Marcjonizm a teologia zastępstwa
DOI:
https://doi.org/10.12775/TiCz.2026.010Słowa kluczowe
teologia zastępstwa, supersesjonizm, Marcjon, marcjonizm, teologia judaizmuAbstrakt
W debacie teologicznej często dochodzi do mylenia marcjonizmu z tzw. teologią zastępstwa. Sprzyja temu niejasność co do natury samej „teologii zastępstwa”: czy jest to poważna kategoria analityczna, czy termin emfatyczny, oznaczający ułomną moralnie teologię judaizmu? Artykuł podejmuje próbę oddania sprawiedliwości teologii zastępstwa jako tradycyjnie chrześcijańskiej teologii judaizmu silnie zakorzenionej w historii Kościoła. Dzięki temu możliwe staje się wyraźnie odgraniczenie teologii zastępstwa od marcjonizmu i wykazanie, że stanowi ona ortodoksyjną alternatywę w stosunku do doktryny Marcjona w zakresie chrześcijańskiej teologii judaizmu.
Bibliografia
Ansorge, Dirk. Krótka historia teologii chrześcijańskiej, tłum. M. Chojnacki. Kraków:
Wydawnictwo WAM, 2021.
Benedykt XVI. Benedykt XVI – Arie Folger (Wymiana korespondencji sierpień-wrzesień 2018),
w: idem, Co to jest chrześcijaństwo? Testament duchowy. Kraków: Wydawnictwo Esprit, 2023, 109–119.
Benedykt XVI. Łaska i powołanie bez nawrócenia, w: idem, Co to jest chrześcijaństwo?
Testament duchowy. Kraków: Wydawnictwo Esprit, 2023, 73–109.
Benedykt XVI. Posynodalna adhortacja apostolska Verbum Domini. Acta Apostolicae
Sedis 102 (2010): 681–787.
Catechismus Catholicae Ecclesiae. Civitas Vaticana: Libreria Editrice Vaticana, 1997.
Czajkowski, Michał (1991). Przymierze Stare?, w: Dzieci Jednego Boga. Praca zbiorowa
uczestników seminarium naukowego w Spertus College of Judaica w Chicago, red. W. Chrostowski. Warszawa: Akademia Teologii Katolickiej, 1991, 221–242.
Connelly, John. Od wrogości do braterstwa. Rewolucja w katolickim nauczaniu o
Żydach w latach 1933–1965, tłum. E. Tabakowska. Kraków: Wydawnictwo Austeria, 2022.
Chryzostom, Jan. Mowy przeciwko judaizantom i Żydom, tłum. Jan Iluk, w: idem, Mowy
przeciwko judaizantom i Żydom. Przeciwko Żydom i Hellenom. Kraków: Wydawnictwo WAM, 2007.
D’Costa, Gavin. Żydzi w doktrynie Kościoła katolickiego po Soborze Watykańskim II, tłum. W.
Edmunds. Kraków: Wydawnictwo Franciszkanów Bratni Zew, 2022.
Fackenheim, Emil. To Mend the World: Foundations of Post-Holocaust Jewish Thought, wyd.
2. New York: Schocken Books, 1989.
Harnack, Adolf von. Marcion: Das Evangelium vom fremden Gott. Eine Monographie zur
Geschichte der Grundlegung der katholischen Kirche, ed. 2. Leipzig: J.C. Hinrichs, 1924.
Hayes, Andrew. Justin Against Marcion: Defining the Christian Philosophy. Minneapolis:
Fortress Press, 2017.
Heschel, Susannah. The Aryan Jesus: Christian Theologians and the Bible in Nazi Germany.
Princeton: Princeton University Press, 2008.
Ireneusz z Lyonu. Adversus Haereses, tłum. J. Bryłowski. Pelplin: Bernardinum, 2018.
Isaac, Jules. The Teaching of Contempt: Christian Roots of Anti-Semitism, tłum. H. Weaver.
New York: Holt, Rinehart and Winston, 1964.
Justyn Męczennik, Dialog z Żydem Tryfonem, tłum. L. Misiarczyk, w: idem, 1 i 2 Apologia.
Dialog z Żydem Tryfonem. Warszawa: Wydawnictwo UKSW, 2012, 159–346.
Katechizm Kościoła Katolickiego. Poznań: Pallottinum, 2002.
Kelly, John N.D. Early Christian Doctrines, ed. 4. London: Adam & Charles Black, 1968.
Komisja ds. Kontaktów Religijnych z Judaizmem. „Bo dary łaski i wezwanie Boże są
nieodwołalne (Rz 11,29). Refleksje o kwestiach teologicznych odnoszących się do relacji katolicko-żydowskich z okazji 50. rocznicy Nostra Aetate (artykuł 4), w: Kościół Katolicki wobec Żydów i judaizmu. Dokumenty Stolicy Apostolskiej (1965-2015) i komentarze, red. by kard. G. Ryś, S. Żurek. Kraków: Wydawnictwo WAM, 2025, 171–217.
Luther, Martin. Eine Unterrichtung, wie sich die Christen in Mose sollen schicken, w: idem,
Erneuerung von Frömmigkeit und Theologie, red. K. Bornkamm, G. Ebeling. Leipzig: Insel Verlag, 1982, 206–225.
Meliton z Sardes. Homilia paschalna, tłum. Anna Świderkówna, w: Pierwsi świadkowie. Pisma
Ojców Apostolskich, red. M. Starowieyski. Kraków: Wydawnictwo M, 2010, 308–332.
Metz, Johann Baptist. Memoria passionis: Ein provozierendes Gedächtnis in pluralistischer
Gesellschaft. Freiburg: Herder, 2006.
Moll, Sebastian. The Arch-Heretic Marcion. Tübingen: Mohr Siebeck, 2010.
Papieska Komisja Biblijna, Naród żydowski i jego święte pisma w Biblii chrześcijańskiej
(fragmenty), w: Kościół Katolicki wobec Żydów i judaizmu. Dokumenty Stolicy Apostolskiej (1965-2015) i komentarze, red. kard. G. Ryś, S. Żurek. Kraków: Wydawnictwo WAM, 2025, 73–171.
Pius XII. Encyklika Mystici Corporis Christi. Acta Apostolicae Sedis (1943): 193-248.
Ratzinger, Joseph. Die Vielfalt der Religionen und der Eine Bund. Regensburg: Urfeld, 2005.
Rosik, Mariusz. Kościół a Synagoga (30–313 po Chr.). Na rozdrożu. Wrocław: Wydawnictwo
Chronicon, 2016.
Rosenberg, Alfred. Der Mythus des 20. Jahrhunderts. Eine Wertung der seelischgeistigen
Gestaltenkämpfe unserer Zeit. München: Hoheneichen Verlag, 1934.
Ruether, Rosemary Radford. Faith and Fratricide: The Theological Roots of Anti-Semitism.
New York: The Seabury Press, 1974.
Sobór Florencki. 1442. Bulla unionis Coptorum (Cantate Domino). Enchiridion Symbolorum
(Denzinger-Hünermann): 1330–1353.
Św. Augustyn. „Augustyna, biskupa Hippony, rozprawa o Żydach i judaizmie”, tłum.
Jan Iluk, Przegląd Religioznawczy 208, nr 2 (2003): 65–84.
Św. Augustyn, Przeciwko Faustusowi, tłum. J. Sulowski. Warszawa: Akademia Teologii
Katolickiej, 1991.
Tertulian z Kartaginy, Przeciw Marcjonowi, tłum. S. Ryznar. Warszawa: Akademia
Teologii Katolickiej, 1994.
Tertulian z Kartaginy. Przeciw Żydom, tłum. W. Myszor, w: idem, Wybór pism, tom 2,
red. W. Myszor, K. Obrycki, E. Stanula. Warszawa: Akademia Teologii Katolickiej, 1983, 182–218.
Tomasz z Akwinu. Suma teologiczna, tom 13 (Stare Prawo) i 14 (Nowe Prawo i łaska), tłum.
P. Bełch, R. Kostecki. Londyn: Veritas, 1963 i 1964.
Wierzbicki, Alfred Marek. Chrześcijanie i Żydzi – więcej niż dialog międzyreligijny, w:
Kościół Katolicki wobec Żydów i judaizmu. Dokumenty Stolicy Apostolskiej (1965-2015) i komentarze, red. kard. G. Ryś, S. Żurek. Kraków: Wydawnictwo WAM, 2025, 319–345.
Wright, Nicholas Thomas. Paul and the Faithfulness of God. Book I. Parts I and II.
Minneapolis: Fortress Press, 2013.
Yerushalaimi, Hayim Yosef. Response to Rosemary Ruether, w: Auschwitz: Beginning of a New
Era? Reflections on the Holocaust, red. E. Fleischer. New York: KTAV Publishing House, 1977, 97–109.
Zenger, Erich et al. Einleitung in das Alte Testament, ed. 9, Kohlhammer Studienbücher
Theologie, vol. 1.1. Stuttgart: Kohlhammer, 2011.
Pobrania
Opublikowane
Jak cytować
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Wojciech Kozyra
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
CC BY ND 4.0. Posiadaczem prawa autorskiego (Licencjodawcą) jest Autor, który na mocy umowy licencyjnej udziela nieodpłatnie prawa do eksploatacji dzieła na polach wskazanych w umowie.
- Licencjodawca udziela Licencjobiorcy licencji niewyłącznej na korzystanie z Utworu/przedmiotu prawa pokrewnego w następujących polach eksploatacji: a) utrwalanie Utworu/przedmiotu prawa pokrewnego; b) reprodukowanie (zwielokrotnienie) Utworu/przedmiotu prawa pokrewnego drukiem i techniką cyfrową (e-book, audiobook); c) wprowadzania do obrotu egzemplarzy zwielokrotnionego Utworu/przedmiotu prawa pokrewnego; d) wprowadzenie Utworu/przedmiotu prawa pokrewnego do pamięci komputera; e) rozpowszechnianie utworu w wersji elektronicznej w formule open access na licencji Creative Commons (CC BY-ND 3.0) poprzez platformę cyfrową Wydawnictwa Naukowego UMK oraz repozytorium UMK.
- Korzystanie przez Licencjobiorcę z utrwalonego Utworu ww. polach nie jest ograniczone czasowo ilościowo i terytorialnie.
- Licencjodawca udziela Licencjobiorcy licencji do Utworu/przedmiotu prawa pokrewnego nieodpłatnie na czas nieokreślony
PEŁEN TEKST UMOWY LICENCYJNEJ >>
Statystyki
Liczba wyświetleń i pobrań: 59
Liczba cytowań: 0
