Maria Paulina Orsetti(1880–1957)– pionierka ruchu spółdzielczego i działaczka społeczno-oświatowa
DOI:
https://doi.org/10.12775/SPI.2026.3.003Słowa kluczowe
Maria Paulina Orsetti, kooperatyzm, ruch spółdzielczy, spółdzielczość kobiet, spółdzielczość uczniowska, oświata ludu, czytelnictwo, bibliotekiAbstrakt
Celem artykułu jest ukazanie zarysu biografii Marii Pauliny Orsetti (1880–1957),pionierki ruchu spółdzielczego i działaczki społeczno-oświatowej, oraz zaprezentowanie jej praktycznego i teoretycznego dorobku. W artykule zastosowano metody właściwe dla historii wychowania, głównie metodę historyczną opartą na analizie i krytyce źródeł.
Artykuł ukazuje zarys życia i działalności Orsetti, jej zaangażowanie praktyczne i teoretyczne w ruchu spółdzielczym (zwłaszcza w ruchu spożywców), w tym w działalność społeczno-wychowawczą i oświatową kooperatyzmu. Orsetti została przedstawiona jako pionierka spółdzielczości kobiet, popularyzatorka spółdzielczości uczniowskiej, miłośniczka książek, czytelnictwa i księgarstwa. Należy ona do zasłużonych działaczy polskiego ruchu spółdzielczego. Jej działaniom przyświecała chęć poprawy życia niższych warstw społecznych. Była propagatorką idei spółdzielczych, autorką i tłumaczką prac z zakresu spółdzielczości i oświaty ludowej oraz działaczką społeczno-oświatową. Warto uchronić od zapomnienia tę niezwykle aktywną kobietę, która życie poświeciła idei kooperatywizmu i pomaganiu innym ludziom. Jej osiągniecia są kontynuowane w polskim ruchu spółdzielczym, nad którym czuwa naczelny organ samorządu spółdzielczego – Krajowa Rada Spółdzielcza.
Bibliografia
Bendkowski K. (2012). Maria Orsetti – promotorka spółdzielczości wśród kobiet, „Społemowiec Warszawski. Miesięcznik Warszawskiej Spółdzielni Spożywców”, nr 7, s. 6.
Chyra-Rolicz Z. (2014). Kobiety w spółdzielczości – od pani domu do masowej aktywizacji zawodowej 1935–1989/90, „Studia z Historii Społeczno-Gospodarczej”, t. 13, s. 113–163.
Cwynar K.M. (2012). Maria Paulina Orsetti – krzewicielka idei kooperatyzmu. „ΣΟΦΙΑ”, nr 12, s. 323–330.
Enfield A.H. (1937). Spółdzielczość, jej problem i możliwości, przeł. M. Orsetti, Warszawa: „Społem”. Związek Spółdzielni Spożywców R.P., Liga Kooperatystek w Polsce.
Inteligencja prowincjonalna. (1914). „Kurier Lubelski”, nr 160, s. 1.
Konarski S. (1979).Maria Paulina Orsetti, w: Internetowy Polski Słownik Biograficzny (Polski Słownik Biograficzny, t. 24), https://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/maria-paulina-orsetti-1880-1957-pionierka-ruchu-spoldzielczego [dostęp: 30.05.2026].
Kropotkin P. (1921). Pomoc wzajemna jako czynnik rozwoju, przeł. J. Hempel, Warszawa: Wydawnictwo Księgarni Społecznej „Książka”.
Laskowski P. (red.). (2019). Kooperatyzm, anarchizm, feminizm. Wybór pism. Maria Orsetti. Warszawa: Oficyna Naukowa.
Magiera E. (2025). Orsetti Maria Paulina, [w:] Słownik biograficzny pedagogów polskich, Kraków: Polska Akademia Umiejętności, s. 516–517.
Milewski E. (1914). Sklepy spółdzielcze. Rzecz o kooperacji spożywców, Warszawa: Księgarnia Polska B. Połonieckiego. Współdzielcza Biblioteczka „Odrodzenia” Organu Z.S. Z. i G. we Lwowie.
Minęła 89 rocznica powstania Ligi Kooperatystek w Polsce, https://krs.org.pl/muzeum/aktualnosci-muzeum/2150-minela-89-rocznica-powstania-ligi-kooperatystek-w-polsce [dostęp: 20.05.2026].
Orsetti M. (1906). W sprawie czytelni publicznej w Chełmie, „Kurier Lubelski”, nr 160.
Orsetti M. (1909). Latające komplety książek naukowych, „Przewodnik Oświatowy”, t.9, nr 1, s. 19–21.
Orsetti M. (1913).Nowa metoda organizacji czytelnictwa, [w:] Praca oświatowa, jej zadania, metody i organizacja. Podręcznik opracowany staraniem Uniwersytetu Ludowego im. A. Mickiewicza, Kraków: Nakład Michał Arct, s. 269–293.
Orsetti M. (1914).Tajemnice tkaczy roczdelskich. Szkic z dziedziny kooperacji spożywczej, Warszawa: Wydawnictwo „Społem”.
Orsetti M. (1916). W pierwszą rocznicę – pamięci Edwarda Milewskiego, Lublin: Wydział Społeczno-Wychowawczy Lubelskiej Spółdzielni Spożywców.
Orsetti M. (1917). Kooperatyzm w dobie wojennej i widoki na przyszłość, [w:] M. Orsetti (red.), Ku Przyszłości. Rocznik Spółdzielczy1914/16, Lublin: Nakładem Lubelskiego Stowarzyszenia Spożywców z zapomogi Warszawskiego Związku Stowarzyszeń Spożywców, s. 83–88.
Orsetti M. (1918). Przedwojenne obrazki z belgijskiego życia spółdzielczego. Odbitka z czasopisma „Społem”, Warszawa: Nakładem Związku Socjalistycznych Stowarzyszeń Spółdzielczych.
Orsetti M. [Godwin E]. (1919). O potrzebie oparcia księgarstwa na zasadach spółdzielczych, „Społem! Kalendarz Spółdzielczy na rok 1920”, Warszawa: Nakładem Związku Polskich Stowarzyszeń Spożywczych, s. 93–95.
Orsetti M. (1921a). Co zdziałały duńskie stowarzyszenia spółdzielcze, Warszawa: Nakładem Związku Socjalistycznych Stowarzyszeń Spółdzielczych.
Orsetti M. (1921b). Socjalistyczne kooperatywy belgijskie, Warszawa: Nakładem Związku Socjalistycznych Stowarzyszeń Spółdzielczych.
Orsetti M. [Edward Godwin] (red.) (1925). Piotr Kropotkin. Zdobycie chleba, Warszawa: Na składzie Księgarni J. Czarneckiego.
Orsetti M. (1926). Robert Owen. Wielki przyjaciel ludzkości (1771–1858), Warszawa: Związek Spółdzielni Spożywców.
Orsetti M. (1927a). Karol Fourier – apostoł pracy radosnej, Warszawa: Wydawnictwo Związku Spółdzielni Spożywców R.P.
Orsetti M. (1927b). Ruch spółdzielczy za granicą,„Społem”, nr 3, s. 23–24.
Orsetti M. (1928a). Czy kobieta jest równouprawniona w ruchu spółdzielczym, „Społem” 1928, nr 11, s. 3–6.
Orsetti M. (1928b). Piotr Kropotkin (1842–1921), Warszawa: Związek Robotniczych Stowarzyszeń Spółdzielczych.
Orsetti M. (1931). Sprawa kobieca w spółdzielczości– ongiś i dziś, „Społem”, nr 20, s. 37–38.
Orsetti M. (1933). Kobieta, której na imię miliony. Rzecz o zadaniach kobiet w ruchu spółdzielczym(seria: Życiorysy zasłużonych kobiet), Kraków: Wydawnictwo Stowarzyszenia „Służba Obywatelska”.
Orsetti M. (1934a), Spółdzielnie uczniowskie w świetle ankiety GUS w r.sz.1929–1930, „Spółdzielczy Przegląd Naukowy”, z. 1.
Orsetti M. (1934b), Spółdzielnie uczniowskie w świetle ankiety GUS w r.sz.1929–1930, „Spółdzielczy Przegląd Naukowy”, z. 2, s. 2–27.
Orsetti M. (1934c), Spółdzielnie uczniowskie w świetle ankiety GUS w r.sz.1929–1930, „Spółdzielczy Przegląd Naukowy”, z. 4, s. 26–34.
Orsetti M. (1935a). Odpowiedź na ankietę, „Społem”, nr 3, s. 12–14.
Orsetti M. (1935b). Referat wygłoszony na Zjeździe Ligi Kooperatystek, „Społem”, nr 22.
Orsetti M. (1937). Liga Kooperatystek w krajach skandynawskich, „Społem”, nr 10, s. 36–37; nr 17, s. 21–23.
Orsetti M. (1938a). Słowo redakcyjne, „Sprzedawca Spółdzielczy”, nr 5, s. 8.
Orsetti M. (1938b). Motto, „Sprzedawca Spółdzielczy”, nr 1, s. 5.
Orsetti M. (red.) (1930). Edward Milewski. Sklepy społeczne (rzecz o kooperacji spożywców). Wydanie pośmiertne, Warszawa: Związek Spółdzielni Spożywców R.P.
Piechowski A. (2024). 180 lat Roczdelskiego Stowarzyszenia Sprawiedliwych Pionierów. Dziedzictwo Sprawiedliwych Pionierów, „Tęcza”, nr 11, s. 20–22.
Pietuch A. (2011). Chełmska Biblioteka Publiczna im. Marii Pauliny Orsetti w Chełmie – historia i teraźniejszość, [w:] Z. Gardziński, A. Stępniak, (red.), Oblicza współczesnej kultury Chełma. Instytucje – twórcy – dokonania, Chełm: Drukarnia „Kresowa”s. 71–73.
Prochowicz J. (2025).Organizatorki II RP w województwie lubelskim, https://www.senat.gov.pl/kancelaria/wydawnictwo-senackie/od-buntu-do-praw/lubelskie/ [dostęp: 30.05.2025].
Sieradzka D. (2012). Biblioteki ruchome okresu międzywojennego w Polsce (rozważania wstępne), [w:]E. Gondek, I. Socha, B. Pytlos (red.), Przestrzenie kultury i literatury. Księga jubileuszowa dedykowana Profesor Krystynie Heskiej-Kwaśniewicz na pięćdziesięciolecie pracy naukowej i dydaktycznej, Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, s. 346–367.
Statut Ligi Kooperatystek. (1937). Warszawa: Nakładem Ligi Kooperatystek w Polsce.
Stopińska-Pająk A. (2010).Biograficzne konteksty pierwszego polskiego podręcznika andragogicznego, „Andragogika Dorosłych”, nr 2, s. 13–33.
Świtalski Z. (1971). Spółdzielczość w świecie do 1918 roku, [w:] S. Inglot (red.), Zarys historii polskiego ruchu spółdzielczego, cz. 1: Do 1918 r., Warszawa: Zakład Wydawnictw CRS.
Tugan-Baranowski M.I. (1918).Społeczno-ekonomiczna istota kooperacji, przeł. J. Hempel, M. Orsetti, Warszawa: Warszawski Związek Stowarzyszeń Spożywczych.
Wojciechowska J. (1985). Maria Orsetti. Niestrudzona reformatorka, Warszawa: Wydawnictwo Spółdzielcze.
Pobrania
Opublikowane
Jak cytować
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Elżbieta Magiera
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Autor zgłaszając swój artykuł oświadcza, że:
jest Autorem artykułu (zwanego dalej Utworem) i:
- przysługują mu wyłączne i nieograniczone prawa autorskie do Utworu,
- jest uprawniony/a do rozporządzania prawami autorskimi do Utworu.
Udziela Uniwersytetowi Ignatianum w Krakowie nieodpłatnej, niewyłącznej, nieograniczonej terytorialnie licencji do korzystania z Utworu na następujących polach eksploatacji:
- utrwalania utworu w formie papierowej, a także na nośniku cyfrowym lub magnetycznym;
- zwielokrotnienia utworu dowolną techniką, bez ograniczenia ilości wydań i liczby egzemplarzy;
- rozpowszechniania utworu i jego zwielokrotnionych egzemplarzy na jakimkolwiek nośniku, w tym wprowadzenia do obrotu, sprzedaży, użyczenia, najmu;
- wprowadzenia utworu do pamięci komputera;
- rozpowszechniania utworu w sieciach informatycznych, w tym w sieci Internet;
- publicznego wykonania, wystawienia, wyświetlenia, odtworzenia oraz nadawania i reemitowania, a także publicznego udostępniania utworu w taki sposób, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i czasie przez siebie wybranym;
- w zakresie praw zależnych do Utworu, obejmujących w szczególności prawo do dokonania koniecznych zmian w Utworze, wynikających z opracowania redakcyjnego i metodycznego, a także do dokonania tłumaczenia Utworu na języki obce.
Udzielenie licencji następuje z chwilą przekazania Utworu na rzecz Uniwersytetowi Ignatianum w Krakowie. Uniwersytet Ignatianum w Krakowie jest uprawniony do udzielania dalszych sublicencji do Utworu, w zakresie udzielonego prawa. Licencja jest ograniczona czasowo i zostaje udzielona na okres 15 lat, licząc od daty jej udzielenia.
Polityka prywatności
Statystyki
Liczba wyświetleń i pobrań: 35
Liczba cytowań: 0
