Intelektualizm etyczny w staropolskiej myśli moralnej

Abstrakt

Zadaniem niniejszego artykułu było uwypuklenia tych myśli w poglądach etycznych XVI i XVII wieku, które w różnym zakresie nawiązywały do idei wnoszonych przez sokratejski intelektualizm etyczny, który akcentuje związek wiedzy i moralności, mądrości i cnotliwości, rozumu i etyczności. Okazuje się, że wielu autorów świadomie do tego sposobu myślenia nawiązywało, podkreślając rolę owych sojuszy. Można więc stwierdzić, że intelektualizm jest wyraźnie zaznaczającą się cechą staropolskiej myśli etycznej. Wprawdzie nie zawsze był tak samo rozumiany i nie zawsze wpisywał się, kanoniczny schemat raczej był różnie modyfikowany i interpretowany. Niewątpliwie dominował pogląd, że cnota i dociekania na temat cnoty są rezultatem rozumnych rozważań na temat dobra. Podkreślano, że już samo nabywanie cnoty wymaga zaangażowania intelektu, a proces osiągania cnoty dokonuje się w miarę rozwoju intelektualnego. Dowodzono, że osoba o ukształtowanych cnotach posiada dyspozycje intelektualne, jak rozwagę i roztropność, dzięki którym może wydawać właściwe sądy i podejmować poprawne decyzje. Wskazywano, że warunkiem dokonywania słusznych ocen i wartościowań etycznych jest właściwe rozpoznanie rozumowe dobra i zła. Ale też zastanawiano się nad rolą rozumu i woli w postępowaniu etycznym człowieka. Wskazywano na związek wiedzy i woli charakteru i mądrości, również mądrości i szczęśliwości.