Przydatność przezczaszkowej stymulacji elektrycznej u pacjentów z zaburzeniami pamięci i emocji po uszkodzeniu mózgu – aktualne dane naukowe i doświadczenia własne
DOI:
https://doi.org/10.15225/PNN.2025.14.4.6Słowa kluczowe
rehabilitacja poznawcza, zaburzenia emocjonalne, uraz głowy, neurorehabilitacja, udar mózgu, przezczaszkowa stymulacja prądem stałym (tDCS)Abstrakt
Urazowe uszkodzenia mózgu (TBI) oraz incydenty mózgowo-naczyniowe (CVA) prowadzą do licznych deficytów neurologicznych, w tym poznawczych i emocjonalnych. Przezczaszkowa stymulacja prądem stałym (tDCS) zyskuje na znaczeniu jako metoda wspomagająca rehabilitację funkcji poznawczych i regulację emocji, oferując nieinwazyjne i bezpieczne podejście terapeutyczne. Celem niniejszego artykułu jest analiza aktualnych danych naukowych i własnych doświadczeń dotyczących skuteczności tDCS w rehabilitacji pacjentów po TBI i CVA z zaburzeniami pamięci i emocji. Przeprowadzono przegląd literatury (2015–2024), w tym badań klinicznych, metaanaliz i przeglądów systematycznych (PubMed, Scopus i Web of Science). Przeanalizowano prace dotyczące zastosowania tDCS w modulacji funkcji poznawczych i emocjonalnych u pacjentów neurologicznych. Szczególną uwagę zwrócono na mechanizmy działania tDCS, protokoły stymulacji (intensywność, umiejscowienie elektrod, czas leczenia) oraz wyniki kliniczne w zakresie poprawy pamięci, regulacji emocji i zmniejszenia objawów depresji towarzyszącym stanom po uszkodzeniu mózgu. Badania wskazują na korzystny wpływ tDCS na plastyczność neuronalną oraz funkcje poznawcze i emocjonalne pacjentów po TBI i CVA. Terapia łączona (tDCS i rehabilitacja) wykazuje większą skuteczność co do szybszej poprawy pamięci operacyjnej, zmniejszenia labilności emocjonalnej i zmniejszenia objawów depresji. Wykazano również, że skuteczność tDCS zależy od lokalizacji elektrod i indywidualnych cech pacjenta. Najlepsze wyniki uzyskano w przypadku protokołów obejmujących 20–30 minutowe sesje o natężeniu 1–2 mA, przeprowadzane 5 razy w tygodniu przez 3 do 6 tygodni. Najczęściej stosowaną metodą była stymulacja anodowa grzbietowo-bocznej kory przedczołowej (DLPFC) lub kory motorycznej (M1), co skutkowało poprawą funkcjonowania poznawczego, jak i regulacji emocji. Zabiegi tDCS są obiecującym narzędziem wspierającym neurorehabilitację pacjentów z zaburzeniami pamięci i emocji po uszkodzeniach mózgu. Połączenie tDCS z terapią mowy może przyczynić się do skuteczniejszego przywrócenia funkcji poznawczych i emocjonalnych. Konieczne są dalsze badania w celu optymalizacji parametrów stymulacji i standaryzacji protokołów terapeutycznych. (PNN 2025;14(4):182–192)
Bibliografia
[1] Ponsford J.L., Downing M.G., Olver J. et al. Longitudinal follow-up of patients with traumatic brain injury: outcome at two, five, and ten years post-injury. J Neurotrauma. 2014;31(1):64–77.
[2] Gordon W.A., Cantor J., Ashman T., Brown M. Treatment of post-TBI executive dysfunction: application of theory to clinical practice. J Head Trauma Rehabil. 2006;21(2):156–167.
[3] Garner P.W., Spears F.M. Emotion Regulation in Low-income Preschoolers. Social Development. 2000;9(2):246–264.
[4] Cattran C., Oddy M., Wood R. The development of a measure of emotional regulation following acquired brain injury. J Clin Exp Neuropsychol. 2011;33(6):672–679.
[5] Hart T., Brockway J.A., Fann J.R., Maiuro R.D., Vaccaro M.J. Anger self-management in chronic traumatic brain injury: protocol for a psycho-educational treatment with a structurally equivalent control and an evaluation of treatment enactment. Contemp Clin Trials. 2015;40:180–192.
[6] Dams-O’Connor K., Gordon W.A. Integrating interventions after traumatic brain injury: A synergistic approach to neurorehabilitation. Brain Impairment. 2013;14(1):51–62.
[7] Prigatano G.P. Disordered mind, wounded soul: The emerging role of psychotherapy in rehabilitation after brain injury. J Head Trauma Rehabil. 1991;6(4):1–10.
[8] Pąchalska M., Kaczmarek B.L.J., Bednarek S. Neuropsychologia tożsamości. PWN, Warszawa 2020.
[9] Gainotti G., Barbier A., Marra C. Slowly progressive defect in recognition of familiar people in a patient with right anterior temporal atrophy. Brain. 2003;126(Pt 4):792–803.
[10] Pąchalska M. Neuropsychologia kliniczna. Urazy mózgu. Tom 1, PWN, Warszawa 2007.
[11] Konrad C., Geburek A.J., Rist F. et al. Long-term cognitive and emotional consequences of mild traumatic brain injury. Psychol Med. 2011;41(6):1197–1211.
[12] Bremner J.D. Traumatic stress: effects on the brain. Dialogues Clin Neurosci. 2006;8(4):445–461.
[13] Kaczmarek B. Neuropsychologiczne badanie dziecka. W: Klimkowski M., Herzyk A. (Red.), Diagnoza neuropsychologiczna. Przegląd zagadnień. UMCS, Lublin 1987;127–138.
[14] Pąchalska M. Neuropsychologia kliniczna. Urazy mózgu. Tom 2, PWN, Warszawa 2014.
[15] Dubovický M. Neurobehavioral manifestations of developmental impairment of the brain. Interdiscip Toxicol. 2010;3(2):59–67.
[16] Nash R.P., Weinberg M.S., Laughon S.L., McCall R.C., Bateman J.R., Rosenstein D.L. Acute Pharmacological Management of Behavioral and Emotional Dysregulation Following a Traumatic Brain Injury: A Systematic Review of the Literature. Psychosomatics. 2019;60(2):139–152.
[17] Galgano M., Toshkezi G., Qiu X., Russell T., Chin L., Zhao L.R. Traumatic Brain Injury: Current Treatment Strategies and Future Endeavors. Cell Transplant. 2017;26(7):1118–1130.
[18] Balan A.B., Walz R., Diaz A.P., Schwarzbold M.L. Return to work after severe traumatic brain injury: further investigation of the role of personality changes. Braz J Psychiatry. 2021;43(3):340–341.
[19] Ahmed S., Venigalla H., Mekala H.M., Dar S., Hassan M., Ayub S. Traumatic Brain Injury and Neuropsychiatric Complications. Indian J Psychol Med. 2017;39(2):114–121.
[20] Lewis S.R., Pritchard M.W., Evans D.J. et al. Colloids versus crystalloids for fluid resuscitation in critically ill people. Cochrane Database Syst Rev. 2018;8(8):CD000567.
[21] Lincoln N.B., Flannaghan T., Sutcliffe L., Rother L. Evaluation of cognitive behavioural treatment for depression after stroke: a pilot study. Clin Rehabil. 1997;11(2):114–122.
[22] Gainotti G., Antonucci G., Marra C., Paolucci S. Relation between depression after stroke, antidepressant therapy, and functional recovery. J Neurol Neurosurg Psychiatry. 2001;71(2):258–261.
[23] Fure B., Wyller T.B., Engedal K., Thommessen B. Emotional symptoms in acute ischemic stroke. Int J Geriatr Psychiatry. 2006;21(4):382–387.
[24] Kim J.S., Choi-Kwon S., Kwon S.U., Lee H.J., Park K.A., Seo Y.S. Factors affecting the quality of life after ischemic stroke: young versus old patients. J Clin Neurol. 2005;1(1):59–68.
[25] Priori A. Brain polarization in humans: a reappraisal of an old tool for prolonged non-invasive modulation of brain excitability. Clin Neurophysiol. 2003;114(4):589–595.
[26] Merton P.A., Morton H.B. Stimulation of the cerebral cortex in the intact human subject. Nature. 1980;285(5762):227.
[27] Stagg C.J., Antal A., Nitsche M.A. Physiology of Transcranial Direct Current Stimulation. J ECT. 2018;34(3):144–152.
[28] Lefaucheur J.P., Antal A., Ayache S.S. et al. Evidence-based guidelines on the therapeutic use of transcranial direct current stimulation (tDCS). Clin Neurophysiol. 2017;128(1):56–92.
[29] Mutz J., Edgcumbe D.R., Brunoni A.R., Fu C.H.Y. Efficacy and acceptability of non-invasive brain stimulation for the treatment of adult unipolar and bipolar depression: A systematic review and meta-analysis of randomised sham-controlled trials. Neurosci Biobehav Rev. 2018;92:291–303.
[30] Aparício L.V.M., Guarienti F., Razza L.B., Carvalho A.F., Fregni F., Brunoni A.R. A Systematic Review on the Acceptability and Tolerability of Transcranial Direct Current Stimulation Treatment in Neuropsychiatry Trials. Brain Stimul. 2016;9(5):671–681.
[31] Tortella G., Casati R., Aparício L.V.M. et al. Transcranial direct current stimulation in psychiatric disorders. World J Psychiatry. 2015;5(1):88–102.
[32] Brunoni A.R., Nitsche M.A., Bolognini N. et al. Clinical research with transcranial direct current stimulation (tDCS): challenges and future directions. Brain Stimul. 2012;5(3):175–195.
[33] Chase H.W., Boudewyn M.A., Carter C.S., Phillips M.L. Transcranial direct current stimulation: a roadmap for research, from mechanism of action to clinical implementation. Mol Psychiatry. 2020;25(2):397–407.
[34] Nitsche M.A., Paulus W. Excitability changes induced in the human motor cortex by weak transcranial direct current stimulation. J Physiol. 2000;527 Pt 3(Pt 3):633–639.
[35] Bindman L.J., Lippold O.C., Redfearn J.W. The action of brief polarizing currents on the cerebral cortex of the rat (1) during current flow and (2) in the production of long-lasting after-effects. J Physiol. 1964;172(3):369–382.
[36] Jamil A., Batsikadze G., Kuo H.I. et al. Systematic evaluation of the impact of stimulation intensity on neuroplastic after-effects induced by transcranial direct current stimulation. J Physiol. 2017;595(4):1273–1288.
[37] Fritsch B., Reis J., Martinowich K. et al. Direct current stimulation promotes BDNF-dependent synaptic plasticity: potential implications for motor learning. Neuron. 2010;66(2):198–204.
[38] Nitsche M.A., Lampe C., Antal A. et al. Dopaminergic modulation of long-lasting direct current-induced cortical excitability changes in the human motor cortex. Eur J Neurosci. 2006;23(6):1651–1657.
[39] Sherman R.O., Chiang-Hanisko L., Koszalinski R. The ageing nursing workforce: a global challenge. J Nurs Manag. 2013;21(7):899–902.
[40] Antal A., Nitsche M.A., Paulus W. External modulation of visual perception in humans. Neuroreport. 2001;12(16):3553–3555.
[41] Medina J., Cason S. No evidential value in samples of transcranial direct current stimulation (tDCS) studies of cognition and working memory in healthy populations. Cortex. 2017;94:131–141.
[42] Nitsche M.A., Bikson M., Bestmann S. On the Use of Meta-analysis in Neuromodulatory Non-invasive Brain Stimulation. Brain Stimul. 2015;8(3):666–667.
[43] Antal A., Alekseichuk I., Bikson M. et al. Low intensity transcranial electric stimulation: Safety, ethical, legal regulatory and application guidelines. Clin Neurophysiol. 2017;128(9):1774–1809.
[44] Grabias S., Panasiuk J., Woźniak T. (Red.), Logopedia. Standardy postępowania logopedycznego. Podręcznik akademicki. UMCS, Lublin 2015.
[45] Bornheim S., Croisier J.L., Maquet P., Kaux J.F. Transcranial direct current stimulation associated with physical-therapy in acute stroke patients - A randomized, triple blind, sham-controlled study. Brain Stimul. 2020;13(2):329–336.
[46] Sampaio-Junior B., Tortella G., Borrione L. et al. Efficacy and Safety of Transcranial Direct Current Stimulation as an Add-on Treatment for Bipolar Depression: A Randomized Clinical Trial. JAMA Psychiatry. 2018;75(2):158–166.
[47] Guillouët E., Cogné M., Saverot E. et al. Impact of Combined Transcranial Direct Current Stimulation and Speech-language Therapy on Spontaneous Speech in Aphasia: A Randomized Controlled Double-blind Study. J Int Neuropsychol Soc. 2020;26(1):7–18.
[48] Miniussi C., Cappa S.F., Cohen L.G. et al. Efficacy of repetitive transcranial magnetic stimulation/transcranial direct current stimulation in cognitive neurorehabilitation. Brain Stimul. 2008;1(4):326–336.
[49] Wang J., Wen J.B., Li X.L. No effect of transcranial direct current stimulation of the dorsolateral prefrontal cortex on short-term memory. CNS Neurosci Ther. 2018;24(1):58–63.
[50] Lerud K.D., Vines B.W., Shinde A.B., Schlaug G. Modulating short-term auditory memory with focal transcranial direct current stimulation applied to the supramarginal gyrus. Neuroreport. 2021;32(8):702–710.
[51] Tong J., Kong C., Wang X., Liu H., Li B., He Y. Transcranial direct current stimulation influences bilingual language control mechanism: evidence from cross-frequency coupling. Cogn Neurodyn. 2020;14(2):203–214.
[52] Xia Y., Khalid W., Yin Z., Huang G., Bikson M., Fu B.M. Modulation of solute diffusivity in brain tissue as a novel mechanism of transcranial direct current stimulation (tDCS). Sci Rep. 2020;10(1):18488.
[53] Gibson B.C., Mullins T.S., Heinrich M.D. et al. Transcranial direct current stimulation facilitates category learning. Brain Stimul. 2020;13(2):393–400.
[54] Przeklasa-Muszyńska A., Kocot-Kępska M., Dobrogowski J. Czy bezpośrednia przezczaszkowa stymulacja prądowa (tDCS) może zmniejszać ból? Medycyna Paliatywna w Praktyce. 2015;9(1):16–22.
Pobrania
Opublikowane
Jak cytować
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Marta Szczepańska, Zofia Twardochleb, Adam Druszcz, Maciej Miś, Marcin Miś, Małgorzata Paprocka-Borowicz, Joanna Rosińczuk
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Statystyki
Liczba wyświetleń i pobrań: 13
Liczba cytowań: 0