Cmentarz, polityka, (nie)pamięć. Studium przypadku powojennych losów nekropolii ewangelickiej w Wolsztynie
DOI:
https://doi.org/10.12775/KLIO.2026.004Słowa kluczowe
cmentarze ewangelickie, historia miast, XX wiek, polityka, WolsztynAbstrakt
Przedmiotem artykułu jest rekonstrukcja powojennych losów cmentarza ewangelicko-unijnego w wielkopolskim Wolsztynie. Tekst zawiera studium przypadku administracyjnych działań polskich władz w stosunku do problemu utrzymania, a następnie zamknięcia i likwidacji nekropolii w latach 1945-1974. Z artykułu wyłania się motywowany politycznymi przemianami i kalkulacjami ciąg zdarzeń, których ostatecznym efektem było zlikwidowanie nekropolii, z urządzeniem na jej miejscu osiedlowego zieleńca. Analizowane w artykule, rzadko wykorzystywane materiały archiwalne mogą stanowić punkt odniesienia do badań porównawczych na temat przebiegu, motywów i skutków likwidacji cmentarzy wyznaniowych w polskich miastach drugiej połowy XX wieku.
Bibliografia
Źródła archiwalne
Archiwum Akt Nowych w Warszawie
Ministerstwo Gospodarki Komunalnej, sygn. 9/23, 9/47, 9/48, 9/51.
Urząd do Spraw Wyznań, sygn. 9/446.
Archiwum Państwowe w Poznaniu
Konsystorz Ewangelicki w Poznaniu, sygn. 1390.
Erich Sandow – spuścizna, sygn. 26.
Archiwum Państwowe w Lesznie
Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Wolsztynie, sygn. 831, 832, 833, 834, 835, 837.
Akta miasta Wolsztyna, sygn. 77, 96, 290, 582.
Ewangelicka Gmina Wyznaniowa w Wolsztynie, sygn. 301, 431, 433.
Archiwum Państwowe w Zielonej Górze
Księgi i akta gruntowe sądów w Wolsztynie, sygn. 17244.
Muzeum Regionalne w Wolsztynie
Dział Historii i Biblioteka (pocztówki, fotografie miasta).
Zbiory prywatne Michała Szlachciaka
Mapa topograficzna Wolsztyna i okolic, lata 50. XX w.
Pismo Wydziału Komunalnego i Ochrony Środowiska Urzędu Miasta w Wolsztynie do Michała Szlachciaka z dnia 21 lipca 2022 r.
Zbiory prywatne Makarego Górzyńskiego
Notatki z relacji ustnych Doroty Szlachciak i Mirosława Szlachciaka, 13 sierpnia 2022 r.
Rekonstrukcja rysunkowa kaplicy na cmentarzu ewangelicko-unijnym w Wolsztynie oraz współczesne fotografie terenu cmentarza.
Źródła drukowane
D.K., Kiedy skończą?, „Życie Nadobrza” 1974, nr 7 (270), s. 2.
Engel Alfred, Altes und Neues aus der Geschichte der evangelischen Kirchengemeinde Wollstein, Poznań 1932.
Kozłowski Henryk, Przyjaźń zrodzona z krwi, „Głos Wolsztyński” 1970, nr 2 (222), s. 7.
Kozłowski Henryk, Wolsztyn 1990 rok, „Głos Wolsztyński” 1970, nr 6, s. 3.
Przed kampanią wyborczą do Sejmu i rad narodowych (Wolsztyn dzisiejszy i Wolsztyn jutra), „Życie Nadobrza” 1973, nr 7, s. 3.
Tu zamieszkamy, „Głos Wolsztyński” 1965, nr 164, s. 1.
„Ustawa z dnia 31 stycznia 1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych”, Dz. U. 1959 nr 11 poz. 62.
Wolsztynianie, Spacerkiem po Wolsztynie, „Życie Nadobrza” 1972, nr 12, s. 4.
Żurek Kazimierz, Historia jednego listu, „Głos Wolszyński” 1962, nr 121, s 1.
Literatura
Adamczak Marcin, Wolsztyn w XIX wieku, Wolsztyn-Poznań 2012.
Adamczak Marcin, Wolsztyn w latach 1919-1939. Społeczeństwo-władza-gospodarka, Wolsztyn 2020.
Bednarek Małgorzata, Sytuacja prawna cmentarzy żydowskich w Polsce w latach 1944-2019, Kraków-Budapeszt-Syrakuzy 2020.
Bielawski Krzysztof, Zagłada cmentarzy żydowskich, Warszawa 2020.
Burak Marek, Okólska Halina, Cmentarze dawnego Wrocławia, Wrocław 2007.
Cmentarze nieistniejących cmentarzy. Ewangelickie dziedzictwo kulturowe w Wolsztynie (w 500. rocznicę reformacji), red. Jerzy Kołacki, Poznań 2018.
Dissonant Heritage? The Architecture of the Third Reich in Poland, red. J. Purchla, Ż. Komar, Kraków 2019.
Dissonant Heritages and Memories in Contemporary Europe, red. T. Lähdesmäki i in., Cham 2019.
Domagalska Anna, Wolsztyn (1875-1939), Wolsztyn 1999.
Domańska Ewa, Historia ratownicza, „Teksty Drugie” 2014, nr 5, s. 12-26.
Domańska Ewa, Nekros. Wprowadzenie do ontologii martwego ciała, Warszawa 2017.
Fabiszak Marcin, Brzezińska W. Anna, Cmentarz, park, podwórko. Poznańskie przestrzenie pamięci, Poznań 2018.
Filipowska Karolina, Społeczność żydowska w Wolsztynie na przełomie XIX i XX wieku, „Kronika Wielkopolski” 2015, nr 3, s. 9-21.
Górczak Zbyszko, Lokacja i średniowieczne dzieje miasta Wolsztyna, w: Wolsztyn. Dzieje miasta, red. K. Rzepa, Wolsztyn 2024, s. 41-82.
Górzyński Makary, Soviet war cemeteries in Poland as places of imperial memory and power. Three case studies, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 2024, t. 72, nr 1, s. 39-59.
Grabowski Klaudiusz, Unwanted heritage or the continuation of a city’s modernisation? The problem of the liquidation of cemeteries in Gdańsk after 1945, w: Urban Communities and Memories in East-Central Europe in the Modern Age, red. A. Łupienko, Milton Park – New York 2024 (copyrights: 2025), s. 274-289.
Grzywa Jacek, Zapomniane sacrum: cmentarze ludności niemieckiej i żydowskiej jako problem społeczno-kulturowy współczesnego miasta, „Studia Etnologiczne i Antropologiczne” 2010, t. 10, s. 386-404.
Janicki Tadeusz, Wolsztyn pod niemiecką okupacją 1939-1945, w: Wolsztyn. Dzieje miasta, red. K. Rzepa, Wolsztyn 2024, s. 353-424.
Jankowiak Stanisław, Wysiedlenie i emigracja ludności niemieckiej w polityce władz polskich w latach 1945-1970, Warszawa 2005.
Jankowiak Stanisław, Wolsztyn w latach 1945-2023, w: Wolsztyn. Dzieje miasta, red. K. Rzepa, Wolsztyn 2024, s. 427-431.
Kiec Olgierd, Protestantyzm w poznańskiem 1815-1918, Warszawa 2001.
Kiec Olgierd, Parafie ewangelickie w Wielkopolsce w XIX-XXI wieku. Historia, tożsamość i polityka pamięci na polsko-niemieckim pograniczu, Poznań 2021.
Kołodziejczyk Marcin, Pokładne, „Polityka” 2024, nr 11, s. 34-36.
Kończal Kornelia, Les lieux de mémoire/realms of memory: the unparalleled career of a research concept, “Acta Poloniae Historica” 2012, nr 106, s. 5-30.
Krawczyk Kazimierz, Opis i szkice cmentarzy wyznaniowych i kościołów w przeszłości Wolsztyna i okolic, Wolsztyn 2009.
Krüger Anna, Cmentarze przy Wielkiej Alei w Gdańsku 1867-1945. Studium z dziejów kultury funeralnej, Gdańsk 2001.
Kufel Robert, Cmentarze wyznaniowe do 1945 roku w granicach województwa lubuskiego, t. 1, Powiat zielonogórski. Gminy Babimost i Bojadła, Zielona Góra 2012.
Kula Marcin, Nośniki pamięci historycznej, Warszawa 2002.
Kurpisz Ryszard, Monografia miasta Wolsztyna 1945-1970, praca magisterska napisana w Instytucie Historii Uniwersytetu Zielonogórskiego pod kierunkiem prof. Marka Ordyłowskiego, Zielona Góra 2006.
Lis Wojciech, Das Wirken des Heimatkreises WolIstein e.V. aus polnischer Sicht, „Jahrbuch Weichsel-Warthe” 2008, s. 48-52.
Małyszko Stanisław, W krainie pamięci. Kaliskie cmentarze i miejsca pochówku dawniej i dziś, Kalisz 2021.
Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, red. M. Saryusz-Wolska, R. Traba, wsp. J. Kalicka, Warszawa 2014.
Musielak Tomasz, Dziedzictwo niedostrzegalne. Cmentarze po ewangelickie na terenie Rawicza, „Rocznik Leszczyński”, t. 17, s. 75-92.
Nitschke Bernadetta, Wysiedlenie ludności niemieckiej z Polski w latach 1945-1949, Zielona Góra 1999.
O’Keeffe Tadhg, Landscape and Memory: Historiography, Theory and Methodology, w: Heritage, Memory and Politics of Identity. New Perspectives on the Cultural Landscape, red. N. Moore, Y. Whelan, Burlington 2007, s. 3-18.
Olejnik Czesław, Żydzi w Wolsztynie i okolicy XVII-XX wiek (zarys dziejów), mps w zbiorach biblioteki Muzeum Regionalnego w Wolsztynie, b. d.
Patalas Janusz, Gdzie idziemy po trupach, „Na Temat. Tygodnik Nadobrzański” 2015, nr 43, s. 2.
Polsko-niemieckie miejsca pamięci, red. R. Traba, H. Henning, M. Górny, K. Kończal, t. 4, Refleksje metodologiczne, Warszawa 2013.
Poniedziałek Zygmunt, Wolsztyn. Od lokacji do transformacji 1384-1989, Wolsztyn 2010.
Rozmarynowska Katarzyna, „Cmentarz-ogród w urbanistyce XIX i XX wieku”, w: Nekropolie Pomorza, red. J. Borzyszkowski, Gdańsk 2011, s. 175-206.
Rydzewska Anna, Zabytkowe cmentarze ewangelickie w północnej Wielkopolski, Poznań 2003.
Rzepa Danuta, Ludzkie szczątki odkryto pod drzewem, „Głos Wielkopolski” 2010, nr 132, s. 4.
Skorupiński Andrzej, Wolsztyn i okolice na dawnej pocztówce, Wolsztyn 2009.
Sendyka Roma, Nie-miejsca pamięci. Elementarz, Kraków 2017.
Snyder Timothy, Skrwawione ziemie. Europa między Hitlerem a Stalinem, przeł. B. Pietrzyk, Warszawa 2015.
Toczewski Andrzej, Stalag XXI C. Obóz jeniecki w Wolsztynie, „Kronika Wielkopolski” 2001, nr 4, s. 63-72.
Wultański Jerzy, Historia ewangelicyzmu brodnickiego, Brodnica w 1998.
Wybraniec Marek, Pomnik na dawnym cmentarzu ewangelickim w Wolsztynie, „Kronika Wielkopolski” 2001, nr 2, s. 174-176.
Zanim całkowicie znikną. Cmentarze ewangelickie w powiecie poznańskim, red. J. Kołacki, Poznań 2018.
Zapomniane dziedzictwo. Dawne cmentarze Poznania i Wielkopolski, red. J. Kołacki, Poznań 2022.
Zaremba Marcin, Wielka trwoga. Polska 1944-1947. Ludowa reakcja na kryzys, Kraków 2012.
Ziemia skrywa kości. Zapomniane krajobrazy pamięci – cmentarze protestanckie w Wielkopolsce po 1945 roku, red. J. Kołacki i I. Skórzyńska, Poznań 2017.
Żuchowski Tadeusz, Wo manchmal die Gebeine bleichen, „Artium Quaestiones” 2015, nr 26, s. 63-77.
Pobrania
Opublikowane
Jak cytować
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Makary Górzyński
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Statystyki
Liczba wyświetleń i pobrań: 9
Liczba cytowań: 0
