowego dla osób starszych w perspektywie przedstawicieli gmin województwa dolnośląskiego – analiza i zalecenia, Warszawa: Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich.
Borczyk W. (2022). List do Liderów UTW, „Ogólnopolski Biuletyn Uniwersytetów Trzeciego Wieku”, nr 1(33), s. 18.
Carragher L., Golding B. (2015). Older Men as Learners: Irish Men’s Sheds as an Intervention, „Adult Education Quarterly”, t. 65, nr 2, s. 152–168.
Casanova G., Weil J., Cerqueira M. (2023). The Evolution of Universities of the Third Age around the World: A Historical Review, „Gerontology & Geriatrics Education”, t. 45, nr 3, s. 483–498.
Castro Rojas M.D. (2021). Barriers and Supportive Factors for Older Adults Learning about and Using Information and Communication Technologies for Healthy Aging in Costa Rica, „Educational Gerontology”, t. 47, nr 10, s. 433–446.
Czerniawska O. (2009). Uniwersytet Trzeciego Wieku – 30 lat działania. Przemiany, dylematy i oczekiwania w epoce ponowoczesnej, „Chowanna”, nr 2(33), s. 97–114.
Dolcy T.J., Livingstone K.A. (2019). Education for All? Examining Informal Adult Learning, the Men’s Sheds Revolution, and Their Role in Older Males’ Participation in Learning, „Caribbean Journal of Education”, t. 41, nr 2, s. 23–45.
Fabiś A., Konieczna-Woźniak R. (2022). Polski fenomen uniwersytetów trzeciego wieku, „Exlibris. Biblioteka Gerontologii Społecznej”, t. 22, nr 1, s. 55–78.
Findsen B. (2018). Learning in Later Adulthood: A Critical Perspective, [w:] M. Milana, S. Webb, J. Holford, R. Waller, P. Jarvis (red.), The Palgrave International Handbook on Adult and Lifelong Education and Learning, London: Palgrave, s. 839–856.
Findsen B., McEwen B. (2012). Older Men’s Perspectives on (Re-)entering Post-compulsory Education: Insights from a Scottish Study, [w:] M. Bowl, R. Tobias, J. Leahy, G. Ferguson, J. Gage (red.), Gender, Masculinity and Lifelong Learning, London: Routledge, s. 148–158.
Formosa M. (2009). Renewing Universities of the Third Age: Challenges and Visions for the Future, „Recerca”, t. 9, s. 171–196.
Formosa M. (2012a). Education and Older Adults at the University of the Third Age, „Educational Gerontology”, t. 38, nr 2, s. 114–126.
Formosa M. (2012b). Lifelong Education for Older Adults in Malta: Current Trends and Future Visions, „International Review of Education”, t. 58, nr 2, s. 271–292.
Formosa M. (2014). Four Decades of Universities of the Third Age: Past, Present, Future, „Ageing & Society”, t. 34, nr 1, s. 42–66.
Formosa M. (2019a). Active Ageing through Lifelong Learning: The University of the Third Age, [w:] M. Formosa (red.), The University of the Third Age and Active Ageing: European and Asian-Pacific Perspectives (International Perspectives on Aging, t. 23), Cham: Springer, s. 3–18.
Formosa M. (2019b). Concluding Remarks and Reflections, [w:] M. Formosa (red.), The University of the Third Age and Active Ageing: European and Asian-Pacific Perspectives (International Perspectives on Aging, t. 23), Cham: Springer, s. 259–272.
Formosa M. (2020). The French and British Models of the University of the Third Age: A Socio-Historical Analysis, „World Studies in Education”, t. 21, nr 2, s. 27–43.
Formosa M. (2021). Manifestations of Internalised Ageism in Older Adult Learning, „University of Toronto Quarterly”, t. 90, nr 2, s. 169–182.
Formosa M. (2022). From Invisibility to Inclusion: Opening the Doors for Older Men at the University of the Third Age in Malta, „Gerontology & Geriatrics Education”, t. 43, nr 4, s. 443–455.
Formosa M. (2023). Five Decades of Older Adult Learning: Achievements and Challenges, „International Journal of Education and Ageing”, t. 5, nr 3, s. 91–104.
Formosa M. (2024). The Politics of Older Adult Learning: Social Class, Gender, Ethnicity and Age Inequalities, [w:] C. Earl, P. Taylor (red.), Research Handbook on Inequalities in Later Life, Cheltenham: Edward Elgar Publishing, s. 196–208.
Gierszewski D. (2022). Inkluzja cyfrowa osób starszych – od integracji do partycypacji, „Exlibris. Biblioteka Gerontologii Społecznej”, t. 22, nr 1, s. 39–54.
Gierszewski D., Kluzowicz J. (2021). The Role of the University of the Third Age in Meeting the Needs of Older Adult Learners in Poland, „Gerontology & Geriatrics Education”, t. 42, nr 3, s. 437–451.
Golding B. (2012). Men’s Learning through Community Organisations: Evidence from an Australian Study, [w:] M. Bowl, R. Tobias, J. Leahy, G. Ferguson, J. Gage (red.), Gender, Masculinities and Lifelong Learning, Abingdon: Routledge, s. 134–146.
Gołdys A., Krzyżanowska Ł., Stec M., Ostrowski Ł. (2012). Zoom na UTW. Raport z badań, http://zoomnautw.pl/wp-content/uploads/2012/05/Zoom_na_UTW_RAPORT_calosciowy_www.pdf [dostęp: 1.10.2024].
Gonçalves Gaia W.N., Vieira da Silva W., Santos Costa Vieira da Silva L., Alves Barbosa M., Kuhn N., Veiga C.P. da (2024). Enhancing Quality of Life for Older Adults through University Education: A Scoping Review, „Educational Gerontology”, t. 50, nr 11, s. 973–992.
Grzanka-Tykwińska A., Chudzińska M., Podhorecka M., Kędziora-Kornatowska K. (2015). Uniwersytety Trzeciego Wieku wczoraj, dziś i jutro, „Gerontologia Polska”, nr 4, s. 165–168.
Gulanowski M. (2012). Edukacja językowa seniorów, [w:] E. Jurczyk-Romanowska (red.), Trzecia zmiana. Andragogiczne rozważania na temat projektu @ktywny senior, Wrocław: Dolnośląski Ośrodek Polityki Społecznej, s. 63–82.
GUS (2016). Uniwersytety Trzeciego Wieku w roku akademickim 2014/2015, Gdańsk: Główny Urząd Statystyczny.
GUS (2019). Uniwersytety Trzeciego Wieku w roku akademickim 2017/2018, Gdańsk: Główny Urząd Statystyczny.
GUS (2023a). Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2021. Starzenie się ludności Polski w świetle wyników narodowego spisu powszechnego ludności i mieszkań 2021, Warszawa: Główny Urząd Statystyczny.
GUS (2023b). Uniwersytety Trzeciego Wieku w roku akademickim 2021/2022, Gdańsk: Główny Urząd Statystyczny.
GUS (2024a). Sytuacja osób starszych w Polsce w 2023 r., Warszawa–Białystok: Główny Urząd Statystyczny.
GUS (2024b). Społeczeństwo informacyjne w Polsce w 2024 r., Szczecin: Główny Urząd Statystyczny.
Halicki J. (2014). Zaspokajanie potrzeb edukacyjnych jako czynnik aktywnego starzenia się, [w:] P. Szukalski, B. Szatur-Jaworska (red.), Aktywne starzenie się – przeciwdziałanie barierom, Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, s. 142–151.
Hansen R.J., Brady E.M., Thaxton S.P. (2016). Demographic and Behavioral Characteristics of Osher Lifelong Learning Institute Members, „Journal of Continuing Higher Education”, t. 64, nr 1, s. 42–50.
Hansen R.J., Talmage C.A., Thaxton S.P., Knopf R.C. (2019). Barriers to Age-friendly Universities (AFU): Lessons from Osher Lifelong Learning Institute Demographics and Perceptions, „Gerontology & Geriatrics Education”, t. 40, nr 2, s. 221–243.
Hasińska Z., Tracz E. (2013). Rola Uniwersytetów Trzeciego Wieku w aktywnym starzeniu się, „Nauki Społeczne”, t. 1, nr 7, s. 91–102.
Hu H.M. (2024). A Qualitative Study on Why Older Adults May be Reluctant to Participate in Learning Activities, „Journal of Adult and Continuing Education”, t. 30, nr 1, s. 39–55.
Kalenda J., Kočvarová I. (2024). Enduring Inequality: Long-term Trends and Factors in Participation in Adult Education and Learning among Older Aadults, „Gerontology & Geriatrics Education”, t. 45, nr 1, s. 125–140.
Kilian M. (2016). Metodyka edukacji osób w starszym wieku. Podstawowe wskazówki i zasady, „Forum Pedagogiczne”, t. 5, nr 1, s. 171–185.
Kim J., Kim J. (2019). Exploring Health Benefits through Senior Center Engagement: A Qualitative Investigation of Older Korean Immigrants, „Activities, Adaptation & Aging”, t. 45, nr 1, s. 1–13.
Klimczak-Pawlak A., Kossakowska-Pisarek S. (2018). Language Learning over 50 at the Open University in Poland: An Exploratory Study of Needs and Emotions, „Educational Gerontology”, t. 44, nr 4, s. 255–264.
Klimczuk A. (2013). Kierunki rozwoju uniwersytetów trzeciego wieku w Polsce, „E-mentor”, nr 4(51), s. 72–77.
Kobylarek A. (2018). The University of the Third Age in Poland: A Democratic and Holistic Approach to the Education of the Elderly, „E-mentor”, nr 5(77), s. 60–66.
Konert A. (2011). Przestrzeń społeczna Uniwersytetu Trzeciego Wieku jako przykład realizacji zasady pluralizmu, „Tolerancja. Studia i Szkice”, t. 15, s. 64–84.
Konieczna A. (2025). Preferowane praktyki edukacyjne w placówkach edukacji pozaformalnej w perspektywie uczestników w starszym wieku oraz ich instruktorów, „Forum Pedagogiczne”, t. 15, nr 1, s. 225–236.
Konieczna A., Żak M. (2025a). Ad hoc and Proactive Approaches of Older Adults to Daily Memory Problems: Strategies for Adapting to Age-related Cognitive Changes, „Dyskursy Młodych Andragogów”, nr 26, s. 209–230.
Konieczna A., Żak M. (2025b). Typologia nie-uczestników grupowych treningów stymulacji poznawczej w programach profilaktycznych: Perspektywa starszych dorosłych, „Polityka Społeczna”, nr 616(10), s. 1–8.
Konieczna-Woźniak R., Fabiś A. (2019). Polish Phenomenon of Universities of the Third Age, „Exlibris. Biblioteka Gerontologii Społecznej”, t. 16, s. 93–106.
Maćkowicz J., Wnęk-Gozdek J. (2016). “It’s Never Too Late to L1earn’ – How Does the Polish U3A Change the Quality of Life for Seniors?, „Educational Gerontology”, t. 42, nr 3, s. 186–197.
Maćkowicz J., Wnęk-Gozdek J. (2019). Late-life Learning for Social Inclusion: Universities of the Third Age in Poland, [w:] M. Formosa (red.), The University of the Third Age and Active Ageing (International Perspectives on Aging, t. 23), Cham: Springer, s. 95–105.
Malec-Rawiński M., Bartosz B. (2017). An Educational Model for Work with Seniors – Experiences of Teachers Working at the University of the Third Age, „Dyskursy Młodych Andragogów”, nr 18, s. 219–232.
Marcinkiewicz A. (2011). The University of the Third Age as an Institution Counteracting Marginalization of Older People, „Journal of Education Culture & Society”, t. 2, nr 2, s. 38–44.
Montayre J., Maneze D., Salamonson Y., Tan J.D., Possamai-Inesedy A. (2023). The Making of Age-friendly Universities: A Scoping Review, „The Gerontologist”, t. 63, nr 8, s. 1311–1319.
Montepare J.M., Farah K.S., Doyle A., Dixon J. (2019). Becoming an Age-friendly University (AFU): Integrating a Retirement Community on Campus, „Gerontology & Geriatrics Education”, t. 40, nr 2, s. 179–193.
Ordonez T.N., Lima-Silva T.B., Cachioni M. (2011). Subjective and Psychological Well-being of Students of a University of the Third Age, „Dementia e Neuropsychologia”, t. 5, nr 3, s. 216–225.
Palma A. (2021). Uniwersytet trzeciego wieku – uczy, integruje i aktywizuje, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Oeconomica”, nr 6(357), s. 39–54.
Patterson R., Moffatt S., Smith M., Scott J., McLoughlin C., Bell J., Bell N. (2016). Exploring Social Inclusivity within the University of the Third Age (U3A): A Model of Collaborative Research, „Ageing & Society”, t. 36, nr 8, s. 1580–1603.
ProVision Solutions (2016). Rola Uniwersytetów Trzeciego Wieku w procesie aktywizacji kulturalnej seniorów. Raport z badania, Kraków: Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego.
Raymond É. (2019). The Challenge of Inclusion for Older People with Impairments: Insights from a Stigma-based Analysis, „Journal of Aging Studies”, t. 49, s. 9–15.
Raymond É., Lacroix N. (2016). To Include or Not to Include? Realities, Challenges and Resistances to the Participation of People with Disabilities in Seniors’ Organizations, „Review of Disability Studies: An International Journal”, t. 12, nr 2–3, s. 49–69.
Raymond É., Lantagne Lopez M. (2020). Participation of People with Impairments in Seniors’ Organizations: Conditions and Limitations on Inclusion, „The Gerontologist”, t. 60, nr 6, s. 1126–1136.
Robbins-Ruszkowski J.C. (2013). Challenging Marginalization at the Universities of the Third Age in Poland, „Anthropology & Aging Quarterly”, t. 34, nr 2, s. 157–169.
Roberts S.C. (2021). “Our Members are Growing Up!”: Contradictions in Ageing Talk within a Lifelong Learning Institute, „Ageing & Society”, t. 41, nr 4, s. 836–853.
Rosochacka-Gmitrzak M. (2021). Zoom na UTW w pandemii COVID-19. Raport z badania, Warszawa: Towarzystwo Inicjatyw Twórczych „ę”, Polsko-Amerykańska Fundacja Wolności.
Rynkowska D. (2020). Universities of the Third Age and Their Role in Education and Preventive Gerontology, „European Journal of Sustainable Development”, t. 9, nr 3, s. 58–66.
Sałustowicz P., Goryńska-Bittner B., Kokociński M., Prysłopska-Kamińska A. (2020). Potrzeby edukacyjne seniorów a Uniwersytet Trzeciego Wieku, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.
Stanowska M. (2016). Międzynarodowe Stowarzyszenie Uniwersytetów Trzeciego Wieku AIUTA, [w:] M.D. Adamczyk (red.), Między tradycją a współczesnością, Kraków: Oficyna Wydawnicza „Impuls”, s. 55–74.
Stewart M., Shizha E., Makwarimba E., Spitzer D., Khalema E.N., Nsaliwa C.D. (2011). Challenges and Barriers to Services for Immigrant Seniors in Canada: “You Are among Others But You Feel Alone’, „International Journal of Migration, Health and Social Care”, t. 7, nr 1, s. 16–32.
Sulik M. (2022). Uniwersytet Trzeciego Wieku w obliczu potrzeb „patchworkowo-kolażowej” starości, „Edukacja Dorosłych”, t. 87, nr 2, s. 77–93.
Szarota Z., Perek-Białas J. (2017). Four Types of Gerontological Education in Poland: The Current Situation and Needs for Future, „Studia Edukacyjne”, t. 46, s. 207–223.
Szukalski P. (2011). Starzenie się ludności – wyzwanie XXI wieku, [w:] P. Szukalski, Z. Szweda-Lewandowska (red.), Elementy gerontologii społecznej. Skrypt dla studentów Podyplomowego Studium Gerontologii Społecznej UŁ, Łódź: Wydawnictwo Biblioteka, s. 5–26.
Talmage C.A., Hansen R.J., Knopf R.C., Thaxton S.P., McTague R., Moore D.B. (2019). Unleashing the Value of Lifelong Learning Institutes: Research and Practice Insights from a National Survey of Osher Lifelong Learning Institutes, „Adult Education Quarterly”, t. 69, nr 3, s. 184–206.
Tam M., Chui E. (2016). Ageing and Learning: What Do They Mean to Elders Themselves?, „Studies in Continuing Education”, t. 38, nr 2, s. 195–212.
Trakšelys K. (2016). Adults and Old People Learning Opportunities: Case of Lithuania, „Journal of Modern Science”, t. 28, nr 1, s. 431–455.
UNESCO (2022). Reimagining Our Futures Together: A New Social Contract for Education, France: UN.
Van Kampen E., van den Berg F., Brouwer J., Keijzer M. (2023). Never Too Old to Learn: Third Age Adults Experience Little (Self-)ageism or Barriers to Learning, „Social Sciences & Humanities Open”, t. 7, nr 1, s. 100384.
Wang R., De Donder L., De Backer F., Shihua L., Honghui P., Thomas V., Lombaerts K. (2016). Back to School in Later Life: Older Chinese Adults’ Perspectives on Learning Participation Barriers, „Educational Gerontology”, t. 42, nr 9, s. 646–659.
Wilińska M. (2012). Is There a Place for an Ageing Subject? Stories of Ageing at the University of the Third Age in Poland, „Sociology”, t. 46, nr 2, s. 290–305.
Wojtyńska J. (2020a). Niepełnosprawni seniorzy – problemy operacjonalizacji pojęcia, [w:] G. Całek, J. Niedbalski, D. Żuchowska-Skiba (red.), Jak badać zjawisko niepełnosprawności. Szanse i zagrożenia założeń teoretycznych i metodologicznych studiów nad niepełnosprawnością, Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, s. 255–273.
Wojtyńska J. (2020b). Problemy dostępności Uniwersytetów Trzeciego Wieku dla niepełnosprawnych seniorów, „Studia Humanistyczne AGH”, t. 19, nr 3, s. 93–122.
Wojtyńska J. (2023). Czy Uniwersytety Trzeciego Wieku mogą być szansą na włączenie społeczne seniorów z niepełnosprawnościami?, [w:] G. Całek, J. Niedbalski, M. Racław, M. Sałkowska, J. Sztobryn-Giercuszkiewicz, D. Żuchowska-Skiba (red.), Niepełnosprawność i edukacja, Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, s. 113–143.
World Health Organization (2002). Active Ageing: A Policy Framework, Geneva: World Health Organization.
Yamashita T., López E.B., Keene J.R., Kinney J.M. (2015). Predictors of Adult Education Program Satisfaction in Urban Community-dwelling Older Adults, „Educational Gerontology”, t. 41, nr 11, s. 825–838.
Pobrania
Opublikowane
Jak cytować
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Agnieszka Konieczna, Joanna Wojtyńska
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Autor zgłaszając swój artykuł oświadcza, że:
jest Autorem artykułu (zwanego dalej Utworem) i:
- przysługują mu wyłączne i nieograniczone prawa autorskie do Utworu,
- jest uprawniony/a do rozporządzania prawami autorskimi do Utworu.
Udziela Uniwersytetowi Ignatianum w Krakowie nieodpłatnej, niewyłącznej, nieograniczonej terytorialnie licencji do korzystania z Utworu na następujących polach eksploatacji:
- utrwalania utworu w formie papierowej, a także na nośniku cyfrowym lub magnetycznym;
- zwielokrotnienia utworu dowolną techniką, bez ograniczenia ilości wydań i liczby egzemplarzy;
- rozpowszechniania utworu i jego zwielokrotnionych egzemplarzy na jakimkolwiek nośniku, w tym wprowadzenia do obrotu, sprzedaży, użyczenia, najmu;
- wprowadzenia utworu do pamięci komputera;
- rozpowszechniania utworu w sieciach informatycznych, w tym w sieci Internet;
- publicznego wykonania, wystawienia, wyświetlenia, odtworzenia oraz nadawania i reemitowania, a także publicznego udostępniania utworu w taki sposób, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i czasie przez siebie wybranym;
- w zakresie praw zależnych do Utworu, obejmujących w szczególności prawo do dokonania koniecznych zmian w Utworze, wynikających z opracowania redakcyjnego i metodycznego, a także do dokonania tłumaczenia Utworu na języki obce.
Udzielenie licencji następuje z chwilą przekazania Utworu na rzecz Uniwersytetowi Ignatianum w Krakowie. Uniwersytet Ignatianum w Krakowie jest uprawniony do udzielania dalszych sublicencji do Utworu, w zakresie udzielonego prawa. Licencja jest ograniczona czasowo i zostaje udzielona na okres 15 lat, licząc od daty jej udzielenia.
Polityka prywatności
Statystyki
Liczba wyświetleń i pobrań: 63
Liczba cytowań: 0
