Hezychazm na Rusi. Wpływy, idee, postaci
DOI:
https://doi.org/10.12775/TiCz.2016.043Słowa kluczowe
hezychazm, Bizancjum, Ruś, Sergiusz Choruży, rosyjska filozofia religijnaAbstrakt
Hezychazm to jedna z najważniejszych tendencji duchowych w monastycyzmie bizantyjskim. Okazała się ona na tyle silna, że wywarła ogromny wpływ na rozwój duchowości na Rusi. Rosyjski badacz Sergiusz Choruży pisze nawet, że hezychazm odnalazł tam swą drugą ojczyznę. Ruś często określa się mianem „Bizancjum po Bizancjum”, ale prawdziwość tego stwierdzenia nie jest jednoznaczna, istnieją opinie od skrajnie negatywnych (Gustaw Szpet, Georgij Fiedotow) po skrajnie pozytywne (Georgij Fłorowski, Paweł Florenski). Nie ulega mimo to wątpliwości, że istniały „kanały wpływu” jak np. sztuka ikonograficzna czy monastycyzm z jego mistyką hezychastyczną, dzięki którym Ruś przyswajała zdobycze życia duchowego Bizancjum. Wspomniane oddziaływanie umożliwiły tzw. pierwszy i drugi wpływ bułgarski (południowosłowiański). Ruskie odrodzenie hezychazmu przypada na XVIII w. wraz z działalnością mnicha Paisjusza Wieliczkowskiego (1722–1794) i pojawienia się tłumaczenia Filokalii na język staro-cerkiewno-słowiański. Z wydarzeniem tym związane są rozwój i wzrost popularności tzw. modlitwy umysłu, która pomaga w osiągnięciu stanu hezychii. Hezychazm znany był jednak na Rusi dużo wcześniej już w Zborniku Swiatosława z 1073 r. wspomina się o dziełach takich klasyków hezychazmu jak Jan Klimak. Dzieła Sergiusza z Radoneża (1314–1392) i Niła Sorskiego (1433–1508) również świadczą o ich hezychastycznych inspiracjach. Nowożytną odsłoną hezychazmu będzie z jednej strony fenomen rosyjskiego starczestwa, a z drugiej spór o imię Boże tj. imiesławie i antropologia synergijna Sergiusza ChorużegoBibliografia
Barlieva S. Uczniowie Apostołów Słowian. Siedmiu Świętych Mężów w greckiej i słowiańskiej tradycji literackiej, w: Uczniowie apostołów Słowian. Siedmiu Świętych mężów, red. M. Skowronek, G. Minczew, Wydawnictwo Collegium Columbinum, Kraków 2010.
Baynes N.H., Moss H. St., Bizancjum. Wstęp do cywilizacji wschodniorzymskiej, przeł. E. Zwolski, PAX, Warszawa 1964.
Besançon A., Święta Ruś, przeł. Ł. Maślanka, Teologia Polityczna, Warszawa 2012.
Billington J.H., Ideologia moskiewska, w: Chrześcijaństwo Rusi Kijowskiej, red. J. Kłoczowski, Białorusi, Ukrainy i Rosji, Polska Akademia Umiejętności, Kraków 1997.
Evdokimov P., Prawosławie, przeł. J. Klinger, PAX, Warszawa 2003.
Fiedotow G., Święci Rusi (X-XVII w.), przeł. H. Paprocki, Homini, Bydgoszcz 2002.
Florenski P., Ławra Troicko-Sergiejewska i Rosja, w: tenże, Ikonostas i inne szkice, przeł. Z. Podgórzec, PAX, Warszawa 1984.
Florenski P., Świątynia jako synteza sztuk, w: tenże, Ikonostas i inne szkice, przeł. Z. Podgórzec, PAX, Warszawa 1984.
Jarco J., Tradycje Cyrylo-metodiańskie Rusi Kijowskiej, w: Dzieło chrystianizacji Rusi Kijowskiej, red. R. Łużny, Redakcja Wydawnictw Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin 1988.
Jasiewicz A., Wstęp, w: Jan Klimak, Drabina Raju, Wydawnictwo Marek Derewiecki, Kęty 2011.
Kempfi A., Patron Rosji św. Sergiusz z Radoneża i jego życiorys pióra Epifaniusza, „Rocznik Teologiczny” 1 (1984).
Kempfi A., Św. Serafin Sarowski eremita i cudotwórca, „Rocznik Teologiczny” 2 (1985).
Kłoczowski J., Cywilizacja bizantyjsko-słowiańska, w: J. Kłoczowski, red., Chrześcijaństwo Rusi Kijowskiej, Białorusi, Ukrainy i Rosji, Polska Akademia Umiejętności, Kraków 1997.
Kroczak J., Saint Theophan the Recluse's oeuvre and reception of his thought in Poland, w: Russian Thought in Europe: Reception, Polemics, Development, red. T. Obolevich, T. Homa, J. Bremer, Wydawnictwo WAM, Kraków 2013, s. 37-53.
Kroczak J., Paweł Florenski oczami Sergiusza Chorużego, „Roczniki Filozoficzne” 3 (2014).
Kroczak J., Pawła Florenskiego filozofia wszechjedności, IFiS PAN, Warszawa 2015.
Lichaczow D.S., Nowe elementy w obyczajach i sposobie na Rusi w XIV i XV w., przeł. J. Zychowicz, w: J. Kłoczowski, red., Chrześcijaństwo Rusi Kijowskiej, Białorusi, Ukrainy i Rosji, Polska Akademia Umiejętności, Kraków 1997.
Meyendorff J., ed., Grégoire Palamas, Défense des saints hésychastes, Spicilegium sacrum lovaniense, Louvain 1973.
Nikolski P., Wprowadzenie, w: Teofan Rekluz, Droga do zbawienia, przeł. P. Nikolski, W Drodze, Kraków 2002, s. 9-66.
Nodzyńska L., Wstęp, w: L. Nodzyńska, opr. i tłum., Pateryk Kijowsko-Pieczerski czyli opowieść o świętych ojcach w pieczarach kijowskich położonych, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 1993.
Obolensky D., Byzantium and the Slavic world, w: Byzantium, a world civilization, ed. A.E. Laiou and H. Maguire, Dumbarton Oaks, Washington D.C. 2007.
Podskalsky G., Modlitwa na Rusi Kijowskiej, w: Teologia i kultura duchowa starej Rusi, red. W. Hryniewicz, J.S. Gajek, KUL, Lublin 1993.
Sławski F., Bułgaria. Dzieje I piśmiennictwo w zarysie, Wydawnictwo Studium Słowiańskiego Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 1947.
Špidlík T., Wielcy mistycy rosyjscy, przeł. J. Dembska, Wydawnictwo „m”, Kraków 1996.
Teofan Rekluz, Słowo o modlitwie, przeł. P. Nikolski, W drodze, Kraków 2003.
Tichołaz A., Platonizm w Rosji, Wydawnictwo UJ, Kraków 2004.
Tichomirow M., Rosja średniowieczna na szlakach międzynarodowych w XIV i XV w., przeł. J. Jarco, Pax, Warszawa 1976.
Wieliczkowski P., O modlitwie umysłu albo modlitwie wewnętrznej, przeł. J. Kuffel, Orthdruk, Białystok 1995.
Иконников В.С., Опыт исследования о культурном значении Византии в русской истории, Известия университета Св. Владимира, Киев1869.
Клибанов А.И., К характеристике мировоззрения Андрея Рублева, w: А.И. Клибанов, Андрей Рублев и его эпоха, Искусство, Москва 1971, s. 62-102.
Коновалова О.Ф., Принцип отбора фактических сведений в «Житии Стефана Пермского», ТОДРЛ, т. 24, 1969.
Мейендорф И., Византия и московская Русь. Очерк по истории церковных и культурных связей в XIV веке, YMCA-PRESS, Paris 1990.
Прохоров Г.М., Келейная исихастская литература (Иоанн Лествичник, Авва Дорофей, Исаак Сирин, Симеон Новый Богослов, Григорий Синаит) в библиотеке Троице-Сергиевой лавры с XIV по XVII в., „Труды Отдела Древнерусской Литературы”, т. 28, 1974.
Прохоров Г.М., Корпус сочинений с именем Дионисия Ареопагита в древнерусской литературе, „Труды Отдела Древнерусской Литературы”, т. 31, 1977.
Соболевский А.И., Переводная литература Московской Руси ХIV-XV вв., Типография Императорской Академии Наук, Санкт-Петербург 1903.
Федотов Г.П., Русская религиозность. Христианство Киевской Руси Х-ХIII вв., w: Г.П. Федотов, Собрание сочинений в двенадцати томах, т. 10, Мартис, Москва 2001.
Флоренский П.A., Об Имени Божием, w: П.A.Флоренский, Имена, Эксмо, Москва 2008.
Флоровский Г.В., Пути русского богословия, Институт русской цивилизации, Москва 2009.
Хоружий С.С., Русский исихазм: черты облика и проблемы изучения, w: С.С. Хоружий, Исследования по исихастской традиции, т. 2, РХГА, Санкт-Петербург 2012.
Хоружий С.С, Исихазм в Византии и России: исторические связи, антропологические проблемы, w: С.С. Хоружий, О старом и новом, Алетейя, Санкт-Петербург 2000.
Хоружий С.С., Имяславие и культура Серебряного века: феномен московской школы христианского неоплатонизма, w: С.С. Хоружий, Опыты из русской духовной традиции, ПАРАД, Москва 2005.
Хоружий С.С., Очерки синергийной антропологии, Институт философии, теологии и истории св. Фомы, Москва 2005.
Хоружий С.С., Православно-аскетическая антропология и кризис современного человека, ИСА Москва 2006.
Хоружий С.С., Проблемы изучения антропологии исихазма, w: Фонар Диогена. Проект синергийной антропологии в современном гуманитарном контексте, ред. С.С. Хоружий, Прогресс – Традиция, Москва 2010.
Pobrania
Opublikowane
Jak cytować
Numer
Dział
Licencja
CC BY ND 4.0. Posiadaczem prawa autorskiego (Licencjodawcą) jest Autor, który na mocy umowy licencyjnej udziela nieodpłatnie prawa do eksploatacji dzieła na polach wskazanych w umowie.
- Licencjodawca udziela Licencjobiorcy licencji niewyłącznej na korzystanie z Utworu/przedmiotu prawa pokrewnego w następujących polach eksploatacji: a) utrwalanie Utworu/przedmiotu prawa pokrewnego; b) reprodukowanie (zwielokrotnienie) Utworu/przedmiotu prawa pokrewnego drukiem i techniką cyfrową (e-book, audiobook); c) wprowadzania do obrotu egzemplarzy zwielokrotnionego Utworu/przedmiotu prawa pokrewnego; d) wprowadzenie Utworu/przedmiotu prawa pokrewnego do pamięci komputera; e) rozpowszechnianie utworu w wersji elektronicznej w formule open access na licencji Creative Commons (CC BY-ND 3.0) poprzez platformę cyfrową Wydawnictwa Naukowego UMK oraz repozytorium UMK.
- Korzystanie przez Licencjobiorcę z utrwalonego Utworu ww. polach nie jest ograniczone czasowo ilościowo i terytorialnie.
- Licencjodawca udziela Licencjobiorcy licencji do Utworu/przedmiotu prawa pokrewnego nieodpłatnie na czas nieokreślony
PEŁEN TEKST UMOWY LICENCYJNEJ >>
Statystyki
Liczba wyświetleń i pobrań: 456
Liczba cytowań: 0