Działalność społeczna i oświatowa sióstr Morzyckich w Królestwie Polskim na przełomie XIX i XX wieku
DOI:
https://doi.org/10.12775/SPI.2026.3.002Słowa kluczowe
Królestwo Polskie, Rozalia Brzezińska, Faustyna Morzycka, Wacława Arciszowa, siostry Morzyckie, nauczycielki, tajne nauczanie, szkolnictwo powszechne i średnieAbstrakt
Wśród osób, które zaznaczyły się na polu działalności społeczno-oświatowej w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku, było wiele kobiet. Niektóre z nich są dziś mało znane, zapomniane lub pomijane, chociaż ich dokonania były istotne. Warto więc je przypomnieć.
Celem artykułu jest przybliżenie działalności społecznej i kulturalno-oświatowej trzech sióstr Morzyckich – Rozalii (Róży), Faustyny i Wacławy. Chociaż miały tych samych rodziców, wychowywały się w różnych warunkach, wynikających z sytuacji rodzinnej i miejsca zamieszkania rodziców, przebywających przez jakiś czas na zesłaniu w Rosji. Jednak w dorosłym życiu wszystkie kierowały się zbliżonymi ideałami – troską o dobro potrzebujących i umiłowaniem Ojczyzny. Przedmiotem przeprowadzonej analizy jest praca sióstr Morzyckich na polu społecznym i oświatowym. Problematyka badań dotyczy ich zaangażowania w tajne nauczanie w okresie niewoli narodowej, rozwijanie czytelnictwa, tworzenie jawnie działających placówek oświatowych, działalność publikacyjną oraz inne poczynania o charakterze społecznym i patriotycznym. W przeprowadzonych badaniach zastosowano metodę analizy dokumentów.
Na działalność sióstr Morzyckich wpłynęły niewątpliwie tradycje patriotyczne i społecznikowskie, wyniesione z domu rodzinnego oraz kontakty z osobami, dla których troska o dobro innych i patriotyzm były najważniejszymi wartościami. Środowisko i praca własna ukształtowały postawy i osobowość Rozalii, Faustyny i Wacławy, czyniąc je wrażliwymi na potrzeby społeczne.
Bibliografia
Archiwum Państwowe w Lublinie (APL), zesp. 525,Dyrekcje Szkolne: Chełmska, Lubelska i Siedlecka [1827–1863] 1864–1919, Akta dotyczące szkół, sygn. 2516.
Archiwum Państwowe w Lublinie (APL), zesp. 924, Prywatne Żeńskie Gimnazjum i Liceum Ogólnokształcące Wacławy Arciszowej w Lublinie 1917–1949[–1955], Księga personelu szkoły w latach 1917–1922, sygn. 230.
Del M.A. (2025). Muzy Stefana Żeromskiego, [w:] Rocznik Muzeum Narodowego w Kielcach, red. R. Kotowski, t. 40, Kielce: Wydawnictwo Muzeum Narodowego, s. 27–48.
Doroszewski J. (2007). Arciszowa Wacława,[w:] Słownik biograficzny nauczycieli miasta Lublina, Lublin: Lubelskie Towarzystwo Naukowe, s. 24–26.
Działaczki i działacze oświatowi w Królestwie Polskim u progu niepodległości. Słownik biograficzny (2023), red. A. Bołdyrew, A. Wałęga, t. 1–2, Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.
Falkowska J. (2023). Lisowska Justyna (1856–1939), [w:] Działaczki i działacze oświatowi w Królestwie Polskim u progu niepodległości. Słownik biograficzny, red. A. Bołdyrew, A. Wałęga, t. 2: L–Ż, Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, s. 52.
Gawarecka M. (1973). Lubelskie Towarzystwo Szerzenia Oświaty pod nazwą „Światło” (1906–1917), „Rocznik Lubelski”, nr 16, s. 183–210.
Jabłońska K. (1964).Płomień na wietrze. Opowieść o Faustynie Morzyckiej, Lublin: Wydawnictwo Lubelskie.
Kacprzak M.M. (2023a).Brzezińska Rozalia (Róża) (1859–1923), [w:] Działaczki i działacze oświatowi w Królestwie Polskim u progu niepodległości. Słownik biograficzny, red. A. Bołdyrew, A. Wałęga, t. 1: A-K, Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, s. 116–117.
Kacprzak M. M. (2023b), Brzeziński Mieczysław (1858–1911), [w:] Działaczki i działacze oświatowi w Królestwie Polskim u progu niepodległości. Słownik biograficzny, red. A. Bołdyrew, A. Wałęga, t. 1: A–K, Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, s. 119–120.
Kacprzak M.M. (2023c), Morzycka Faustyna (1864–1910), [w:] Działaczki i działacze oświatowi w Królestwie Polskim u progu niepodległości. Słownik biograficzny, red. A. Bołdyrew, A. Wałęga,t. 2: L–Ż, Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, s. 132–134.
Kalinowska-Witek B. (2012a), Kartka z dziejów oświaty lubelskiej. Prywatne Żeńskie Gimnazjum i Liceum Ogólnokształcące Wacławy Arciszowej w Lublinie (1912–1949), Lublin: Wydawnictwo UMCS.
Kalinowska-Witek B. (2012b). Prywatne Żeńskie Gimnazjum i Liceum Ogólnokształcące Wacławy Arciszowej w Lublinie 1912–1949, [w:] M. Badurowicz, I. Głowacka, I. Kołbuk i in. (red.),Od gimnazjum Wacławy Arciszowej do IV Liceum Ogólnokształcącego im. Stefanii Sempołowskiej, Lublin: Wydawnictwo Akademickie WSSP im. Wincentego Pola, s. 11–38.
Kiepurska H. (1977).Morzycka Faustyna, [w:] Polski słownik biograficzny, t. 22, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, s. 29–31.
Kucha R. (1982).Oświata elementarna w Królestwie Polskim w latach 1864–1914, Lublin: Krajowa Agencja Wydawnicza.
Kucha R. (1993).Z problematyki rozbudowy szkolnictwa elementarnego na Lubelszczyźnie w latach 1864–1905, [w:] R. Kucha (red.), Szkolnictwo Lubelszczyzny w XVIII–XX wieku. Studia i rozprawy, Lublin: Wydawnictwo UMCS, s. 83–100.
Królikowska M. (1937).Szkic dziejów szkoły, [w:] Arciszanki swojej przełożonej. 25-lecie Gimnazjum Wacławy Arciszowej w Lublinie 1912–1937, Lublin: Nakładem Komitetu Obchodu 25-lecia Gimnazjum W. Arciszowej, s. 9–22.
Marczuk J. (2001). Arciszowa i jej żeńskie gimnazjum, „Kurier Lubelski”, nr 58, s. 3.
Marczuk J. (2009).Arciszowa z Morzyckich Wacława, [w:] Słownik biograficzny miasta Lublina, red. T. Radzik, A.A. Witusik, J. Ziółek, t. 3, Lublin: Polskie Towarzystwo Historyczne, Oddział w Lublinie, s. 25.
Miąso J. (1994). Tajne nauczanie w Królestwie Polskim w świetle dokumentów władz rosyjskich, [w:] J. Miąso (red.), Studia z dziejów edukacji, Warszawa: Wydawnictwo Akademickie „Żak”, s. 199–237.
Radlińska H. (1937).Brzezińska Rozalia (1859–1923), [w:] Polski słownik biograficzny, t. 3, Kraków: Polska Akademia Umiejętności, s. 36.
Sikorska M. (2023). Arciszowa Wacława, [w:] Działaczki i działacze oświatowi w Królestwie Polskim u progu niepodległości. Słownik biograficzny, red. A. Bołdyrew, A. Wałęga, t. 1: A–K, Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, s.55.
Sołdek J.M. (2010).Faustyna Morzycka. Siłaczka Żeromskiego, Nałęczów: Miejsko-Gminna Biblioteka Publiczna im. Faustyny Morzyckiej w Nałęczowie.
Słownik biograficzny miasta Lublina(1993–2014).T.1–4, Lublin: Polskie Towarzystwo Historyczne, Oddział w Lublinie.
Słownik biograficzny nauczycieli miasta Lublina (2007). Lublin: Lubelskie Towarzystwo Naukowe.
Staszyński E. (1968). Polityka oświatowa caratu w Królestwie Polskim (od powstania styczniowego do I wojny światowej), Warszawa: Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych.
Walenciuk-Dejneka B. (2016).Oświecać lud, szerzyć kulturę, budzić zakrzepłe serca… Faustyna Morzycka – samotna siłaczka, [w:] J. Posłuszna (red.), Siła samotności. Zjawisko kobiecej samotności w kulturze i edukacji, Kraków: Wydawnictwo Aureus, s. 65–74.
Żarnecka Z. (1948).Działalność oświatowa Faustyny Morzyckiej na tle epoki 1864–1910, Warszawa: Nasza Księgarnia.
Żarnowska A., Szwarc A. (red.) (1995a).Kobieta i edukacja na ziemiach polskich w XIX i XX wieku. Zbiór studiów, cz. 1–2, Warszawa: Wydawnictwo DiG.
Żarnowska A., Szwarc A. (red.) (1995b).Kobieta i społeczeństwo na ziemiach polskich w XIX wieku, Warszawa: Wydawnictwo DiG.
Żarnowska A., Szwarc A. (red.) (1996).Kobieta i kultura. Kobiety wśród twórców kultury intelektualnej i artystycznej w dobie rozbiorów i w niepodległym państwie polskim, Warszawa: Wydawnictwo DiG.
Pobrania
Opublikowane
Jak cytować
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Barbara Kalinowska-Witek
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Autor zgłaszając swój artykuł oświadcza, że:
jest Autorem artykułu (zwanego dalej Utworem) i:
- przysługują mu wyłączne i nieograniczone prawa autorskie do Utworu,
- jest uprawniony/a do rozporządzania prawami autorskimi do Utworu.
Udziela Uniwersytetowi Ignatianum w Krakowie nieodpłatnej, niewyłącznej, nieograniczonej terytorialnie licencji do korzystania z Utworu na następujących polach eksploatacji:
- utrwalania utworu w formie papierowej, a także na nośniku cyfrowym lub magnetycznym;
- zwielokrotnienia utworu dowolną techniką, bez ograniczenia ilości wydań i liczby egzemplarzy;
- rozpowszechniania utworu i jego zwielokrotnionych egzemplarzy na jakimkolwiek nośniku, w tym wprowadzenia do obrotu, sprzedaży, użyczenia, najmu;
- wprowadzenia utworu do pamięci komputera;
- rozpowszechniania utworu w sieciach informatycznych, w tym w sieci Internet;
- publicznego wykonania, wystawienia, wyświetlenia, odtworzenia oraz nadawania i reemitowania, a także publicznego udostępniania utworu w taki sposób, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i czasie przez siebie wybranym;
- w zakresie praw zależnych do Utworu, obejmujących w szczególności prawo do dokonania koniecznych zmian w Utworze, wynikających z opracowania redakcyjnego i metodycznego, a także do dokonania tłumaczenia Utworu na języki obce.
Udzielenie licencji następuje z chwilą przekazania Utworu na rzecz Uniwersytetowi Ignatianum w Krakowie. Uniwersytet Ignatianum w Krakowie jest uprawniony do udzielania dalszych sublicencji do Utworu, w zakresie udzielonego prawa. Licencja jest ograniczona czasowo i zostaje udzielona na okres 15 lat, licząc od daty jej udzielenia.
Polityka prywatności
Statystyki
Liczba wyświetleń i pobrań: 73
Liczba cytowań: 0
