Jehu or Hazael? The Mysterious Deaths of Kings Joram and Ahaziah in Light of the Hebrew Bible and the Tel Dan Stele
DOI :
https://doi.org/10.12775/BPTh.2026.013Mots-clés
Jehu, Chazael, Joram, Ochozjasz, Biblia, Stela z Tel-Dan, Izrael, Juda, AramRésumé
Jehu czy Chazael? Zagadkowa śmierć królów Jorama i Ochozjasza w świetle Biblii Hebrajskiej i Steli z Tel-Dan
Kwestia śmierci królów Jorama i Ochozjasza opisana została odmiennie w Biblii hebrajskiej i Steli z Tel-Dan, co jest obecnie zarzewiem sporu wśród historyków-biblistów. Celem niniejszego artykułu jest przedstawienie i wyjaśnienie przyczyn rzeczonego sporu, a także dokonanie reinterpretacji tytułowych tekstów źródłowych na bazie własnych spostrzeżeń.
Références
Abramowiczówna, Zofia, and Włodzimierz Appel. 2021. Słownik polsko-starogrecki. Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.
Adu-Gyamfi, Yaw. 2016. “‘Thou shalt not suffer a witch to live’ (Exod 22:18) and contemporary Akan Christian belief and practice: a translational and hermeneutical problem.” Old Testament Essays 29 (1): 11–32.
Ahlström, Gösta W. 1993. The History of Ancient Palestine. Minneapolis: Fortress Press.
Astour, Michael C. 1997. “841 B. C.: The First Assyrian Invasion of Israel.” Journal of the American Oriental Society 91 (3): 383–398.
Athas, George. 2003. The Tel Dan Inscription: A Reappraisal and a New Interpretation. London: Sheffield Academic Press.
Biran, Avraham, and Joseph Naveh. 1993. “An Aramaic Stele Fragment from Tel Dan.” Israel Exploration Journal 43 (2/3): 81–98.
Biran, Avraham, and Joseph Naveh. 1995. “The Tel Dan Inscription: A New Fragment.” Israel Exploration Journal 45 (1): 1–18.
Brenton, Lancelot C. L. 1879. The Septuagint Version: Greek and English. London: Samuel Bagster and Sons.
Bretherton, Donald J. 2005. “An Invitation to Murder? A Re-interpretation of Exodus 22:18 ‘You Shall Not Suffer A Witch to Live.’” The Expository Times 116 (5): 145–152.
Briks, Piotr. 2022. Podręczny słownik hebrajsko-polski i aramejsko polski Starego Testamentu. Warsaw: Oficyna Wydawnicza Vocatio.
Brown, Francis, Samuel Rolles Driver, and Charles Augustus Briggs, eds. 1907. A Hebrew and English Lexicon of the Old Testament. Oxford: Clarendon Press.
Brzegowy, Tadeusz, Angelo Colacrai, Jan Łach, et al., eds. 2008a. “Druga Księga Kronik.” In Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu. Najnowszy przekład z języków oryginalnych z komentarzem, 779–838. Translated by Krzysztof Bardski, Michał Bednarz, Stanisław Bielecki, et. al. Częstochowa: Edycja Świętego Pawła.
Brzegowy, Tadeusz, Angelo Colacrai, Jan Łach, et al., eds. 2008b. “Druga Księga Królewska.” In Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu. Najnowszy przekład z języków oryginalnych z komentarzem, 675–726. Translated by Krzysztof Bardski, Michał Bednarz, Stanisław Bielecki, et. al. Częstochowa: Edycja Świętego Pawła.
Brzegowy, Tadeusz, Angelo Colacrai, Jan Łach, et al., eds. 2008c. “Pierwsza Księga Królewska.” In Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu. Najnowszy przekład z języków oryginalnych z komentarzem, 619–674. Translated by Krzysztof Bardski, Michał Bednarz, Stanisław Bielecki, et. al. Częstochowa: Edycja Świętego Pawła.
Brzegowy, Tadeusz, Angelo Colacrai, Jan Łach, et al., eds. 2008d. “Pierwsza i Druga Księga Królewska. Wprowadzenie.” In Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu. Najnowszy przekład z języków oryginalnych z komentarzem, 619–620. Translated by Krzysztof Bardski, Michał Bednarz, Stanisław Bielecki, et. al. Częstochowa: Edycja Świętego Pawła.
Demsky, Aaron. 1995. “On Reading Ancient Inscriptions: The Monumental Aramaic Stele Fragment from Tel Dan.” Journal of the Ancient Near Eastern Society 23 (1): 29–35.
Donner, Herbert, and Wolfgang Röllig. 2002. Kanaanäische und aramäische Inschriften, vol. 1. Wiesbaden: Harrasowitz Verlag.
Elat, Moshe. 1975. “The Campaigns of Shalmaneser III against Aram and Israel.” Israel Exploration Journal 25 (1), 25–35.
Frahm, Eckart. 2025. Asyria. Powstanie i upadek pierwszego imperium w historii świata. Poznań: Rebis.
Frymer, Tikva S., and S. David Sperling. 2007. “Hazael.” In Encyclopaedia Judaica, vol. 8, edited by Fred Skolnik and Michael Berenbaum, 485–486. Detroit: Thomson Gale.
Galil, Gershon. 1996. The Chronology of the Kings of Israel and Judah. Leiden: E. J. Brill.
Grabbe, Lester L. 2007. “Reflections on the Discussion.” In Ahab Agonistes: The Rise and Fall of the Omri Dynasty, edited by Lester L. Grabbe, 331–342. London: T&T Clark.
Grayson, A. Kirk. 1996. Assyrian Rulers of the Early First Millenium BC II (858–745 BC). The Royal Inscription of Mesopotamia: Assyrian Periods, vol 3. Toronto: University of Toronto Press.
Horn, Siegfried Herbert, and Peter Kyle McCarter. 2018. “Podzielona monarchia. Królestwa Judy i Izraela.” In Starożytny Izrael. Od Abrahama do zburzenia Świątyni Jerozolimskiej przez Rzymian, edited by Hershel Shanks, 191–296. Translated by Waldemar Chrostowski. Warsaw: Oficyna Wydawnicza Vocatio.
Irvine, Stuart A. 2001. “The Rise of the House of Jehu.” In The Land that I Will Show You: Essays on the History and Archaeology of the Ancient Near East in Honor of J. Maxwell Miller, edited by J. Andrew Dearman and M. Patrick Graham, 104–118. London: Sheffield Academic Press.
Kalimi, Isaac. 2016. Starożytny historyk izraelski. Studium o kronikarzu, jego epoce, miejscu działalności i dziele. Translated by Małgorzata Wiertlewska. Kraków: Nomos.
Lamb, David T. 2007. Righteous Jehu and his Evil Heirs: The Deuteronomist’s Negative Perspective on Dynastic Succession. Oxford: Oxford University Press.
Lemaire, André. 1998. “The Tel Dan Stela as a Piece of Royal Historiography.” Journal for the Study of the Old Testament 23 (81): 3–14.
Lemaire, André. 2000. “Toward a Redactional. History of the Book of Kings.” Reconsidering Israel and Judah: Recent Studies on the Deuteronomistic History, edited by Gary N. Knoppers and J. Gordon McConville, 446–461. Winona Lake, IN: Eisenbrauns.
Lemche, Niels Peter. 1998. The Israelites in History and Tradition. Louisville, KY: Westminster John Knox Press.
Lemche, Niels Peter. 2003. “House of David: The Tel Dan Inscription(s).” In Jerusalem in Ancient History and Tradition, edited by Thomas L. Thompson, 46–67. London: T&T Clark.
Liddel, Henry George, and Robert Scott. 1940. A Greek-English Lexicon. Oxford: Clarendon Press.
Lipiński, Edward. 2018. A History of the Kingdom of Israel. Leuven: Peeters.
Lipiński, Edward. 2020. A History of the Kingdom of Jerusalem and Judah. Leuven: Peeters.
McKenzie, Steven L. 2019. 1 Kings 16 – 2 Kings 16. International Exegetical Commentary on the Old Testament. Stuttgart: Kohlhammer.
Michel, Ernst. 1948. “Die Assur-Texte Salmanassars III. (858–824).” Die Welt des Orients 1 (2): 57–71.
Mitchell, Terence Croft. 1982a. “Israel and Judah from Jehu until the period of Assyrian domination (841–c. 750 B.C.).” In The Cambridge Ancient History, vol. 3, pt. 1, edited by John Boardman, I. E. S. Edwards, N. G. L. Hammond, and E. Sollberger, 488–510. Cambridge: Cambridge University Press.
Mitchell, Terence Croft. 1982b. “Israel and Judah until the revolt of Jehu (931-841 B.C.)” In The Cambridge Ancient History, vol. 3, pt. 1, edited by John Boardman, I. E. S. Edwards, N. G. L. Hammond, and E. Sollberger, 442–487. Cambridge: Cambridge University Press.
Na’aman, Nadav. 2000. “Three Notes on the Aramaic Inscription from Tel Dan.” Israel Exploration Journal 50 (1/2): 92–104. Jerusalem: Israel Exploration Society.
Niesiołowski-Spanó, Łukasz, and Krystyna Stebnicka. 2020. Historia Żydów w starożytności. Od Thotmesa do Mahometa. Warsaw: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Pitard, Wayne T. 1992. “Hazael”. In The Anchor Bible Dictionary, vol. 3, edited by David Noel Freedman, 83. New York: Doubleday.
Rahlfs, Alfred, and Robert Hanhart, eds. 2006a. “Paralipomenon II.” In Septuaginta. Editio altera. Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft.
Rahlfs, Alfred, and Robert Hanhart, eds. 2006b. “Regnorum IV.” In Septuaginta. Editio altera. Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft.
Robker, Jonathan Miles. 2012. The Jehu Revolution: A Royal Tradition of the Northern Kingdom and Its Ramifications. Berlin: De Gruyter.
Robker, Jonathan. 2015. “Inschrift von Tel Dan.” Das wissenschaftliche Bibellexikon im Internet, March 2015. Stuttgart: Deutsche Bibel Gesellschaft. http://www.bibelwissenschaft.de/stichwort/16149/.
Schenker, Adrian, and Gérard Weil, eds. 1997a. “Chronica II.” In Biblia Hebraica Stuttgartensia, 1459–1574. Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft.
Schenker, Adrian, and Gérard Weil, eds. 1997b. “Regum II.” In Biblia Hebraica Stuttgartensia, 617–674. Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft.
Skolnik, Fred, and Michael Berenbaum. 2007. “Ahaziah.” In Encyclopaedia Judaica, vol. 1, edited by Fred Skolnik and Michael Berenbaum, 539–540. Detroit: Thomson Gale.
Szwarc, Urszula. 1999. “Stela z Tel Dan i jej wartość.” Roczniki Teologiczne 46 (1): 139–148.
Tadmor, Hayim. 2007. “Jehoram.” In Encyclopaedia Judaica, vol. 11, edited by Fred Skolnik and Michael Berenbaum, 110. Detroit: Thomson Gale.
Thiele, Edwin R. 1944. “The Chronology of the Kings of Judah and Israel.” Journal of Near Eastern Studies 3 (3), 137–186.
Wesselius, Jan-Wim. 1999. “De eerste koningsinscriptie uit het oude Israël Een nieuwe visie op de Tel Dan-inscriptie.” Journal for Theology and the Study of Religion 53 (3), 177–190.
Téléchargements
Publiée
Comment citer
Numéro
Rubrique
Licence
© Mateusz Andrzej Wesołowski 2026
Ce travail est disponible sous licence Creative Commons Attribution - Pas de Modification 4.0 International.
CC BY ND 4.0. Posiadaczem prawa autorskiego (Licencjodawcą) jest Autor, który na mocy umowy licencyjnej udziela nieodpłatnie prawa do eksploatacji dzieła na polach wskazanych w umowie.
- Licencjodawca udziela Licencjobiorcy licencji niewyłącznej na korzystanie z Utworu/przedmiotu prawa pokrewnego w następujących polach eksploatacji: a) utrwalanie Utworu/przedmiotu prawa pokrewnego; b) reprodukowanie (zwielokrotnienie) Utworu/przedmiotu prawa pokrewnego drukiem i techniką cyfrową (e-book, audiobook); c) wprowadzania do obrotu egzemplarzy zwielokrotnionego Utworu/przedmiotu prawa pokrewnego; d) wprowadzenie Utworu/przedmiotu prawa pokrewnego do pamięci komputera; e) rozpowszechnianie utworu w wersji elektronicznej w formule open access na licencji Creative Commons (CC BY-ND 3.0) poprzez platformę cyfrową Wydawnictwa Naukowego UMK oraz repozytorium UMK.
- Korzystanie przez Licencjobiorcę z utrwalonego Utworu ww. polach nie jest ograniczone czasowo ilościowo i terytorialnie.
- Licencjodawca udziela Licencjobiorcy licencji do Utworu/przedmiotu prawa pokrewnego nieodpłatnie na czas nieokreślony
PEŁEN TEKST UMOWY LICENCYJNEJ >>
Stats
Number of views and downloads: 47
Number of citations: 0
