Pandemia, wojna, powódź… Co rysują dzieci zapytane o lęk?
DOI:
https://doi.org/10.12775/PCh.2026.007Słowa kluczowe
pandemia, wojna, powódź, rysunki o tematyce lęku, dzieci w młodszym wieku szkolnymAbstrakt
Celem artykułu jest zaprezentowanie wyników badań jakościowych nad rysunkami o tematyce lęku, przeprowadzonych w sytuacji naruszającej poczucie bezpieczeństwa dzieci, tj. w czasie pandemii, wojny czy powodzi. Badaniami objęto łącznie 162 dzieci w wieku od 7 do 12 lat narodowości polskiej, ukraińskiej i słowackiej. Badaczki zmierzały do uzyskania odpowiedzi na dwa pytania: 1) Co rysują dzieci zapytane o lęk w sytuacji pandemii, wojny i powodzi? oraz 2) Jakiego rodzaju symbole lęku można zidentyfikować na rysunkach dzieci? W związku z tym autorki starały się wyjaśnić, czy rozpoznane symbole reprezentują lęki typowe dla poszczególnych etapów rozwoju, czy też idiosynkratyczne, tzn. związane ze specyficznymi kontekstami, w których powstały. Podsumowując, autorki podjęły próbę interpretacji uzyskanych wyników, odwołując się do dostępnych badań innych autorów.
Bibliografia
Ajduković, M., Kožljan, P. & Rajter, M. (2025). Childhood Trauma Exposure while Growing Up During War and PTSD Symptoms in Adulthood. Developmental Child Welfare, 0(0). https://doi.org/10.1177/25161032251369749.
Al-Mamun, Md., Karim, MdZ. & Kalam, A. (2025). The Mental Health Condition of Children in Flood-Affected Areas in Bangladesh: Needs Urgent Attention. Sage Open Pediatrics, 12. DOI:10.1177/30502225251338636.
Ballús, E., Comelles, M.C., Pasto, M.T. & Benedico, P. (2023). Children’s Drawings as a Projective Tool to Explore and Prevent Experiences of Mistreatment and/or Sexual Abuse. Front Psychol., 22(14), 1002864. DOI: 10.3389/fpsyg. 2023.1002864.
Berger, P. & Luckmann, T. (1983). Społeczne tworzenie rzeczywistości. Warszawa: PIW.
Bialy, L., Elliott, S.A., Melton, A., Ali, S., Scott, S.D., Knisley, L. & Hartling, L. (2024). Consequences of the Coronavirus Disease 2019 Pandemic on Child and Adolescent Mental, Psychosocial, and Physical Health: A Scoping Review and Interactive Evidence Map. Journal of Child Health Care, 29(3), 589–603. DOI:10.1177/13674935241238794.
Bjørkvold, T., Tørnby, H. & Krogstad Svanes, I. (2025). Children’s Drawings of School in Home Confinement During the COVID-19 Pandemic. Childhood, 0(0), 1–19; https://doi.org/10.1177/09075682251334542.
Bokszczanin, A. (2013). Stasiu, nie strzelaj ...!: zabawki militarne w opiniach naukowców, rodziców i profesjonalistów. In A. Krasnodębska & E.J. Konieczna (Eds.), Człowiek wobec wyzwań współczesności: konteksty edukacyjne (pp. 109– 117). Opole: Wydawnictwo UO.
Bolhuis, E., Scher, A., Ohana, H., Epsztein, R. Ad, Leshem, M. & Beijers, R. (2023). War Exposure Prior to Conception: Longitudinal Associations between Maternal Emotional Distress and Child Sleep 10 Years Later. International Journal of Behavioral Development, 48(3), 191–199. https://doi.org/10.1177/01650254231215063.
Bonoti, F., Christidou, V. & Papadopoulou, P. (2021). Children’s Conceptions of Coronavirus. Public Understanding of Science, 31(1), 35–52. https://doi.org/10.1177/09636625211049643.
Burnham, J.J., Mills, J.D. & Choi, Y.J. (2019). The Influence of Race, Gender, Age, and Geographic Location on Children’s Fears. Educational Research Quarterly, 43(2), 3–23.
Burnham, J.J., Hooper, L.M. & Ogorchock, H.N. (2011). Differences in the Fears of Elementary School Children in North and South America: A Cross-Cultural Comparison. International Journal for the Advancement of Counselling, 33, 235–251. DOI:10.1080/02699931.2013.778195.
Buss, D.M. (2001). Psychologia ewolucyjna. Gdańsk: GWP.
Carson, R.C., Butcher, J.N. & Mineka, S. (2010). Psychologia zaburzeń. Vol. 1. Gdańsk: GWP.
Cherney, I.D., Seiwert, C.S., Dickey, T.M. & Flichtbeil, J.D. (2006). Children’s Drawings: A Mirror to Their Minds. Educational Psychology, 26(1), 127–142. https://doi.org/10.1080/01443410500344167.
Cywińska, M. (2017). Opanowanie języka i mowy przez dziecko. In M. Cywińska (Ed.), Rozwijanie umiejętności językowych i komunikacyjnych dziecka (pp. 13–31). Poznań: UAM.
Davey, G.C.L. (1994). The “Disgusting” Spider: The Role of Disease and Illness in the Perpetuation of Fear of Spiders. Society & Animals. Journal of Human-Animal Studies, 2(1), 17–25. https://doi.org/10.1163/156853094X00045.
Deguara, J. & Nutbrown, C. (2024). “I Don’t Want War in My House”: Young Children’s Meaning‐Making of War and Peace Through Their Drawings. Routledge.
D’Elia, D., Carpinelli, L. & Savarese, G. (2022). Post-Traumatic Play in Child Victims of Adverse Childhood Experiences: A Pilot Study with the MCAST-Manchester Child Attachment Story Task and the Coding of PTCP Markers. Children (Basel), 9(12), 1991. DOI:10.3390/children9121991.
Feng, Z., Yu, W., Zhang, W., Xiong, N., Tang., L., Wu, X.Y. & Dai, W. (2025). Post-Traumatic Stress Disorder, Depression, and Anxiety Symptoms 19 Years after the 1998. Dongting Lake Flood: A Cross-Sectional Study. Journal of Health Psychology, 0(0). DOI:10.1177/13591053251357081.
Finley, S. (2010). Badania posługujące się sztuką. Rewolucyjna pedagogika oparta na performansie. In N.K. Denzin & Y.S. Lincoln (Eds.), Metody badań jakościowych, vol. 2 (pp. 57–79). Warszawa: PWN.
Furedi, F. (2002). Culture of Fear: Risk Taking and the Morality of Low Expectation. London–New York: Continuum International Publishing Group Ltd.
Hakala, V., Mielityinen, L., Peltonen, K., Laajasalo, T. & Ellonen, N. (2024). Growing Up Amidst Active Warfare: Understanding the Experiences of Ukrainian Adolescents Through Chat Data. Youth & Society, 57(4), 691–713. https://doi.org/10.1177/0044118X241296552.
Hart, J.L. & Nagel, M.C. (2017). Including Playful Aggression in Early Childhood Curriculum and Pedagogy. Australasian Journal of Early Childhood, 42(1), 41–48. https://doi.org/10.23965/AJEC.42.1.05.
Henke, R.M. (2023). Knowing Well, Being Well: Well-Being Born of Understanding: The COVID-19 Pandemic and Children: Implications for Future Health. American Journal of Health Promotion, 37(2), 263–288. DOI:10.1177/08901171221140641.
Holland, P. (2000). Take the Toys from the Boys? An Examination of the Genisis of Policy and the Appropriateness of Adult Perspectives in the Area of War, Weapon and Superhero Play. Citizenship, Social and Economics Education, 4(2), 92–108. https://doi.org/10.2304/csee.2000.4.2.92.
Hornowski, B. (1982). Badania nad rozwojem psychicznym dzieci i młodzieży na podstawie rysunku postaci ludzkiej. Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Jabbar, S. & Betawi, A. (2019). Children Express: War and Peace Themes in the Drawings of Iraqi Refugee Children in Jordan. International Journal of Adolescence and Youth, 24(1), 1–18. DOI: 10.1080/02673843.2018.1455058.
Jones, K., Mallon, S. & Schnitzler, K. (2021). A Scoping Review of the Psychological and Emotional Impact of the COVID-19 Pandemic on Children and Young People. Illness, Crisis & Loss, 31(1), 175–199. https://doi.org/10.1177/10541373211047191.
Kakati, O., Udah, H., Kumar, N. & Udah, C. (2025). Circular Migration, Resilience, Suffering, and Trauma: Understanding the Experiences of Survivors of Assam Floods in India. Journal of Asian and African Studies, 0(0). https://doi.org/10.1177/00219096251318258.
Karczmarzyk, M. & Trocha, A. (2016). Rysunek dziecięcy jako narzędzie diagnostyczne: ujęcie krytyczne. Problemy Opiekuńczo-Wychowawcze, 6, 3–8.
Kendler, K.S., Karkowski, L.M. & Prescott, C.A. (1999). Fears and Phobias: Reliability and Heritability. Psychological Medicine, 29(3), 539–553. DOI: 10.1017/s0033291799008429.
Kendrick, A.K. (2021). Miraculous, Mutilated, Mundane: Redrawing Children’s Art in Francoist Spain. Global Studies of Childhood, 11(2), 142–163. https://doi.org/10.1177/2043610621102351.
Konieczna, E.J. & Kiriakova, V. (2023). The Meaning of Symbols in Drawings in the Context of the Military Conflict in Ukraine. Labor et Educatio, 11, 195–210. DOI: 10.4467/25439561LE.23.013.19218.
Konieczna, E.J. & Talu, E. (2021). Symbols of Fear in the Studies of Drawings by Polish and Turkish Children. Kultura i Edukacja, 132(2), 172–185. DOI: 10.15804/kie.2021.02.12.
Konieczna, E.J. & Talu, E. (2022). The Symbolism of Fear-Themed Drawings of Turkish and Polish Children. Przegląd Badań Edukacyjnych, 40(2), 111–138. DOI: 10.12775/PBE.2022.021.
Konieczna, E.J., Satinská, E. & Kožárová, J. (2023). Educational Experiences of School Communities in the COVID-19 Pandemic and Post-Pandemic Periods. Good Practices and Recommendations. Poland – Czechia – Slovakia. Opole: Wydawnictwo UO.
Krajewska, H. (2020). Pandemie w historii świata. Wieś i Rolnictwo, 188(3), 17–30. DOI: 10.7366/wir032020/01.
Krajewska-Kułak, E., Kułak, W., Stelcer, B., Jasiński, M., Kowalczuk, K., Łukaszuk, C., Guzowski, A., Cybulski, M., Lewko, J. & Van Damme-Ostapowicz, K. (2016). The Perception of Violence in Children’s Drawings. Prog Health Sci, 6(1), 78–85. DOI:10.5604/01.3001.0010.1917.
Lahikainen, A., Kirmanen, T., Kraav, I. & Taimalu, M. (2003). Studying Fears in Young Children: Two Interview Methods. Childhood, 10(1), 83–104. https://doi.org/10.1177/0907568203010001005.
Lane, B. & Gullone, E. (1999). Common Fears: A Comparison of Adolescents’ Self-Generated and Fear Survey Schedule Generated Fears. The Journal of Genetic Psychology, 160(2), 194–204. https://doi.org/10.1080/00221329909595392.
Łaziński, M. (2025). Wpływ pandemii koronawirusa na język. Retrieved March 20, 2025 from: https://cwid.uw.edu.pl/wplyw-pandemii-koronawirusa-na-jezyk/.
Machnicka, V. (2021). Żabka od pająków. Pajęczy świat Profesora Marka Żabki. In E. Borkowska, A. Borkowski & M. Długołęcka-Pietrzak (Eds.), Owady w literaturze, kulturze, języku i mediach (pp. 153–181). Siedlce: Wydawnictwo Naukowe IKRiBL.
McGuire, R., Hiller, R.M., Ehlers, A., Fearon, P., Meiser-Stedman, R., Leuteritz, S. & Halligan, S.L. (2021). A Longitudinal Investigation of Children’s Trauma Memory Characteristics and Their Relationship with Posttraumatic Stress Disorder Symptoms. Res Child Adolesc Psychopathol., 49(6), 807–816. DOI: 10.1007/s10802-021-00773-5.
Mitarski, J. (2002). Demonologia lęku. Niektóre formy ekspresji i symboliki lęku w dziejach kultury. In A. Kępiński, Lęk (pp. 309–343). Kraków: Wydawnictwo Literackie.
Muris, P., Merckelbach, H. & Collaris, R. (1997). Common Childhood Fears and Their Origins. Behaviour Research and Therapy, 35(10), 929–937. DOI:10.1016/s0005-7967(97)00050-8.
Muris, P., Meesters, C., Merckelbach, H., Verschuren, M., Geebelen, E. & Aleva, E. (2002). Fears of Storms and Hurricanes in Antillean and Belgian Children. Behaviour Research and Therapy, 40, 459–469. DOI: 10.1016/s0005-7967(01)00058-4.
Ollendick, T.H., Yang, B., King, N.J., Dong, Q. & Akande, A. (1996). Fears in American, Australian, Chinese, and Nigerian Children and Adolescents: A Cross-Cultural Study. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 37, 213–220. DOI: 10.1111/j.1469-7610.1996.tb01393.x.
Palinkas, L.A., Horwitz, S.M, Green, C.A., Wisdom, J.P., Duan, N. & Hoagwood, K. (2015). Purposeful Sampling for Qualitative Data Collection and Analysis in Mixed Method Implementation Research. Adm Policy Ment Health, 42(5), 533–544. DOI: 10.1007/s10488-013-0528-y.
Picard, D. & Vinter, A. (1999). Representational Flexibility in Children’s Drawings: Effects of Age and Verbal Instructions. British Journal of Developmental Psychology, 17(4), 605–622. https://doi.org/10.1348/026151099165500.
Restoy, S., Martinet, L., Sueur, C. & Pelé, M. (2022). Draw Yourself: How Culture Influences Drawings by Children between the Ages of Two and Fifteen. Frontiers in Psychology, 13, 940617. DOI: 10.3389/fpsyg.2022.940617.
Ribeiro, A.S. & Silva, I. (2021). Fierce Flames: Evoking Wildfire Disaster Emotions through Children’s Drawings. Global Studies of Childhood, 11(1), 91–104. https://doi.org/10.1177/2043610621995823.
Rizzi, A.T & Moro, M.R. (2019). Les Cris, Les Guerres et Les Dessins D’Enfants [Children’s Cries, Wars and Drawings]. Soins Pediatr Pueric, 40(308), 14–16. DOI: 10.1016/j.spp.2019.03.001.
Rokuszewska-Pawełek, A. (1996). Miejsce biografii w socjologii interpretatywnej. Program socjologii biografistycznej Fritza Schutzego. Acta Sociologica, 1, 37–54.
Roysircar, G., Geisinger, K.F. & Thompson, A. (2019). Haitian Children’s Disaster Trauma: Validation of Pictorial Assessment of Resilience and Vulnerability. Journal of Black Psychology, 45(4), 269–305. https://doi.org/10.1177/0095798419838126.
Sagi-Schwartz, A. (2008). The Well-Being of Children Living in Chronic War Zones: The Palestinian–Israeli Case. International Journal of Behavioral Development, 32(4), 322–336. https://doi.org/10.1177/0165025408090974.
Scherer, L. & Takabe, L. (2025). ‘Once you see what it does and what it can do, you want to stop it’: The Role of Children’s Agency in Dealing with the Consequences of Climate Crisis. Global Studies of Childhood, 15(2), 225–237. https:// doi.org/10.1177/20436106251341216.
Slone, M. & Mann, S. (2016). Effects of War, Terrorism and Armed Conflict on Young Children: A Systematic Review. Child Psychiatry & Human Development, 47, 950–965. https://doi.org/10.1007/s10578-016-0626-7.
Stake, R.E. (2010). Jakościowe studium przypadku. In N.K. Denzin & Y.S. Lincoln (Eds.), Metody badań jakościowych, vol. 1. (pp. 623–654). Warszawa: PWN.
Stimpson, J.P. (2005). Flood and Psychological Well-Being: Direct, Mediating, and Moderating Effects. International Journal of Mass Emergencies & Disasters, 23(1), 27–48. https://doi.org/10.1177/028072700502300102.
Straś-Romanowska, M. (2003). Status metody projekcyjnej. In M. Łagun & B. Łachowska (Eds.), Rysunek projekcyjny jako metoda badań psychologicznych (pp. 31–40). Lublin: TN KUL.
Szahaj, A. (2004). Zniewalająca moc kultury: artykuły i szkice z filozofii kultury, poznania i polityki. Toruń: Wydawnictwo UMK.
Szuman, S. (1990). Sztuka dziecka. Warszawa: WSiP.
Tiyuri, A., Rasoulian, M., Hajebi, A., Naserbakht, M., Shabani, A., Hakim Shooshtari, M., Rezapour, A. & Motevalian, S.A. (2023). Psychological Impact of the Spring 2019 Flood Among Adult Population of Iran. International Journal of Social Psychiatry, 69(8), 1916–1927. DOI:10.1177/00207640231180824.
Uberman, M. (2010). Symbole archetypiczne w ekspresji rysunkowej dziecka w wieku przedszkolnym: aspekt pedagogiczny. Rocznik Komisji Nauk Pedagogicznych, 63, 55–69.
Vasta, R., Haith, M.M. & Miller, S.A. (2004). Psychologia dziecka. Warszawa: WSiP.
Weissbrot-Koziarska, A., Kozdraś, G., Nyklová, E. & Žolnová, J. (2023). Teachers in the Pandemic: The Polish, Czech and Slovakian Perspective. Opole: Wydawnictwo UO.
Yahav, R. (2011). Exposure of Children to War and Terrorism: A Review. Journal of Child & Adolescent Trauma, 4, 90–108. https://doi.org/10.1080/19361521.2011.577395.
Yang, D., Zhu, G., Guo, T., Zhou, M., Zhang, Y., Geng, M., & Cheng, X. (2024). Children’s Representations of the SARS-CoV-2 Virus and Associated Pandemic Experiences Post-Infection in China. Health Education Journal, 83(7), 705–719. https://doi.org/10.1177/00178969241270824.
Yang, N. & Gong, Y. (2025). A Scoping Review on Arts-Based Interventions for the Mental Health of Refugee and Asylum-Seeking Children and Youth. Perspectives in Public Health, 145(4), 209–219. DOI:10.1177/17579139251353431
Pobrania
Opublikowane
Jak cytować
Numer
Dział
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Statystyki
Liczba wyświetleń i pobrań: 12
Liczba cytowań: 0
