Śląsk i Ślązacy. Pomiędzy zakorzenieniem a wykorzenieniem. Refleksja o (nie)trwaniu w polityce kulturowego unicestwienia
DOI:
https://doi.org/10.12775/SPI.2025.3.003Słowa kluczowe
Górny Śląsk, dziedzictwo kulturowe, zakorzenienie, wykorzenienie, Zbigniew Rokita, Alojzy LyskoAbstrakt
Celem tekstu jest próba refleksji wokół pytania: Jak (nie)możliwa jest śląszczyzna w polityce kulturowego unicestwienia? Przedmiotem zainteresowania autorki jest pamiętanie społeczne. W swoich badaniach autorka przyjmuje dziedzictwo śląskie jako egzemplifikacje tych kultur, których ważną częścią jest „nie-pamięć” o traumach politycznych i wojennych.
Przedmiotem analiz uczyniono dwa teksty kultury (Zbigniewa Rokity Kajś. Opowieść o Górnym Śląsku oraz Alojzego Lyski Mianujom mie Hanka. Opowieść górnośląska), które zostały poddane analizie semantycznej i strukturalnej (w ujęciu Rolanda Barthes’a i Paula Ricoeura).
Struktura tekstu składa się z czterech części: pierwsza to rekonstrukcja wybranych aspektów teorii dziedzictwa kulturowego Stanisława Ossowskiego, druga koncentruje się wokół problematyki zakorzenienia-wykorzeniania (teoria Simone Weil), trzecia – to próba rozpoznania biograficznych i tożsamościowych skutków polityki unicestwienia śląskiego pamięta, ostatnia część stanowi refleksję wokół pytania problemowego.
Najważniejszymi skutkami „od-pamiętania” są: (1) możliwość odkrycie tego, co cudem ocalało i co ma znaczenie dla rekonstrukcji tożsamościowej śląskiej, (2) możliwość odtworzenia tragicznie zerwanego przekazu pokoleniowego, (3) możliwość uznania tragedii Górnego Śląska za część publicznego dziedzictwa śląskiego, (4) możliwość upublicznienia i uznania tragedii Górnego Śląska, co w wymiarze politycznym może zostać uznane jako pierwszy krok do budowy wielokulturowości w Polsce.
Bibliografia
Arendt H. (1994a). Kryzys edukacji, [w:] H. Arendt, Między czasem minionym a przyszłym. Osiem ćwiczeń z myśli politycznej, przeł. M. Godoń, W. Madej, Warszawa: Fundacja Aletheia, s. 209–232.
Arendt H. (1994b). Prawda i polityka, [w:] H. Arendt, Między czasem minionym a przyszłym. Osiem ćwiczeń z myśli politycznej, przeł. M. Godoń, W. Madej, Warszawa: Fundacja Aletheia, s. 267–308.
Arendt H. (2000). Kondycja ludzka, przeł. A. Łagocka, Warszawa: Wydawnictwo Aletheia.
Assmann A. (2013). Między historią a pamięcią. Antologia, przeł. A. Teperek, A. Konarzewska, K. Sidowska, Z. Dziewanowska-Stefańczyk, J. Górny, P. Pieńkowska-Wiederkehr J. Kalicka, K. Kończal, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.
Barthes R. (1968). Wstęp do analizy strukturalnej opowiadań, przeł. W. Błońska, „Pamiętnik Literacki: Czasopismo kwartalne poświęcone historii i krytyce literatury polskiej”, nr 59(4), s. 327–359.
Bienek H. (1991). Brzozy i wielkie piece. Dzieciństwo na Górnym Śląsku, przeł. W. Szewczyk, Gliwice: Wydawnictwo „Wokół Nas”.
Bienek H. (1993). Podróż w krainę dzieciństwa. Spotkanie ze Śląskiem, przeł. M. Podlasek-Ziegler, Gliwice: Wydawnictwo „Wokół Nas”.
Budzisz S. (2023). Welewentka. Jak znikają Kaszuby, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie.
Heidegger M. (1977). Budować, mieszkać, myśleć, przeł. K. Michalski, [w:] M. Heidegger, Budować, mieszkać, myśleć. Eseje wybrane, Warszawa: Wydawnictwo „Czytelnik”, s. 316–344.
Kożyczkowska A. (2022). (Nie-)Polak, (nie-)Niemiec – Ślązak, czyli o rozpoznaniu własnej etniczności, „Edukacja Międzykulturowa”, nr 1(16), s. 39–49. DOI: 10.15804/em.2022.01.02
Kurcz Z. (2022). Od narodowości do mniejszości narodowych w Polsce, Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.
Lewowicki T. (2001). Szkic do teorii zachowań tożsamościowych, [w:] T. Lewowicki, E. Ogrodzka-Mazur (red.), W poszukiwaniu teorii przydatnych w badaniach międzykulturowych, Cieszyn: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego. Filia w Cieszynie, s. 159–165.
Lysko A. (2022). Mianujom mie Hanka. Opowieść górnośląska, Katowice: Miejski Dom Kultury w Katowicach.
Ossowski S. (1966). Więź społeczna i dziedzictwo krwi, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Petrykowski P. (2003). Edukacja regionalna. Problemy podstawowe i otwarte, Toruń: Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.
Prymaka-Oniszk A. (2024). Kamienie musiały polecieć. Wymazana przeszłość Podlasia, Wołowiec: Wydawnictwo Czarne.
Ricoeur P. (1985). Wyzwanie semiologiczne: problem podmiotu, przeł. E. Bieńkowska,[w:]P. Ricoeur, Egzystencja i hermeneutyka. Rozprawy o metodzie, przeł. E. Bieńkowska i in., Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax, s. 245–275.
Ricoeur P. (1992). Wyjaśniać i rozumieć. O pewnych godnych uwagi związkach pomiędzy teorią tekstu, teorią działania i teorią historii,[w] P. Ricoeur, Filozofia osoby, przeł. M. Frankiewicz, Kraków: Wydawnictwo Naukowe Papieskiej Akademii Teologicznej, s. 15–31.
Rokita Z. (2020). Kajś. Opowieść o Górnym Śląsku, Wołowiec: Wydawnictwo Czarne.
Rokita Z. (2023). Odrzana. Podroż po Ziemiach Odzyskanych, Kraków: Znak.
Smith A.D. (2009). Ethno-symbolism and Nationalism: A Cultural Approach, London–New York: Routledge. Taylor & Francis Group.
Weil S. (1961). Zakorzenienie. Wstęp do deklaracji obowiązków wobec istoty ludzkiej, przeł. A. Wielowieyski, [w:] S. Weil, Zakorzenienie i inne fragmenty. Wybór pism, przeł. M. Witkowska, A. Wielowieyski, K. Konarska-Łosiowa, Kraków: Znak, s. 175–316.
Pobrania
Opublikowane
Jak cytować
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Adela Kożyczkowska
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Autor zgłaszając swój artykuł oświadcza, że:
jest Autorem artykułu (zwanego dalej Utworem) i:
- przysługują mu wyłączne i nieograniczone prawa autorskie do Utworu,
- jest uprawniony/a do rozporządzania prawami autorskimi do Utworu.
Udziela Uniwersytetowi Ignatianum w Krakowie nieodpłatnej, niewyłącznej, nieograniczonej terytorialnie licencji do korzystania z Utworu na następujących polach eksploatacji:
- utrwalania utworu w formie papierowej, a także na nośniku cyfrowym lub magnetycznym;
- zwielokrotnienia utworu dowolną techniką, bez ograniczenia ilości wydań i liczby egzemplarzy;
- rozpowszechniania utworu i jego zwielokrotnionych egzemplarzy na jakimkolwiek nośniku, w tym wprowadzenia do obrotu, sprzedaży, użyczenia, najmu;
- wprowadzenia utworu do pamięci komputera;
- rozpowszechniania utworu w sieciach informatycznych, w tym w sieci Internet;
- publicznego wykonania, wystawienia, wyświetlenia, odtworzenia oraz nadawania i reemitowania, a także publicznego udostępniania utworu w taki sposób, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i czasie przez siebie wybranym;
- w zakresie praw zależnych do Utworu, obejmujących w szczególności prawo do dokonania koniecznych zmian w Utworze, wynikających z opracowania redakcyjnego i metodycznego, a także do dokonania tłumaczenia Utworu na języki obce.
Udzielenie licencji następuje z chwilą przekazania Utworu na rzecz Uniwersytetowi Ignatianum w Krakowie. Uniwersytet Ignatianum w Krakowie jest uprawniony do udzielania dalszych sublicencji do Utworu, w zakresie udzielonego prawa. Licencja jest ograniczona czasowo i zostaje udzielona na okres 15 lat, licząc od daty jej udzielenia.
Polityka prywatności
Statystyki
Liczba wyświetleń i pobrań: 338
Liczba cytowań: 0
