Ktoś czy coś? Nazwy osób umarłych i martwego ciała w systemie relacji znaczeniowych

Abstrakt

Przedmiotem artykułu są znaczenia, funkcjonalna dystrybucja, a także własności gramatyczne i pragmatyczne nazw osób umarłych oraz ich martwego ciała. Tego rodzaju jednostki są w polszczyźnie liczne, a ich znaczenia tworzą zorganizowany system, w którym główną rolę odgrywają dwa komponenty pojęciowe: ‘ktoś’ i ‘coś’. Opozycja ktoś – coś, występująca we wszystkich językach, stanowi ważny argument lingwistyczny w filozoficznym sporze dualistów z monistami, przede wszystkim tymi, którzy pozycjonują się jako materialiści. Nazwy z badanego podsystemu jednoznacznie dają wyraz ontologicznemu dualizmowi. Jednostki zmarły, umarły, denat, nieboszczyk implikują pojęcie ‘ktoś’, inne zaś odnoszą się wyłącznie do sfery cielesnej, ujmując ją, w dwojaki sposób: jako powłokę tego, co decyduje o byciu człowiekiem (zwłoki, szczątki doczesne, powłoka cielesna, ciało) lub jako zaledwie materię podlegającą biologicznym procesom rozkładu (np. trup, truchło, ścierwo). Tę semantyczną różnicę podkreślają na powierzchni takie własności gramatyczne jak męskoosobowość / niemęskoosobowość czy policzalność / niepoliczalność.