Dionizyjskość jako idea religijna w teorii symbolizmu Wiaczesława Iwanowa oraz w psychologii analitycznej Carla Gustava Junga
DOI:
https://doi.org/10.12775/szhf.2026.005Słowa kluczowe
Wiaczesław Iwanow, Carl Gustav Jung, symbolizm rosyjski, psychologia analityczna, dionizyjskość, krytyka Nietzschego, światowa noc, niemiecki romantyzmAbstrakt
W artykule tym analizuję dionizyjskość jako ideę religijną, odnosząc się do teorii symbolizmu Wiaczesława Iwanowa oraz psychologii analitycznej Carla Junga. Obaj myśliciele, inspirując się teorią Nietzschego o pierwiastku dionizyjskim, podjęli próbę przezwyciężenia nihilizmu poprzez połączenie dionizyjskości z chrześcijaństwem, lecz każdy w innym celu. W pracy tej porównuję ich krytykę estetycznego podejścia Nietzschego do porządku dionizyjskiego oraz przedstawiam rozwiązania każdego z tych myślicieli. W historycznym kontekście rozwoju dionizyjskości jako idei religijnej zwracam uwagę na myśl niemieckiego romantyzmu, w tym Hölderlina i Novalisa, oraz badam problem „światowej nocy” i zagadnienie oczekiwania na powrót „prawdziwego światła”.
Bibliografia
Antonov Konstantin. 2014. „Retseptsiya klassicheskogo psikhoanaliza v russkoy religioznoy mysli i sovremennyye psikhoanaliticheskiye teorii religii”. Vestnik PSTGU. Bogosloviye. Filosofiya 1(55): 47–67.
Averintsev Sergey. 1970. „Analiticheskaya psikhologiya K.-G. Yunga i zakonomernosti tvorcheskoy fantazii”. Voprosy literatury 3: 113–143.
Bird Robert. 2006. The Russian Prospero: The Creative Universe of Viacheslav Ivanov. Madison: University of Wisconsin Press.
Bishop Paul. 1999. „C. G. Jung and Nietzsche: Dionysos and Analytical Psychology”. W: Paul Bishop, Jung in Context, 205–241. London: Routledge.
Bobilewicz Grażyna. 1995. Wyobraźnia poetycka. Wiaczesław Iwanow w kręgu sztuk. Warszawa: Instytut Slawistyki PAN.
Caprio Stefano. 2016. „U istokov sovremennogo spiritualizma: naslediye F. Nitsshe”. W: Vyacheslav Ivanov. Issledovaniya i materialy, t. 2, red. Nataliya Gryakalova, Andrey Shishkin, 92–108. Sankt Petersburg: RHGA.
Chrisostomi Iavelli Canapicii. 1555. Quaestiones super libros Metaphysica Aristotelis iuxta Thomisticae doctrinae dogmata decisa. Venetiis: Hieronymus Scottus.
Cymborska-Leboda Maria. 1992. Dramat pod znakiem Dionizosa. Myśl estetyczna a poetyka gatunków symbolistów rosyjskich. Lublin: Wydawnictwo UMCS.
Davidson Pamela. 1996. Viacheslav Ivanov. A Reference Guide. New York: G. K. Hall.
Dudek Andrzej. 2000. Wizja kultury w twórczości Wiaczesława Iwanowa. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Dudek Andrzej. 2010. „Kategoria symbolu w myśli Wiaczesława Iwanowa”. W: Symbol w kulturze rosyjskiej, red. Krzysztof Duda, Teresa Obolevitch. Kraków: Wydawnictwo WAM.
Etkind Alexander. 1994. Eros nevozmozhnogo. Istoriya psikhoanaliza v Rossii. Moskva: Gnozis–Progress–Kompleks.
Etkind Alexander. 1994. „Vyacheslav Ivanov i psikhoanaliz”. Cahiers du Monde russe 35(1–2): 225–234.
Freud Sigmund, Carl Gustav Jung. 1976. Briefwechsel, red. William McGuire, Wolfgang Sauerländer. Zürich: Buchclub Ex Libris.
Freud Sigmund, Carl Gustav Jung. 2011. Listy 1906–1914, przeł. Robert Reszke. Warszawa: Wydawnictwo KR.
Gadamer Hans-Georg. 1993. Ästhetik und Poetik II. Hermeneutik im Vollzug. Tübingen: Mohr Siebeck.
Gadamer Hans-Georg. 2018. „Hölderlin i starożytność”, przeł. Andrzej Serafin. Kronos 1(44). Dostęp 4.08.2025. https://kronos.org.pl/numery/kronos-1-442018.
Heidegger Martin. 1977. „Cóż po poecie”, przeł. Krzysztof Walicki. W: Martin Heidegger, Budować, mieszkać, myśleć, red. Krzysztof Michalski. Warszawa: Czytelnik.
Heidegger Martin. 1977. „Powiedzenie Nietzschego «Bóg umarł»”, przeł. Jerzy Gierasimiuk. W: Martin Heidegger, Drogi lasu, przeł. Jerzy Gierasimiuk i in. Warszawa: Aletheia.
Hölderlin Friedrich. 1970. „Patmos”, przeł. Stefan Napierski. Wolne Lektury. Dostęp 20.02.2025. https://wolnelektury.pl.
Hölderlin Friedrich. 2002. Nocny wędrowiec. Poezje, przeł. Andrzej Lam. Warszawa:
Elipsa.
Ivanov Vyacheslav. 1971. „Nitsshe i Dionis”. W: Sobraniye sochineniy, t. 1, red. Dmitriy Ivanov, Ol’ga Deshart, 715–726. Bruxelles: Foyer Oriental Chrétien.
Ivanov Vyacheslav. 1974. „Dve stikhii v sovremennom simvolizme”. W: Sobraniye sochineniy, t. 2, red. Dmitriy Ivanov, Ol’ga Deshart, 536–561. Bruxelles: Foyer Oriental Chrétien.
Ivanov Vyacheslav. 1994. Dionis i pradionisiystvo. Sankt Petersburg: Aleteyya.
Ivanov Vyacheslav. 2014. „Ellinskaya religiya stradayushchego boga”. Simvol 64: 7–202.
Ivanov Vyacheslav. 2021. Dostoyevskiy. Tragediya – mif – mistika, przeł. Dmitriy Ivanov, Mariya Koreneva, red. Andrey Shishkin, Ol’ga Fetisenko. Sankt Petersburg: Izdatel’stvo „Pushkinskiy Dom”.
Jung Carl Gustav. 2009. Typy psychologiczne, przeł. Robert Reszke. Warszawa: Wydawnictwo KR.
Jung Carl Gustav. 2010. Zaratustra Nietzschego. Notatki z seminarium 1934–1939, t. 1, przeł. Robert Reszke. Warszawa: Wydawnictwo KR.
Jung Carl Gustav. 2011. O istocie psychiczności. Listy 1906–1961, przeł. Robert Reszke, red. Aniela Jaffé, Gerhard Adler. Warszawa: Wydawnictwo KR.
Kant Immanuel. 1904. Krytyka czystego rozumu, przeł. Piotr Chmielowski. Warszawa: Druk A. Ginsa.
Kant Immanuel. 1957. Krytyka czystego rozumu, t. 1, przeł. Roman Ingarden. Warszawa: PWN.
Kazakova Irina. 2011. „Vremya i vechnost’ v naturfilosofskikh vozzreniyakh Novalisa”. Vestnik TGU 350: 52–59.
Krasicki Jan. 2009. „Mit dionizyjski a rosyjska myśl religijna przełomu XIX/ XX wieku”. W: Dionizos i dionizyjskość. Mit, sztuka, filozofia, nauka, red. Tomasz Drewniak, Alina Dittmann, 119–133. Nysa: Oficyna Wydawnicza PWSZ; Görlitz: Viadukt-Verlag.
Lechowska Marta. 2015. Teatr misteryjny w kulturze rosyjskiej. Kraków: Księgarnia Akademicka.
Leśniewski Krzysztof. 2010. „Antropologia w pismach współczesnych teologów prawosławnych”. Elpis 12(21–22): 71–95.
Malej Izabela. 2012. „Wędrówki męskiego «ego» w poszukiwaniu animy”. Slavia Orientalis 61(3): 297–308.
Maryniarczyk Andrzej. „Transcendentalia”. Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu. Dostęp 19.02.2025. http://www.ptta.pl.
Metner Emili. 2013. O yungovskoy psikhologii, przeł. Mariya Bochkareva. Izhevsk: ERGO.
Nietzsche Friedrich. 2010. Niewczesne rozważania, przeł. Leopold Staff. Kraków: Druk W. Anczyca i Spółki.
Nietzsche Friedrich. 2010. Wiedza radosna, przeł. Leopold Staff. Łódź–Wrocław: Nietzsche Seminarium.
Novalis. Hymnen an die Nacht / Die Christenheit oder Europa. Dostęp 12.08.2025. https://www.gutenberg.org/cache/epub/43821/pg43821-images.html.
Novalis. 1923. Hymny do Nocy, przeł. Tadeusz Newlin-Wagner. Warszawa: Druk K. Kowalewskiego.
Plutarch. De defectu oraculorum. Dostęp 19.02.2025. https://w.wiki/6WzX.
Rozanov Vasiliy. 2009. „Sud’by nashego zhurnal’nogo konservatizma”. W: Sobraniye sochineniy. Yudaizm. Stat’i i ocherki 1898–1901, t. 27, red. Aleksandr Nikolyukin, 495–504. Moskva: Respublika; Sankt Petersburg: Rostok.
Rozhdestvenskiy Dmitriy. 2009. Psikhoanaliz v rossiyskoy kul’ture. Sankt Petersburg: VYeIP.
Sauer Gert. 2010. „Ivanov and Jung – C. G. Jung and Russian Symbolism”. W: Facing Multiplicity: Psyche, Nature, Culture, red. Pramila Bennett, 661–675. Montreal: Daimon.
Stawinoga Ewa. 2012. Symbolika biblijna w poezji Wiaczesława Iwanowa. Lublin: Wydawnictwo UMCS.
Titarenko Svetlana. 2012. „Faust nashego veka”: Mifopoetika Vyacheslava Ivanova. Sankt Petersburg: Petropolis.
Trifonova Lyudmila. 2001. Ideya „dionisiystva” Vyach. I. Ivanova v kontekste bogoiskatel’skogo dvizheniya rubezha XIX–XX vekov [nieopublikowana rozprawa doktorska]. Moskva: MPGU.
Vaganova Natalia. 2010. „Dionisiystvo kak prakhristanstvo…”. Vestnik PSTGU. Bogosloviye. Filosofiya 4(32): 63–74.
Westbroek Philip. 2007. Dionis i dionisiyskaya tragediya. Vyacheslav Ivanov: filologicheskiye i filosofskiye idei o dionisiystve [rozprawa doktorska]. Amsterdam. Dostęp 23.07.2025. https://www.v-ivanov.it.
Zherebin Alexey. 2017. „Vtoroy trans. K istorii russkogo yungianstva”. Voprosy filosofii 10: 1–15.
Pobrania
Opublikowane
Jak cytować
Numer
Dział
Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Statystyki
Liczba wyświetleń i pobrań: 42
Liczba cytowań: 0