Jezuickie instytucje edukacyjne w Orszy 1773–1820

Andrzej Paweł Bieś

DOI: http://dx.doi.org/10.12775/SPI.2016.3.001

Abstrakt


Celem artykułu opisującego funkcjonowanie jezuickich placówek edukacyjnych, istniejących w latach 1773–1820 w położonym nad Dnieprem mieście powiatowym Orsza, jest przybliżenie fenomenu przetrwania i kontynuowania prac wychowawczo-oświatowych w warunkach poważnego kryzysu instytucjonalnego. Dla wspomnianych placówek kryzys ten był związany z jednej stron z upadkiem polskiej państwowości i włączeniem w struktury obcego państwa, a z drugiej z perturbacjami wywołanymi nieskuteczną próbą całkowitej likwidacji organizacji odpowiadającej za ich dotychczasowe prowadzenie. Korzystając z zachowanych materiałów archiwalnych oraz skąpej literatury przedmiotu, autor odtwarza przebieg działalności poszczególnych jednostek – jezuickiej szkoły publicznej, bursy muzycznej, konwiktu szlacheckiego, studium nauczycielskiego dla kleryków jezuickich oraz rocznego kursu formacji zakonnej tzw. trzeciej probacji. Ze względu na rodzaj dostępnych materiałów źródłowych tekst skupia się głównie na prowadzonej przez jezuitów od 1618 roku szkole, zwracając uwagę m.in. na jej bazę materialną, liczebność uczniów, kadry nauczycielskie, na zmiany zachodzące w programach nauczania oraz powody ich wprowadzania, a także uzyskane efekty kształcenia. W dalszej części zostały przedstawione cele stawiane pozostałym placówkom, metody ich realizacji i zakres oddziaływania, oraz osoby odpowiedzialne za wypełnianie zadań w poszczególnych jednostkach. I chociaż edukacyjna działalność jezuitów w Orszy została ostatecznie i bezpowrotnie przerwana ich wypędzeniem w 1820 roku, a same instytucje nie przetrwały nawet dekady w rękach nowych administratorów, to pamięć o dawnych zakładach poświęconych nauczaniu i wychowaniu w sposób nieoczekiwany powróciła po wiekach do przestrzeni publicznej w postaci śladu zrekonstruowanego – wzniesionych z ruin i zaadaptowanych budynków.


Słowa kluczowe


Orsza; historia edukacji; historia jezuitów; jezuici w Rosji XVIII–XIX w.; szkolnictwo jezuickie; bursa muzyczna; konwikt; seminarium nauczycielskie; programy nauczania

Pełny tekst:

PDF

Bibliografia


Catalogus personarum Provinciae Masoviae Societatis Jesu. Ex Anno 1772 in Annum 1773, Nesvisii brw.

Encyklopedia wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy 1564–1995, oprac. L. Grzebień, Wydział Filozoficzny Towarzystwa Jezusowego, Instytut Kultury Religijnej, Wydawnictwo WAM, Kraków 1996.

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. VII: Netrebka – Perepiat, Kasa im. Józefa Mianowskiego, Warszawa 1886.

Beauvois D., Szkolnictwo polskie na ziemiach litewsko-ruskich 1803–1832, t. 1: Uniwersytet Wileński, Fundacja Jana Pawła II, Redakcja Wydawnictw KUL, Rzym – Lublin 1991.

Bednarski S., Upadek i odrodzenie szkół jezuickich w Polsce. Studjum z dziejów kultury i szkolnictwa polskiego, Wydawnictwo Księży Jezuitów, Kraków 1933 (reprint 2003).

Bieś A.P., Periodyzacja obecności Towarzystwa Jezusowego na ziemiach polskich. Struktury organizacyjne oraz edukacyjno-oświatowe i pastoralne formy aktywności, cz. 1, „Studia Paedagogica Ignatiana” 2014, vol. 17, s. 57–87.

Bieś A.B., Ratio studiorum, w: Encyklopedia katolicka, t. 16, Towarzystwo Naukowe KUL, Lublin 2012.

Danieluk R., Kasata Towarzystwa Jezusowego: jej przyczyny i historiografia, „Studia Bobolanum” 2015, nr 1, s. 5–21.

I.G. [J.M. Giżycki], Materyały do dziejów Akademii Połockiej i szkół od niej zależnych, Druk W.L. Anczyca i Spółki, Kraków 1905.

Grzebień L., Seminarium nauczycielskie dla jezuickich szkół średnich w Jarosławiu od XVI do XVIII wieku, w: Super omnia veritas. Księga dedykowana Księdzu Profesorowi Tadeuszowi Śliwie w 90. Rocznicę urodzin i 50-lecie pracy naukowej, red. J. Wołczański, S. Nabywaniec, A. Szal, Wydawnic­two bł. Jakuba Strzemię Archidiecezji Lwowskiej Ob. Łac., Lwów – Kraków 2015.

Inglot M., La Compagnia di Gesù nell’Impero Russo (1772–1820) e la sua parte nella restaurazione generale della Compagnia, Editrice Pontificia Università Gregoriana, Roma 1997.

Inglot M., Jezuici w Imperium Rosyjskim (1772–1820) i przywrócenie Towarzystwa Jezusowego (1814), „Studia Bobolanum” 2015, nr 1, s. 23–40.

Institutum Societatis Iesu, vol. 2, Ex Typographia a SS. Conceptione, Florentiae 1893.

Kadulska I., Akademia Połocka. Ośrodek kultury na Kresach 1812–1820, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk 2004.

Kochanowicz J., Geneza, organizacja i działalność jezuickich burs muzycznych, Wydawnictwo WAM, Wydawnictwo WSFP „Ignatianum”, Kraków 2002.

Kochanowicz J., Słownik geograficzny jezuickich burs muzycznych (Materiały), Wydawnictwo WAM, Wydawnictwo WSFP „Ignatianum”, Kraków 2002.

Paszenda J., Budowle jezuickie w Polsce, t. 5, Wydawnictwo Akademii Ignatianum, Wydawnictwo WAM, Kraków 2013.

Piechnik L., Początki seminariów nauczycielskich w Polsce w w. XVI, „Nasza Przeszłość” 1959, t. 10, s. 159–175.

Piechnik L., Powstanie i rozwój jezuickiej „Ratio studiorum” (1548–1599), Wydawnictwo WAM, Wydawnictwo WSFP „Ignatianum”, Kraków 2003.

Załęski S., Historya zniesienia jezuitów w Polsce i ich zachowanie na Białej Rusi, Nakładem autora, Lwów 1875.

Załęski S., Jezuici w Polsce, t. 4, Drukiem i nakładem Drukarni W.L. Anczyca i Spółki, Kraków 1905.

Załęski S., Jezuici w Polsce, t. 5, cz. 1, Drukiem i nakładem Drukarni W.L. Anczyca i Spółki, Kraków1907.


Refbacks

  • There are currently no refbacks.


              

Czasopismo otrzymało dofinansowanie w ramach działalności upowszechniającej naukę DUN na lata 2019-2020 w ramach projektu: „Tłumaczenia i usługi edytorsko-wydawnicze i oraz poligraficzne kwartalnika Studia Paedagogica Ignatiana” – zadanie finansowane w ramach umowy nr 882/P-DUN/2019 ze środków Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego przeznaczonych na działalność upowszechniającą naukę

ISSN 2450-5358   e-ISSN 2450-5366

Partnerzy platformy czasopism