Der Deutsche Orden und die Dominikaner in der Rivalität um die preußischen Bistümer in der Mitte des 13. Jahrhunderts
DOI:
https://doi.org/10.12775/OM.2019.004Słowa kluczowe
history, the Middle Ages, military orders, Teutonic Order, Dominicans, Prussia, bishoprics, conflictsAbstrakt
The Teutonic Order and the Dominicans in the rivalry for the Prussian bishoprics in the middle of the 13th centuryIn 1233 the missionary bishop of Prussia Cistercian Christian got into Old Prussian captivity. He stayed there until 1236 or 1237–1238. The Teutonic Order took advantage of this Christian’s absence. As a result of their efforts, Pope Gregory IX impose in 1234 the land of Chełmno and Prussia in possession and at the same time handed them entirely to the owners of the Teutonic Order. However, provided that they set up a separate church organization and adequate remuneration for the bishoprics planned there. On the other hand, the Pope’s decision of 1236 was to be occupied by the Dominicans. Motives – which led by Gregory IX, by issuing the above-mentioned provisions – were combined with the desire to bind the Teutonic Order and Dominicans with the Papal Curia in the face of the game played with Emperor Frederick II. The resignation from Christian could have resulted from the poor results of his activities in Prussia. The Teutonic Order decided to cooperate with the Dominicans, because at that time they did not have adequate human resources to fill the bishoprics. After the conquest of a large part of Prussia in 1236–1240, among the decision-makers of the Teutonic Order won the view that the local episcopate – possessing a powerful fortune, ⅓ of the whole land – should support their power, and only the loyal bishops could ensure the durability of such a line. As a result of the activities carried out, the Teutonic Order permanently took over three from four Prussian cathedral chapters and thus bishoprics.
Bibliografia
Primary sources:
Codex diplomaticus Prussicus. Urkunden-Sammlung zur ältern Geschichte Preusens aus dem Königl. Geheimen Archiv zu Königsberg nebst Regesten. Bd. I. Herausgegeben von Johannes Voigt. Königsberg: Bornträger, 1836.
Codex diplomaticus Warmiensis oder Regesten und Urkunden zur Geschichte Ermlands. Bd. I. Urkunden der Jahre 1231–1340. Herausgegeben von Carl Peter Woelky und Johann M. Saage. Monumenta Historiae Warmiensis oder Quellensammlung zur Geschichte Ermlands. I. Abtheilung. Bd. I. Mainz: Kirchheim, 1860.
Codex diplomaticus Warmiensis oder Regesten und Urkunden zur Geschichte Ermlands. Bd. II. Urkunden der Jahre 1341–1375 nebst Nachträgen von 1240–1340. Herausgegeben von Carl Peter Woelky und Johann Martin Saage. Monumenta Historiae Warmiensis oder Quellensammlung zur Geschichte Ermlands I. Abtheilung. Bd. II. Mainz: Kirchheim, 1864.
De oudste Constituties van de Dominicanen. Voorgeschiedenis, tekst, bronnen, onstaan en ontwikkeling (1215–1237). Herausgegeben von Antoninus Hendrik Thomas. Leuven: Universiteitsbibliotheek, 1965.
Liv-, Est- und Kurländisches Urkundenbuch nebst Regesten. Abt. 1, Bd. I. 1093–1300. Herausgegeben von Friedrich Georg Bunge. Reval: in Commission bei Kluge und Ströhm, 1853 (Nachdruck: Aalen: Scientia Verlag, 1967).
Liv-, Est- und Kurländisches Urkundenbuch nebst Regesten. Abt. 1, Bd. III. I. Nachträge zu den zwei ersten Bänden. II. Fortsetzung von 1368–1393. Herausgegeben von Friedrich Georg Bunge. Reval: in Commission bei Kluge und Ströhm, 1857 (Nachdruck: Aalen: Scientia Verlag, 1970).
“Petri de Dusburg Chronicon terrae Prussiae.” Herausgegeben von Max Töppen. In Scriptores rerum Prussicarum. Die Geschichstquellen der preussischen Vorzeit bis zum Untergange der Ordensherrschaft. Bd. I, herausgegeben von Theodor Hirsch, Max Töppen und Ernst Strehlke, 24–219. Leipzig: Verlag von S. Hirzel, 1861.
Pommerellisches Urkundenbuch. Herausgegeben von Max Perlbach. Danzig: Westpreussischen Geschichtsverein, 1882.
Preußisches Urkundenbuch. Politische (allgemeine) Abteilung. Bd. I. Die Bildung des Ordensstaats, Hälfte 1. Herausgegeben von Rudolf Philippi in Verbindung mit [Carl P.] Woelky. Königsberg/Pr.: Hartungsche Verlagsdruckerei, 1882 (Nachdruck: Sidney: Wentworth Press, 2018).
Preußisches Urkundenbuch. Politische (allgemeine) Abteilung. Bd. I. Die Bildung des Ordensstaats, Hälfte 2. Herausgegeben von August Seraphin. Königsberg/Pr.: Hartungsche Verlagsdruckerei, 1909 (Nachdruck: Sidney: Wentworth Press, 2018).
Urkundenbuch des Bisthums Culm. Theil I. Das Bisthum Culm unter dem Deutschen Orden 1243–1466. Herausgegeben von Carl P. Woelky, Neues Preussisches Urkundenbuch. Westpreussischer Theil, II. Abtheilung, Urkunden der Bisthümer, Kirchen und Klöster I. Danzig: Commissionsverlag von Theodor Bertling, 1885 (Nachdruck: Lexington: Ulan Press, 2012).
Urkundenbuch des Bisthums Samland, H. I. Herausgegeben von Carl P. Woelky und Hans Mendthal. Neues Preussisches Urkundenbuch. Ostpreussischer Theil. II. Abtheilung: Urkunden der Bisthümer, Kirchen und Klöster. Bd. II. Leipzig: Verlag von Duncker & Humblot, 1891.
Vetera monumenta Poloniae et Lithuaniae gentiumque finitimarum historiam illustrantia: maximam partem nondum edita ex tabularis Vaticanis deprompta collecta ac serie chronologica disposita. Bd. I. Ab Honorio PP. III. usque ad Gregorium PP. XII. 1217–1409. Herausgegeben von Augustin Theiner. Romae: Typis Vaticanis, 1860 (Nachdruck: Osnabrück: Otto Zeller, 1969).
________________________________
Secondary sources:
Achremczyk, Stanisław, Roman Marchwiński und Jerzy Przeracki. Poczet biskupów war- mińskich. Olsztyn: Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego, 1994.
Arnold, Udo. “Der Deutsche Orden zwischen Kaiser und Papst im 13. Jahrhundert.” In Die Ritterorden zwischen geistlicher und weltlicher Macht im Mittelalter, herausgegeben von Zenon Hubert Nowak, 57–70. Ordines Militares. Colloquia Torunensia Historica V. Toruń: Uniwersytet Mikołaja Kopernika, 1990.
Arnold, Udo. “Die Staufer und der Deutsche Orden.” In Medieval Spirituality in Scandinavia and Europe. A Collection of Essays in Honour of Tore Nyberg, herausgegeben von Lars Bisgaard, Carsten Selch Jensen und Kurt Villads Jensen, 145–155. Odense University Studies in History and Social Sciences 234. Odense: Odense University Press, 2001.
Arnold, Udo. “Gerhard von Malberg.” In Die Hochmeister des Deutschen Ordens 1190– –2012, herausgegeben von Udo Arnold, 22–23. Quellen und Studien zur Geschichte des Deutschen Ordens 40. Weimar: VDG, 2014.
Arnold, Udo. “Heinrich von Hohenlohe.” In Die Hochmeister des Deutschen Ordens 1190– –2012, herausgegeben von Udo Arnold, 24–26. Quellen und Studien zur Geschichte des Deutschen Ordens 40. Weimar: VDG, 2014.
Benninghoven, Friedrich. Der Orden der Schwertbrüder. Fratres Milicie Christi de Livonia. Köln–Graz: Böhlau, 1965.
Berg, Dieter. “Papst Innozenz IV. und die Bettelorden in ihren Beziehungen zu Kaiser Friedrich II.” In Vita Religiosa im Mittelalter. Festschrift für Kaspar Elm zum 70. Geburtstag, herausgegeben von Franz J. Felten und Nikolas Jaspert unter Mitarbeit von Stefanie Haarländer, 461–481. Berliner historische Studien 31, Ordensstudien 11. Berlin: Duncker & Humblot, 1999.
Bieniak, Janusz. “Pełka.” In Polski Słownik Biograficzny. Bd. 25, herausgegeben von Emanuel Rostworowski, 574–577. Kraków: Polska Akademia Umiejętności, 1980.
Blanke, Fritz. “Die Entscheidungsjahre der Preussenmission (1206–1274).” In Heidenmission und Kreuzzugsgedanke in der Deutschen Ostpolitik des Mittelalters, herausgegeben von Helmut Beumann, 389–416. Wege der Forschung 7. Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft, 1963.
Bodański, Roman. “Początki hierarchii kościelnej w Prusach. Część I.” Studia Warmińskie 16 (1979): 303–353.
Carro, Venancio Diego. Święty Dominik Guzmán założyciel pierwszego Zakonu Uniwersyteckiego, Apostolskiego i Misyjnego. Poznań: Maschinenschrift in der Bibliothek des Dominikaner-Konvents in Krakau, 1969.
Dąbrowski, Dariusz. Daniel Romanowicz król Rusi (ok. 1201–1264). Biografia polityczna. Kraków: Wydawnictwo Avalon T. Janowski, 2012.
Dekański, Dariusz Aleksander. “Cystersi i dominikanie w Prusach – działania misyjne zakonów w latach trzydziestych XIII wieku. Rywalizacja czy współpraca?” In Cystersi w społeczeństwie Europy Środkowej, herausgegeben von Andrzej Marek Wyrwa und Józef Dobosz, 227–250. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2000.
Dekański, Dariusz Aleksander. Początki zakonu dominikanów prowincji polsko-czeskiej. Pokolenie św. Jacka w zakonie. Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, 1999.
Dekański, Dariusz Aleksander. “Próba uporządkowania kierunków i chronologii misji św. Jacka. Między hagiografią a »uczoną« historiografią.” In Święty Jacek Odrowąż i dominikanie na Śląsku, herausgegeben von Antoni Barciak, 76–95. Katowice: Polska Akademia Nauk, 2008.
Donner, Gustav Adolf. Kardinal Wilhelm von Sabina. Bischof von Modena 1222–1234. Päpstlicher Legat in den nordischen Ländern (†1251). Societas Scientiarum Fennica, Commentationes Humanorum Litterarum II/5. Helsingfors: Societas Scientiarum Fennica, 1929.
Dorna, Marcin. Bracia zakonu krzyżackiego w Prusach w latach 1228–1309. Studium prozopograficzne. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2004.
Dygo, Marian. “Początki i budowa władztwa zakonu krzyżackiego (1226–1309).” In Państwo zakonu krzyżackiego w Prusach. Władza i społeczeństwo, herausgegeben von Marian Biskup und Roman Czaja, 53–78. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2009.
Dygo, Marian. Studia nad początkami władztwa zakonu niemieckiego w Prusach (1226– –1259). Warszawa: Uniwersytet Warszawski, 1992.
Eubel, Konrad. Hierarchia catholica medii aevii sive Summorum pontificum, S. R. E. cardinalium, ecclesiarum antistitum series. Ab anno 1198 usque ad annum 1431 perducta. Monasterii: Sumptibus et typis Librariae Regensbergianae, 1913.
Fonnesberg-Schmidt, Iben. The Popes and the Baltic Crusades 1147–1254. Leiden–Boston: Brill, 2007.
Forstreuter, Kurt. “Darstellung.” In Die Berichte der Generalsprokuratoren des Deutschen Ordens an der Kurie. Bd. I, herausgegeben von Kurt Forstreuter, 7–169. Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht, 1961.
Forstreuter, Kurt. Der Deutsche Orden am Mittelmeer. Quellen und Studien zur Geschichte des Deutschen Ordens 2. Bonn: Verlag Wissenschaftliches Archiv, 1967.
Forstreuter, Kurt. “Die Gründung des Erzbistums Preussen 1245/1246.” Jahrbuch der Albertus-Universität zu Königsberg/Pr. 10 (1960): 9–31.
Forstreuter, Kurt. “Fragen der Mission in Preußen von 1245 bis 1260.” Zeitschrift für Ostforschung 9, H. 2–3 (1960): 250–268.
Forstreuter, Kurt. “Zur Geschichte des Christburger Friedens von 1249.” Zeitschrift für Ostforschung 12, H. 1 (1963): 295–302.
Gąssowska, Maja. “Inflanccy biskupi i arcybiskupi na wygnaniu w XIII i XIV wieku.” In Między panem a plebanem. Wieś, miasto, władza świecka i duchowna w kulturze średniowiecznej Europy, herausgegeben von Jacek Kowalski und Tomasz Ratajczak, 43–54. Poznań: Wydawnictwo Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, 2013.
Glauert, Mario. Das Domkapitel von Pomesanien (1284–1527). Prussia Sacra 1. Toruń: Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2003.
Glauert, Mario. “Thetward.” In Die Bischöfe des Heiligen Römischen Reiches 1198 bis 1448. Ein biographisches Lexikon, herausgegeben von Erwin Gatz unter Mitwirkung von Clemens Brodkorb, 679. Berlin: Duncker & Humblot, 2001.
von Goetze, Peter. Albert Suerbeer, Erzbischof von Preussen, Livland und Ehstland. St. Petersburg: Buchhandlung von W. Gräff, 1854.
Gouguenheim, Sylvain. “Gregor IX., Wilhelm von Modena und die Herrschaftsbildung des Deutschen Ordens (vom Kruschwitzer Vertrag zur Bulle von Rieti 1230–1234).” In Die Ritterorden als Träger der Herrschaft: Territorien, Grundbesitz und Kirche, herausgegeben von Roman Czaja und Jürgen Sarnowsky, 87–104. Ordines Militares. Colloquia Torunensia Historica XIV. Toruń: Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2007.
Gouguenheim, Sylvain. Les Chevaliers teutoniques. Paris: Éditions Tallandier, 2007.
Górski, Karol. “Henryk-Heidenreich, pierwszy biskup chełmiński.” In Studia nad historią dominikanów w Polsce 1222–1972. Bd. 1, herausgegeben von Jerzy Kłoczowski, 178– –193: Warszawa: Wydawnictwo Polskiej Prowincji Dominikanów, 1975.
Górski, Karol. Zakon Krzyżacki a powstanie państwa pruskiego. Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk: Zakład Narodowy im. Ossolińskich 1977.
Gramsch, Robert. “Deutschordensdiplomaten in den Verhandlungen zwischen Innozenz IV. und Heinrich Raspe 1244–1246.” In Heinrich Raspe – Landgraf von Thüringen und römischer König (1227–1247). Fürsten, König und Reich in spätstaufischer Zeit, herausgegeben von Matthias Werner, 317–358. Jenaer Beiträge zur Geschichte 3. Frankfurt/Main: Peter Lang, 2003.
Grochowski, Paweł. Chrystian. Biskup Prus 1216–1245 i misja pruska jego czasów. Górna Grupa: Wydawnictwo Verbinum, 2018.
Heckmann, Dieter. “Die Rückdatierung preußischer Urkunden bis zum Beginn des Prußenaufstandes im Jahr 1242 als Mittel zur Wiedererlangung von Besitz und Rechten.” Preußenland 7 (2016): 47–62.
Hinnebusch, William A. “Dominikanie – krótki zarys dziejów.” In Dominikanie. Szkice z dziejów zakonu, herausgegeben von Marcin Andrzej Babraj, 83–267. Poznań: W drodze, 1986.
Hinnebusch, William A. The History of Dominican Order. Origins and Growth to 1500. Bd. 1. New York: Alba House, 1965.
Hipler, Franz. Bibliotheca Warmiensis oder Literaturgeschichte des Bisthums Ermland. Bd. 1. Braunsberg: Wichert, 1872.
Jasiński, Tomasz. “Bitwa nad Jeziorem Rządzkim. Przyczynek do dziejów pierwszego powstania pruskiego i wojny Świętopełka z zakonem krzyżackim.” Roczniki Historyczne 62 (1996): 49–71.
Jasiński, Tomasz. “Początki klasztoru dominikańskiego w Toruniu.” Zapiski Historyczne 54. H. 4 (1989): 23–48.
Jähnig, Bernhart. “Die Staufer, der Deutsche Orden und Nordosteuropa.” Jahrbuch Preußischer Kulturbesitz 16 (1979): 123–151.
Jähnig, Bernhart. Verfassung und Verwaltung des Deutschen Ordens und seiner Herrschaft in Livland. Schriften der Baltischen Historischen Kommission 16. Berlin: Lit Verlag, 2011.
Kluger, Helmuth. Hochmeister Hermann von Salza und Kaiser Friedrich II. Ein Beitrag zur Frühgeschichte des Deutschen Ordens. Quellen und Studien zur Geschichte des Deutschen Ordens 37. Marburg: N. G. Elwert, 1987.
Kłoczowski, Jerzy. Wspólnoty zakonne w średniowiecznej Polsce. Lublin: Wydawnictwo Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, 2010.
Kopiec, Jan. “Anselm.” In Die Bischöfe des Heiligen Römischen Reiches 1198 bis 1448. Ein biographisches Lexikon, herausgegeben von Erwin Gatz unter Mitwirkung von Clemens Brodkorb, 181. Berlin: Duncker & Humblot, 2001.
Kopiec, Jan, und Mario Glauert. “Heinrich von Streitberg (Strittberg).” In Die Bischöfe des Heiligen Römischen Reiches 1198 bis 1448. Ein biographisches Lexikon, herausgegeben von Erwin Gatz unter Mitwirkung von Clemens Brodkorb, 679–680. Berlin: Duncker & Humblot, 2001.
Kubicki, Rafał. “Działalność dominikanów kontraty pruskiej na pograniczu polsko-krzyżackim – okręg klasztorny konwentu w Toruniu w XV w.” In Pogranicze polsko-pruskie i krzyżackie (II), herausgegeben von Kazimierz Grążawski, 373–387. Włocławek–Brodnica: Lega Oficyna Wydawnicza Włocławskiego Towarzystwa Naukowego, 2007.
Kubicki, Rafał. Środowisko dominikanów kontraty pruskiej od XIII do połowy XVI wieku. Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, Muzeum Archeologiczne, 2007.
Kujot, Stanisław. Dzieje Prus Królewskich. Tl. 1. Do roku 1309: (ciąg dalszy). Roczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu 21. Toruń: nakładem Towarzystwa Naukowego, druk S. Buszczyński, 1914.
Kumor, Bolesław. “Albert II Suerbeer OP.” In Encyklopedia Katolicka. Bd. 1, herausgegeben von Feliks Gryglewicz, Romuald Łukaszyk und Zygmunt Sułowski, 300–301. Lublin: Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, 1973.
Labuda, Gerard. “Powstanie i rozwój państwa krzyżackiego w Prusach.” In Gerard Labuda und Marian Biskup. Dzieje Zakonu Krzyżackiego w Prusach. Gospodarka – Społeczeństwo – Państwo – Ideologia, 96–283. Gdańsk: Wydawnictwo Morskie, 1986 (deutsche Übersetzung: “Entstehung und Entwicklung des Deutschordensstaates in Preußen.” In Gerard Labuda und Marian Biskup. Die Geschichte des Deutschen Ordens in Preußen: Wirtschaft, Gesellschaft, Staat, Ideologie, übersetzt von Jürgen Heyde und Ulrich Kodur, 115–290. Osnabrück: fibre Verlag, 2000).
Maier, Christoph T. Preaching the Crusades. Mendicant friars and the cross in the thirteenth century. Cambridge: Cambridge Univ. Press, 1994.
Nadolny, Andrzej. “Heidenreich.” In Die Bischöfe des Heiligen Römischen Reiches 1198 bis 1448. Ein biographisches Lexikon, herausgegeben von Erwin Gatz unter Mitwirkung von Clemens Brodkorb, 301–302. Berlin: Duncker & Humblot, 2001.
Perlbach, Max. Preussisch-polnische Studien. H. I. Halle: Max Niemeyer, 1886.
Perlbach, Max. “Zur Geschichte der ältesten preussischen Bischöfe.” Altpreußische Monats- schrift 9 (1872): 628–652.
Perlbach, Max. “Zur Geschichte des ältesten Grossgrundbesitzes im Deutschordenslande Preussen. Dietrich von Dypenow und Dietrich Stange.” Altpreußische Monatsschrift 39 (1902): 78–124.
Plinski, Johannes. Die Probleme historischer Kritik in der Geschichte des ersten Preussenbischofs zugleich ein Beitrag zur Geschichte des Deutschen Ritterordens. Breslau: Buchdruckerei der Schlesischen Volkszeitung, 1903.
Powierski, Jan. “Aspekty terytorialne cysterskiej misji w Prusach.” In Cystersi w społeczeństwie Europy Środkowej, herausgegeben von Andrzej Marek Wyrwa und Józef Dobosz, 251–270. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2000.
Powierski, Jan. “Chrystian.” In Słownik Biograficzny Pomorza Nadwiślańskiego. Bd 1, herausgegeben von Stanisław Gierszewski, 214–216. Gdańsk: Wydawnictwo Gdańskie, 1992.
Powierski, Jan. “Dzieje ziemi pasłęckiej do schyłku XIII w.” In Pasłęk: z dziejów miasta i okolic 1297–1997, herausgegeben von Jan Włodarski, 75–224. Pasłęk: Urząd Miasta i Gminy, 1997.
Powierski, Jan. “Ernest.” In Słownik Biograficzny Pomorza Nadwiślańskiego. Bd. 1, herausgegeben von Stanisław Gierszewski, 390–391. Gdańsk: Wydawnictwo Gdańskie, 1992.
Powierski, Jan. “Krzyżackie podboje ziem nad Zalewem Wiślanym a lubeczanie (od założenia miasta Elbląga do pierwszej lokacji miasta Braniewa).” Nautologia 30, Nr. 1 (1995): 1–20.
Powierski, Jan. “Książę kujawski i łęczycki Kazimierz a zakon krzyżacki w latach 1248–1249.” Ziemia Kujawska 7 (1985): 29–57.
Powierski, Jan. “O początkach miasta Chełmży i kapituły chełmińskiej (chełmżyńskiej).” In Ojczyzna bliższa i dalsza. Studia historyczne ofiarowane Feliksowi Kirykowi w sześćdziesiątą rocznicę urodzin, herausgegeben von Jacek Chrobaczyński, Andrzej Jureczko und Michał Śliwa, 101–123. Kraków: Wydawnictwo i Drukarnia “Secesja”, 1993.
Powierski, Jan. “Początek walk Krzyżaków o panowanie nad Zalewem Wiślanym i założenie Elbląga.” Nautologia 28, Nr. 3 (1993): 2–22.
Powierski, Jan. “Świętopełk gdański i Kazimierz kujawsko-łęczycki w rywalizacji z zakonem krzyżackim o ziemie bałtyjskie w latach 1250 – połowa 1252.” Rocznik Gdański 41, Nr. 1 (1981): 37–88.
Powierski, Jan. “Żuława Kwidzyńska i jej zaplecze osadniczo-własnościowe w Pomezanii na Pojezierzu Iławskim w średniowieczu (w świetle źródeł pisanych). Cz. 1 – Tereny nad średnią Liwą i w okolicach Postolina.” In Osadnictwo nad Dolną Wisłą w Średniowieczu, herausgegeben von Stanisław Gierszewski, 73–165. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 1989.
Prange, Wolfgang. “Johann von Diest.” In Die Bischöfe des Heiligen Römischen Reiches 1198 bis 1448. Ein biographisches Lexikon, herausgegeben von Erwin Gatz unter Mitwirkung von Clemens Brodkorb, 352. Berlin: Duncker & Humblot, 2001.
Prange, Wolfgang, und Bernhart Jähnig. “Albert Suerbeer.” In Die Bischöfe des Heiligen Römischen Reiches 1198 bis 1448. Ein biographisches Lexikon, herausgegeben von Erwin Gatz unter Mitwirkung von Clemens Brodkorb, 647–648. Berlin: Duncker & Humblot, 2001.
Prokop, Krzysztof Rafał. Polscy biskupi dominikańscy. Słownik biograficzny. Kraków: Drukarnia Akcydensowa Dorosz Andrzej. Wydawnictwo, 2013.
Przeracki, Jerzy. “Anzelm.” In Poczet biskupów warmińskich, herausgegeben von Stanisław Achremczyk, 7. Olsztyn: Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego, 2008.
Radzimiński, Andrzej. Biskupstwa państwa krzyżackiego w Prusach XIII–XV wieku. Z dziejów organizacji kościelnej i duchowieństwa. Toruń: Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 1999.
Radzimiński, Andrzej. “Dominikanie toruńscy na tle życia zakonnego w państwie zakonu krzyżackiego w Prusach.” In Klasztor dominikański w Toruniu. W 750. rocznicę fundacji, herausgegeben von Piotr Oliński, Waldemar Rozynkowski und Juliusz Raczkowski, 9–23. Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2013.
Radzimiński, Andrzej. “Fundacja i inkorporacja kapituły katedralnej w Chełmży oraz załamanie misji dominikańskiej w Prusach w połowie XIII w.” Zapiski Historyczne 56, H. 2–3 (1991): 7–24.
Radzimiński, Andrzej. “Geneza oraz ukształtowanie się organizacji kościelnej (1206–1409).” In Państwo zakonu krzyżackiego w Prusach. Władza i społeczeństwo, herausgegeben von Marian Biskup und Roman Czaja, 143–176. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2009.
Radzimiński, Andrzej. “Podziały kościelne Inflant z Estonią.” In Inflanty w średniowieczu. Władztwa zakonu krzyżackiego i biskupów, herausgegeben von Marian Biskup, 17–42. Toruń: Towarzystwo Naukowe w Toruniu, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, 2002.
Reh, Paul. “Das Verhältnis des Deutschen Ordens zu den preußischen Bischöfen im 13. Jahrhundert.” Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins 35 (1896): 35–139.
Roth, Werner. Die Dominikaner u. Franziskaner im Deutsch-Ordensland Preußen bis zum Jahre 1466. Königsberg i. Pr.: Drewes, 1918.
Scheeben, Heribert Christian. Beiträge zur Geschichte Jordans von Sachsen. Quellen und Forschungen zur Geschichte des Dominikanerordens in Deutschland 35. Vechta: Albertus-Magnus-Verlag / Leipzig: Harrassowitz, 1938.
Schmauch, Hans. “Anselm.” In Altpreußische Biographie. Bd. 1, herausgegeben von Christian Krollmann, 15. Königsberg (Pr.): Gräfe und Unzer Verlag, 1941.
Schmauch, Hans. “Die Besetzung der Bistümer im Deutschordensstaate (bis zum Jahre 1410).” Zeitschrift für die Geschichte und Altertumskunde Ermlands 20 (1919): 643–752.
Schmauch, Hans. „Die Besetzung der Bistümer im Deutschordensstaate (bis zum Jahre 1410). 2. Teil.” Zeitschrift für die Geschichte und Altertumskunde Ermlands 21 (1923): 1–102.
Schwartz, Philipp. Kurland im dreizehnten Jahrhundert bis zum Regierungsantritt Bischof Emund’s von Wird. Leipzig: E. Bidder, 1875.
Selart, Anti. “Die Bettelmönche im Ostseeraum zur Zeit des Erzbischofs Albert Suerbeer von Riga (Mitte des 13. Jahrhunderts).” Zeitschrift für Ostmitteleuropa-Forschung 56, H. 4 (2007): 475–499.
Siuchniński, Błażej. “Kształtowanie sieci diecezjalnej w Prusach na tle zaangażowania dominikanów i udziału św. Jacka w misji pruskiej.” In Święty Jacek i dziedzictwo dominikańskie, herausgegeben von Erwin Mateja, Anna Pobóg-Lenartowicz und Maria Rowińska-Szczepaniak, 511–522. Opole: Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, 2008.
Skrzyniarz, Ryszard. “Pełka”. In Encyklopedia Katolicka. Bd. 15, herausgegeben von Stanisław Wilk, 255. Lublin: Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, 2011.
Stopka, Krzysztof. “Próby chrystianizacji Litwy w latach 1248–1263.” Analecta Cracoviensia 19 (1987): 3–68.
Thomas, Aloys. “Arnold II. (von Isenburg).” In Neue Deutsche Biographie. Bd. 1, herausgegeben von Otto Graf zu Stolberg-Wernigerode, 378. Berlin: Duncker & Humblot, 1953.
Voigt, Johannes. Geschichte Preußens von den ältesten Zeiten bis zum Untergange der Herrschaft des Deutschen Ordens. Bd. I. Die Zeit des Heidentums. Königsberg: Verlag der Gebrüder Bornträger, 1827.
Voigt, Johannes. Geschichte Preußens von den ältesten Zeiten bis zum Untergange der Herrschaft des Deutschen Ordens. Bd III. Die Zeit vom Frieden 1249 bis zur Unterwerfung der Preußen 1283. Königsberg: Verlag der Gebrüder Bornträger, 1828.
Wiśniewska, Anna. Henryk-Heidenryk pierwszy biskup chełmiński. Pelplin: Wydawnictwo Diecezjalne, 1992.
Wiśniewski, Jan. Dzieje diecezji pomezańskiej (do 1360 r.). Elbląg: Elgraf, 1993.
Wiśniewski, Jan. “Ernst.” In Die Bischöfe des Heiligen Römischen Reiches 1198 bis 1448. Ein biographisches Lexikon, herausgegeben von Erwin Gatz unter Mitwirkung von Clemens Brodkorb, 565. Berlin: Duncker & Humblot, 2001.
Wiśniewski, Jan. Pomezania. Z dziejów kościelnych. Elbląg: Drukarnia Wydawnictwa Wyższego Seminarium Duchownego “Bernardinum”, 1996.
Woroniecki, Jacek. Św. Jacek Odrowąż i wprowadzenie zakonu kaznodziejskiego do Polski. Katowice: Księgarnia św. Jacka, 1947.
Zonenberg, Sławomir. Stosunki krzyżacko-mendykanckie w Prusach do 1466 roku. Bydgoszcz: Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego, 2018.
Pobrania
Opublikowane
Jak cytować
Numer
Dział
Licencja
CC BY ND 4.0. Posiadaczem prawa autorskiego (Licencjodawcą) jest Autor, który na mocy umowy licencyjnej (LINK) udziela nieodpłatnie prawa do eksploatacji dzieła na polach wskazanych w umowie.
Statystyki
Liczba wyświetleń i pobrań: 464
Liczba cytowań: 0