„Sabałowa Noc” – góralskie święto „po zbójnicku”
DOI:
https://doi.org/10.12775/LSE.2022.61.10Słowa kluczowe
święto, zbójnicy, górale, tradycja wynaleziona, PodhaleAbstrakt
Artykuł dotyczy „Sabałowej Nocy”, góralskiego święta będącego przykładem tradycji wynalezionej w rozumieniu zaproponowanym przez Erica Hobsbawma. Autorka odwołując się do procesu mitologizacji, stereotypizacji i komercjalizacji zbójnictwa na Podhalu, kreśli genezę i późniejsze metamorfozy wytworzonej tradycji, bazującej na romantycznych legendach o zbójnikach. Omawiając przebieg wydarzenia wskazuje na elementy zapożyczone z przeszłości, które twórczo przekształcone, stanowią podstawę nowych zbójnickich zwyczajów współcześnie praktykowanych przez górali podhalańskich w trakcie ich święta. Tłumaczy powody, dla których „Sabałowa Noc”, mająca teatralny, momentami nawet komediowy charakter, traktowana jest przez depozytariuszy zbójnickiej tradycji ze szczególną estymą i pełną powagą. Ukazuje zaangażowanie w jej przebieg góralskiej elity intelektualnej, z uwzględnieniem różnic determinowanych płcią. Wreszcie unaocznia, w jaki sposób wydarzenie to stanowi niesłabnącą atrakcję turystyczną Podhala, wpisując się w poczet najistotniejszych imprez kulturalnych w tym regionie.
Bibliografia
Antecka, J. (1976). Zbójnicy z Niebieskiej Doliny. Dziennik Polski, z dn. 24–25.07.
Antecka, J. (1986). Sabałowe Bajania. Nowy Sącz: Sądecka Oficyna Wydawnicza.
Benefis (2021a). Przyśpiewka w wykonaniu Orlic i Zbójników podczas benefisu prof. Stanisława A. Hodorowicza, zapis filmowy wydarzenia z dn. 23.10. Pozyskano z: https://podhale24.pl/rozmaitosci/artykul/79665/Benefis_profesora_Stanislawa_Hodorowicza_video.html.
Benefis (2021b). Wypowiedź Hetmana Zbójników podczas Benefisu Profesora Stanisława Hodorowicza, zapis filmowy wydarzenia z dn. 23.10. Pozyskano z: https://podhale24.pl/rozmaitosci/artykul/79665/Benefis_profesora_Stanislawa_Hodorowicza_video.html.
Bolechowski, P. (2009). Sabałowa Noc. Gazeta Krakowska, z dn. 17.08.
Brzega, W. (2014). Żywot górala poczciwego. Spojrzenie po latach. Zakopane: Wydawnictwo Tatrzańskiego Parku Narodowego.
Brzozowska-Krajka, A. (2007). „Z Bogiem na Luptów”: ludowa filozofii zbójnickiego rzemiosła. W: M. Madejowa, A. Mlekodaj, M. Rak (red.), Mit i rzeczywistość zbójnictwa na pograniczu polsko-słowackim w historii, literaturze i kulturze (s. 103–111). Nowy Targ: Podhalańska Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Targu.
Chodurska, E., Judyccy, A. i Z. (2007). Podhalanie. Słownik biograficzny. T. 2. Vaudricourt–Zakopane: Instytut Badań Biograficznych.
Goszczyński, S. (1853). Dziennik podróży do Tatrów. Lwów: Wydawnictwo Podhalanka.pl.
HAK [Kraczyńśka, H.] (2001). Profesor Hetman zbójników. Gazeta Krakowska, z dn. 13.08.
HAK [Kraczyńśka, H.] (2001a). Zlot zbójów i czarownic. Gazeta Krakowska, mutacja podhalańska, z dn. 13.08.
Hobsbawm, E. (2008). Wprowadzenie. Wynajdywanie tradycji. W: E. Hobsbawm, T. Ranger (red.), Tradycja wynaleziona (s. 9–23). Kraków: Wydawnictwo UJ.
Jagiełło, M. (2007). Wybrane zagadnienia zbójnictwa tatrzańskiego w piśmiennictwie polskim XIX i początku XX wieku (na kanwie Zbójnickiej sonaty). W: M. Madejowa, A. Mlekodaj, M. Rak (red.), Mit i rzeczywistość zbójnictwa na pograniczu polsko-słowackim w historii, literaturze i kulturze (s. 243–248). Nowy Targ: Podhalańska Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Targu.
Janicka-Krzywda, U. (1986). Niespokojne Karpaty, czyli rzecz o zbójnictwie. Warszawa–Kraków: PTTK Kraj.
Kąś, J. (2015). Ilustrowany leksykon gwary i kultury podhalańskiej. T. 2. Bukowina Tatrzańska–Nowy Targ: Bukowiańskie Centrum Kultury „Dom Ludowy”.
Kąś, J. (2017). Ilustrowany leksykon gwary i kultury podhalańskiej. T. 4. Kraków: Wydawnictwo Astraia.
Kozak, A. (2007). Wizerunek zbójnika w zbiorach etnograficznych Muzeum Tatrzańskiego. W: M. Madejowa, A. Mlekodaj, M. Rak (red.), Mit i rzeczywistość zbójnictwa na pograniczu polsko-słowackim w historii, literaturze i kulturze (s. 178–182). Nowy Targ: Podhalańska Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Targu.
Kroh, A. (1971). Zbójnik podhalański w kulturze polskiej. Polska Sztuka Ludowa, 35 (2–3), 79–98.
Krzysztofiak, A. (2007). Jak Goszczyński o zbójnikach śpiewał. W: M. Madejowa, A. Mlekodaj, M. Rak (red.), Mit i rzeczywistość zbójnictwa na pograniczu polsko-słowackim w historii, literaturze i kulturze (s. 243–248). Nowy Targ: Podhalańska Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Targu.
Kuraś, B. (2004). Góralskie „Sabałowe Bajania” w lunaparku. [wycinek prasowy w zbiorach BCK].
Mikos von Rohrscheidt, A. (2008). Turystyka kulturowa – wokół definicji. Turystyka Kulturowa, 1, 4–21.
Mlekodaj, A. (2007). Motyw zbójnika w regionalnej poezji Podhala po 1945 roku. W: M. Madejowa, A. Mlekodaj, M. Rak (red.), Mit i rzeczywistość zbójnictwa na pograniczu polsko-słowackim w historii, literaturze i kulturze (s. 131–137). Nowy Targ: Podhalańska Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Targu.
Pak, A.(2019). Zbójnictwo. Siła góralskiej tradycji. Raba Wyżna.
Para, M. (2010). Tradycja nie ginie. Tygodnik Podhalański, nr 31.
Piasecki, Z. (1973). Byli chłopcy byli… Zbójnictwo karpackie – prawda historyczna, folklor i literatura polska. Warszawa: Wydawnictwo Literackie.
Przerwa-Tetmajer, K. (1958). Janosik Nędza-Litmanowski. Warszawa: Wydawnictwo Literackie.
Sadecki, J. (2017). Rektor zbójnik. Z profesorem Stanisławem Hodorowiczem rozmawia Jerzy Sadecki. Kraków: Wydawnictwo Universitas.
Sikora, S. (1987). „Sabałowe Bajania” – legenda Podhala. Dziennik Polski, z dn. 8.04.
Szkodziński, M. (2021). Z Bartłomiejem Koszarkiem, dyrektorem Bukowiańskiego Centrum Kultury „Dom Ludowy”, o Sabałowych bajania i nie tylko rozmawiał Marcin Szkodziński. Pozyskano z: https://podhale24.pl/rozmaitosci/artykul/78138/Zbojnicy_nie_moga_byc_pokraczni.html.
Szurmiak-Bogucka, A., Węglarz, S., Kafel, B., Koszarek, B., Łapka, J. (2006). 40 roków „Sabałowych Bajań”. Bukowina Tatrzańska: Dom Ludowy.
Tyrpa, A. (2007). Obraz zbójników w pieśniach ludowych. W: M. Madejowa, A. Mlekodaj, M. Rak (red.), Mit i rzeczywistość zbójnictwa na pograniczu polsko-słowackim w historii, literaturze i kulturze (s. 112–120). Nowy Targ: Podhalańska Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Targu.
Witkiewicz, S. (1891). Na przełęczy. Wrażenia i obrazy z Tatr. Warszawa: Nakład Gebethnera i Wolffa.
Węglarz, S. (2017). 50 lat Sabałowych Bajań. Twórczość Ludowa, 32 (82), nr 1–2, 4–9.
Wójcik, A.W. (2009). Sabała. Zakopane: Tatrzański Park Narodowy.
Wspomnienia o Sabałowych Bajaniach: Adam Sawina, z dn. 5.10.2016. Pozyskano z: https://sabalowebajania.pl/wspomnienie-o-sabalowych-bajaniach-adam-sawina/.
Wspomnienia o Sabałowych Bajaniach: Jan Kubik, z dn. 7.10. 2016. Pozyskano z: https://sabalowebajania.pl/wspomnienia-o-sabalowych-bajaniach-jan-kubik/.
XLIV Sabałowe przejdą do historii (2010). Kurier Tatrzański. [wycinek prasowy w zbiorach BCK].
Zduniak, A. (2010). Event jako ponowoczesna forma uczestnictwa w życiu społecznym. Rocznik Nauk Społecznych, 2 (38), 207–234.
Dokumenty archiwalne ze zbiorów Bukowiańskiego Centrum Kultury „Dom Ludowy” w Bukowinie Tatrzańskiej (zbiór nieuporządkowany, dokumentacja nie posiada paginacji ani sygnatur)
BKC, List Bartłomieja Koszarka do członków Zbójnickiej Braci, mps. z dn. 8.10.2011.
BCK, List Hetmana Zbójników Stanisława Hodorowicza do Olicy, mps. z dn. 3.07.2015.
BCK, Tekst przysięgi zbójnickiej, mps.
BCK, B.K. (2007). Nuta braci zbójników, mps. [tekst przyśpiewki].
BCK, scenariusz „Sabałowej Nocy”, 2021, rkp.
BCK, Zbójnickie postanowiynie, mps.
BCK, Hetmańskie Poświadcynie, mps. z dn. 7.08.2021.
BCK, List Jarosława Kalinowskiego do Hetmana Zbójnickiej Braci Stanisława Hodorowicza, z dn. 11. 08.2020.
BCK, scenariusz „Sabałowej Nocy”, 2018, rkp.
BCK, scenariusz „Sabałowej Nocy”, 2017, rkp.
BCK, scenariusz „Sabałowej Nocy”, 2016, rkp.
BCK. List Czesława Langa do Hetmana Kapituły Zbójnickiej Stanisława Hodorowicza, z dn. 10.08.2005.
BCK, Adamski, Z. (1975). Znów zbójnicy w Bukowinie, [wycinek prasowy bez informacji bibliograficznych].
Wywiady (archiwum autorki)
Wywiad 1: z Józefem Koszarkiem, Bukowina Tatrzańska, 25.08.2021.
Wywiad 2: z Bartłomiejem Koszarkiem, Bukowina Tatrzańska, 25.08.2021.
Wywiad 3: z Anną Trebunia-Wyrostek, Ciche, 21.01.2022.
Wywiad 4: z Dorotą Majerczyk, Chabówka, 22.01.2022.
Pobrania
Opublikowane
Jak cytować
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2022 Łódzkie Studia Etnograficzne
![Creative Commons License](http://i.creativecommons.org/l/by-nd/4.0/88x31.png)
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
1. Autorzy udzielają wydawcy (Polskiemu Towarzystwu Ludoznawczemu) licencji niewyłącznej na korzystanie z utworu w następujących polach eksploatacji:
a) utrwalanie Utworu/przedmiotu prawa pokrewnego;
b) reprodukowanie (zwielokrotnienie) Utworu/przedmiotu prawa pokrewnego drukiem i techniką cyfrową (ebook, audiobook);
c) wprowadzania do obrotu egzemplarzy zwielokrotnionego Utworu/przedmiotu prawa pokrewnego;
d) wprowadzenie Utworu/przedmiotu prawa pokrewnego do pamięci komputera;
e) rozpowszechnianie utworu w wersji elektronicznej w formule open access na licencji Creative Commons (CC BY - ND 4.0).
2. Autorzy udzielają wydawcy licencji nieodpłatnie.
3. Korzystanie przez wydawcę z utworu na ww. polach nie jest ograniczone czasowo, ilościowo i terytorialnie.
Statystyki
Liczba wyświetleń i pobrań: 448
Liczba cytowań: 0