Etnograficzne mapowanie polskiej Góralszczyzny przez Wincentego Pola i innych badaczy
DOI:
https://doi.org/10.12775/LSE.2021.60.08Słowa kluczowe
Góralszczyzna, etnografia, mapy, substancjalizm, prototypAbstrakt
Już w pierwszej połowie XIX wieku zaczęto podejmować próby opisania mieszkańców Karpat (Góralszczyzny karpackiej), z uwzględnieniem istniejących podziałów na grupy („rody”) czy regiony etnograficzne. Zgodnie z modernistycznym (oświeceniowo-pozytywistycznym) paradygmatem poznania naukowego ujmowano owe grupy/regiony na sposób „substancjalny”, kierując się przy tym zasadami naturalizmu przedmiotowego i metodologicznego. Pierwszym badaczem, który dokonał podziału ludności zamieszkującej północne stoki Karpat – analogicznie do tego, jak się te góry dzielą – na trzy „grupy etnograficzne, a w nich na „rody”, był Wincenty Pol. Tej dosyć szczegółowej delimitacji etnograficznej nie przedstawił w formie graficznej, ze względu na brak odpowiedniej do tego celu mapy. Szczegółową mapę, prezentującą dokonane przez Pola i kilku innych badaczy podziały oraz zasięgi polskiej Góralszczyzny i wchodzących w jej skład grup etnograficznych, wykonał dopiero prawie 120 lat później Józef Babicz. Różnice pomiędzy wytyczanymi przez różnych uczonych granicami Góralszczyzny i zasięgami wchodzących w jej skład grup/regionów wskazują, że substancjalne ujęcie tych zagadnień jest nieadekwatne do obrazowanej rzeczywistości społecznej i kulturowej. Pewne poglądy Pola mogą być inspiracją dla stworzenia alternatywnej koncepcji zróżnicowania etnograficznego w ogóle, a polskiej Góralszczyzny w szczególności.
Bibliografia
Anczyc, W.L. (1874). Zakopane i lud podhalski. Tygodnik Ilustrowany, 341, 27–28.
Babicz, J. (1966). Wstęp: Uwagi nad materiałami do etnografii północnych stoków Karpat Wincentego Pola. W: W. Pol, Prace z etnografii północnych stoków Karpat (s. 9–72). Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze.
Bogatyński, W. (1912). Nowotarszczyzna. Lud, 18, 58–78.
Bredetzky, S. (1810). Reisebemerkungen über Ungarn und Galizien. Wien: Anton Doll. Bujak, F. (1902). Przyczynek do kwestyi „Lachów” i „Górali”. Lud, 8, 161–168.
Bystroń, J.S. (1927). Nazwy i przezwiska polskich grup plemiennych i lokalnych. Prace i Materiały Antropologiczne, Archeologiczne i Etnograficzne, 4, 95–152.
Bystroń, J.S. (1939). Wstęp do ludoznawstwa polskiego. Warszawa–Poznań: Polski Instytut Socjologiczny.
Bystroń, J.S. (1976). Dzieje obyczajów w dawnej Polsce: wiek XVI–XVIII. 1. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
Cholewa, M. (1946). Stroje ludowe Ziemi Sądeckiej: rozwój stroju ludowego i jego zasięgi terytorialne.
Lud, 36, 256–279.
Chwedeńczuk, B. (1984). Spór o naturę prawdy. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy. Czechowicz, E. (1884). Geografia dla użytku szkół ludowych. Kołomyja: H. Zadembski, A. Hollender. Delaveaux, L. (1851). Górale Beskidowi zachodniego pasma Karpat. Rys etnograficzny zwyczajów i obyczajów włościan okolic Żywca. Kraków: J. Czech.
Durkheim, E., Mauss, M.(1973). O niektórych pierwotnych formach klasyfikacji. Przyczynek do badań nad wyobrażeniami zbiorowymi. W: M. Mauss, Socjologia i antropologia (s. 707–802), (przeł. M. Król,
K. Pomian, J. Szacki). Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Dynowska, I. (1995). Wody. W: J. Warszyńska (red.), Karpaty Polskie: przyroda, człowiek i jego działalność (s. 49–67). Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Eco, U. (2006). Sztuka i piękno w Średniowieczu (przeł. M. Kimula, M. Olszewski). Kraków: Wydawnictwo Znak.
Eljasz, W. (1874). Szkice z podróży w Tatry. Poznań: Tyg. Wielkopol.
Eljasz-Radzikowski, S. (1900). Lachy w Polsce i na Słowaczyźnie. Lud, 6, 301–303.
Fischer, A. (1926). Lud polski: podręcznik etnografji Polski. Lwów: Druk. Zakładu Narodowego im. Ossolińskich.
Flatt, O. (1859). Wspomnienie Tatrów. Księga Świata, 1, 104–114. Warszawa: S.H. Merzbach.
Frankowski, E. (1928). Lud Polski i jego kultura. W: Dziesięciolecie Polski Odrodzonej: księga pamiątkowa 1918–1928 (s. 31–42). Kraków–Warszawa: Ilustrowany Kuryer Codzienny, Światowid, Na szerokim Świecie.
Goszczyński, S. (1853). Dziennik podróży do Tatrów przez autora Sobótki. Petersburg: B.M. Wolff.
Grabowski, A. (1909). Wspomnienia, 1. Kraków: Drukarnia Czasu.
Gustawicz, B. (1881). Galicya. W: F. Sulimierski. B. Chlebowski, W. Walewski (red.), Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, 2, (s. 445–474). Warszawa: Drukarnia Wieku.
Hacquet, B. (1790–1796). Neueste physikalisch-politische Reisen in den Jahren 1788–1795 durch die Dacischen und Sarmatischen oder Nördlichen Karpathen. 1–4. Nürnberg: Verlag der Raspischen Buchhandlung.
Jakóbiec, J. (1901). Przyczynek do oznaczenia granicy Lachów. Lud, 7, 256–259.
Kamocki, J. (1965). Zarys grup etnograficznych w Polsce. Warszawa: Polskie Towarzystwo Turystyczne. Kłodnicki, Z. (1995). Polskie grupy etnograficzne (zasięgi przybliżone). W: Ginące zawody. Program.
Warszawa: Ministerstwo Kultury i Sztuki.
Konopka, J. (1874). Gospodarstwo górskie. W: J.T. Lubomirski, E. Stawiski, S. Przystański (red.), Encyklopedya rolnictwa i wiadomości związek z niem mających, 2, (s. 812–846). Warszawa: Gebethner i Wolff.
Kopczyńska-Jaworska, B. (1969). Tradycyjna gospodarka sezonowa w Karpatach Polskich. Wrocław: Ossolineum.
Kopernicki, I. (1877). Wskazówki dla robiących spostrzeżenia antropologiczne i etnologiczne w górach.
Pamiętnik Towarzystwa Tatrzańskiego, 2, 109–113.
Kronbach, E. (1820). Darstellungen as dem Königreiche Galizien, insbesondere der Karpathen im San- decer Kreise. Wien.
Kutrzeba-Pojnarowa, A. (1967). Ważniejsze terytoria i grupy etnograficzne. W: Wielka encyklopedia powszechna PWN, 9. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Kutrzeba-Pojnarowa, A. (1977). Kultura ludowa i jej badacze: mit i rzeczywistość. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza.
Lutostański, B. (1874). Zarys planu prac Sekcji antropologicznej. Rozprawy i sprawozdania z posiedzeń WM-P AU, 190–209.
Łepkowski, J. (1852). Listy z podróży archeologicznej po Galicji: Jasielskie. W: A. Zieliński (red.), Romantyczne wędrówki po Galicji, (s. 311–324). Wrocław: Ossolineum.
Mauss, M. (1973). Fragment planu ogólnej socjologii opisowej. W: M. Mauss, Socjologia i antropologia (s. 809–870), (przeł. M. Król, K. Pomian, J. Szacki). Warszawa: Państwowe Wydawnic- two Naukowe.
Mehoffer, J. (1843). Der Wadowizer-Kreis im Königreich Galizien. Wien. Młynek, L. (1903). W sprawie „Lachów” (przyczynek). Lud, 9, 253–263. Mundt, T. (1840). Völkerschau auf Reisen, 1. Stuttgard.
Nowakowski, F. (1858). Szczawnica w roku 1857. Gazeta Warszawska, 147.
Paryscy, Z. i W.H. (1995). Wielka Encyklopedia Tatrzańska. Poronin: Wydawnictwo Górskie.
Pol, W. (1847). Muzeum natury we Lwowie. Biblioteka Narodowego Zakładu imienia Ossolińskich, 1(4), 333–371; 1(5), 445–493.
Pol, W. (1851). Rzut oka na północne stoki Karpat i przyległe im krainy. Kraków: Drukarnia Czasu. Pol, W. (1869). Obrazy z życia i natury, 1. Kraków: Drukarnia Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Pol, W. (1870). Obrazy z życia i natury: Północny wschód Europy, 2. Kraków: Drukarnia Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Pol, W. (1878). Historyczny obszar Polski. W: Dzieła prozą Wincentego Pola (s. 3–137). Lwów: nakładem F.H. Richtera.
Pol, W. (1966). Prace z etnografii północnych stoków Karpat. Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze.
Reinfuss, R. (1946). Pogranicze krakowsko-góralskie w świetle dawnych i najnowszych badań etnograficznych. Lud, 36, 222–255.
Rohrer, J. (1804). Bemerkungen auf einer Reise von der Türkischen Gränze über die Bukowina durch Ost und West Galizien, Schlezien und Mähren nach Wien. Wien.
Schneider, A. (1871). Encyklopedya do krajoznawstwa Galicyi, 1. Lwów: Drukarnia Narodowego Za- kładu imienia Ossolińskich.
Siarczyński, F. (1827). Słownik historyczno-statystyczno-geograficzny królestwa Galicyi: Wiadomości ogólne. 1. Rkp sygn. oryg. 1827/III.
Staszic, S. (1815). O ziemiorodztwie Karpatow i innych gor i równin Polski. Warszawa: Drukarnia Rządowa.
Szaflarski, J. (1972). Poznanie Tatr: Szkice z rozwoju wiedzy o Tatrach do połowy XIX wieku. Warszawa: Sport i Turystyka.
Śniadecki, J. (1804). Jeografia czyli opisanie matematyczne i fizyczne ziemi. Warszawa: Drukarnia Xieży Piiarów.
Tatomir, Ł. (1874). Geografia Galicyi: podręcznik dla uczniów seminariów nauczycielskich i dla nauczycieli szkół ludowych. Lwów: K. Wild.
Udziela, S. (1918). Etnograficzne ugrupowanie i rozmieszczenie rodów Górali polskich. Przegląd Geograficzny, 1, 80–91.
Warszyńska, J. (1995). Wstęp. W: J. Warszyńska (red.), Karpaty Polskie. Przyroda, człowiek i jego działalność (s. 9–11). Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Węglarz, S. (1997). Tutejsi i inni. O etnograficznym zróżnicowaniu kultury ludowej. „Łódzkie Studia Etnograficzne”, 36. Łódź: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze.
Węglarz, S. (2010). Antropologia hermeneutyczna wobec tradycyjnych tekstów kulturowych: przykład interpretacji wyobrażeń naukowych o Tatrach i góralach tatrzańskich do połowy XIX wieku. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.
Węglarz, S. (2017). Górale jako dzieci natury. Studia Etnologiczne i Antropologiczne, 17, 70–85. Wrześniowski, A. (1882). Tatry i Podhalanie. Pamiętnik Towarzystwa Tatrzańskiego, 7, 1–53.
X.S., [Serwatowski W.] (1851). Rys ethnograficzny Galicyi i Bukowiny. Czas, 36, 1; 37, 1–2.
Zawiliński, R. (1893). Przyczynek do etnografii górali polskich na Węgrzech. Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej, 17, 1–13.
Zawiliński, R. (1896). Przyczynek II. Do etnografii górali polskich na Węgrzech. Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne, 1, 380–425.
Zejszner, L. (1844). Rzut oka na Podhalan. Biblioteka Warszawska, 3, 113–149.
Zejszner, L. (1848). Podróże po Bieskidach czyli opisanie gór Karpackich, zawartych pomiędzy źródłami Wisły i Sanu. Biblioteka Warszawska, 3, 96–145, 371–399, 476–531.
Zejszner, L. (1849). Podhale i północna pochyłość Tatrów czyli Tatry polskie. Biblioteka Warszawska, 1, 57–91, 535–568; 3, 441–462; 4, 1–28.
Zejszner, L. (1850). Podróż do źródeł Wisły. Biblioteka Warszawska, 1, 421–441.
Zejszner, L. (1851). Podhale i północna pochyłość Tatrów czyli Tatry polskie. Biblioteka Warszawska, 4, 523–542. Zejszner, L. (1852). Podhale i północna pochyłość Tatrów czyli Tatry polskie. Biblioteka Warszawska, 2, 116–130. Zejszner, L. (1853). Orawa. Biblioteka Warszawska, 3, 319–341."
Pobrania
Opublikowane
Jak cytować
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2021 Łódzkie Studia Etnograficzne
![Creative Commons License](http://i.creativecommons.org/l/by-nd/4.0/88x31.png)
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
1. Autorzy udzielają wydawcy (Polskiemu Towarzystwu Ludoznawczemu) licencji niewyłącznej na korzystanie z utworu w następujących polach eksploatacji:
a) utrwalanie Utworu/przedmiotu prawa pokrewnego;
b) reprodukowanie (zwielokrotnienie) Utworu/przedmiotu prawa pokrewnego drukiem i techniką cyfrową (ebook, audiobook);
c) wprowadzania do obrotu egzemplarzy zwielokrotnionego Utworu/przedmiotu prawa pokrewnego;
d) wprowadzenie Utworu/przedmiotu prawa pokrewnego do pamięci komputera;
e) rozpowszechnianie utworu w wersji elektronicznej w formule open access na licencji Creative Commons (CC BY - ND 4.0).
2. Autorzy udzielają wydawcy licencji nieodpłatnie.
3. Korzystanie przez wydawcę z utworu na ww. polach nie jest ograniczone czasowo, ilościowo i terytorialnie.
Statystyki
Liczba wyświetleń i pobrań: 617
Liczba cytowań: 0