Program genealogiczno-heraldyczny oraz zabiegi o podtrzymanie pamięci o rodzie Radomickich w świetle oracji pogrzebowych poświęconych jego ostatnim męskim przedstawicielom
DOI :
https://doi.org/10.12775/KLIO.2026.003Mots-clés
herb, kazanie pogrzebowe, Kotwicz, panegiryk, RadomiccyRésumé
Tekst skupia się na analizie oracji pogrzebowych poświęconych ostatnim męskim przedstawicielom rodu Radomickich herbu Kotwicz. Jest to w pierwszej kolejności porównanie ich na tle kanonów sztuki polskiej obowiązujących w pierwszej połowie XVIII wieku. Następnie, omówiony zostaje ich wkład w program genealogiczno-heraldyczny tejże wymierającej rodziny, obliczony na podtrzymanie zbiorowej pamięci o „panach z Radomicka”. Program uwzględnia między innymi wywód herbu i rodu, a także ich rozbudowane (do pewnego stopnia rozwijane na bieżąco) legendy. Podkreśla zarazem doczesne zasługi zmarłych, zarówno faktyczne (pobożne fundacje, działalność na forum publicznym, nadania ziem i dostojeństw), jak i domniemane, przede wszystkim wojenne. Całość puentuje omówienie sieci koligacji, w szczególności z rodami mogącymi poszczycić się związkami z rodzinami królewskimi lub książęcymi. Radomiccy, jako wpływowa ambitna oraz aspirująca do warstwy magnackiej, zabiegali o niezbędny ku temu prestiż. Udane kazanie pogrzebowe mogło być skutecznym narzędziem jego gromadzenia – przynajmniej dla ich spadkobierców.
Références
Bibliografia:
Źródła rękopiśmienne:
Archiwum Państwowe w Poznaniu, Akta Majątkowe Konarzewo, jednostki: 2353, 2356, 2368, 2369.
Biblioteka Jagiellońska, rękopisy: 9339, 9340.
Biblioteka Kórnicka PAN, rękopisy: 7876, 7880, 7886.
Źródła drukowane:
Dziennik konfederacyi tarnogrodzkiej przeciw wojskom saskim zawiązany w Polsce (1715-1717 r.), oprac. E. Raczyński, Poznań 1841.
Dziębiński Ludwik, Elekcya w Polu Oyczystym pod wolą Boską licznym cnot komputem, rycersko-heroicznych świata polskiego czynów frekwencyą, walecznych chwały y sławy nieśmiertelney familiantów, ostatnich z ziemskiej a pierwszych do Niebieskiey Korony, wolnym wykrzyknionych głosem […] Władysława hrabi z Radomicka Radomickiego […], Ludowiki z Gaiewskich Radomicki […], Józefa hrabi z Radomicka Radomickiego […], złączona. Na folgę w nieutulonych żalach osierociałym córom […] Katarzynie z Radomickich Grabski, […] Jadwidze, Elżbiecie, Barbarze, Izabeli…, Poznań 1738.
Herbarz polski Kaspra Niesieckiego S.J. powiększony dodatkami z późniejszych autorów, rękopismów, dowodów urzędowych, oprac. J. N. Bobrowicz, t. 3, 5, 8, Lipsk 1839, 1840, 1841.
Herby rycerstwa polskiego przez Bartosza Paprockiego zebrane i wydane w 1584 r., oprac. K. J. Turowski, Kraków 1858.
Jakobi Ignacy, Śmiertelny w Kotficzowskim Polu Cyprys, nielitościwą Libityny ręką przy opłakanym zejściu […] Kazimierza z Radomicka Radomickiego…, Poznań 1690.
Jarmundowicz Kazimierz Franciszek, Liber tristium ad Euxinum lachrymarum Pontum, post fatale ѐ vivis exilium […] Matthiae á Radomicko Radomicki…, Poznań 1729.
Korona z Jaśnie Wielmożnych Radomickich triumfalnego pola uwita, a Jaśnie Wielmożney Dorocie z Paradyża Broniszównie kasztelance kaliskiey przy weselnym akcie oddana, Poznań 1720.
Krobanowski Jan Antoni, Kazanie na święto Wielkiego w Kościele Bożym Wyznawcy, Zakonu Serafickiego Franciszka, Cudotwórcy Antoniego, przy dorocznej Jego Uroczystośći Akcie, w Kościele Chockim, FF. MM. strictioris Observantiae Reformatorum, Roku 1718. Dnia 13. Czerwca, przy zgromadzeniu wszelkiey kondycyi Gości, Kraków 1718.
Kroniki Bernardynów poznańskich, oprac. S. B. Tomczak OFM, J. Wiesiołowski, Poznań 2002.
Malczewski Franciszek, Differencya między pospolitą i niepospolitą, z sławnych i Heroicznych akcyi, śmiercią na pogrzebie Wielmożnego Święt. pamięci Jego Mci Pana Chryzostoma Niemiry Gniazdowskiego…, Kalisz 1732.
Sertkowicz Tomasz Antoni, Fons Solis D. Thomas Aquinas…, Poznań 1685.
Sertkowicz Tomasz Antoni, Serdeczny Kotwiczowi od Dolęgi zadany postrzał przy wesołym hymenaeusie [...] Macieia z Radomicka Radomickiego, kasztellanica kaliskiego etc. etc. z [...] Lvdowiką z Otok Zaleską, podkomorzanką łęczycką etc. etc. niebieskich gracyi y nimf, na przezacnych vciechę gości, koncertami, oraz z życzliwym od Cyprydy powinszowanie doyrzany na wiekopomną zaś pamiątkę rythmem oyczystym swiatu, Poznań 1684.
Sertkowicz Tomasz Antoni, Sol Academicus supremam honorum Augem in Occasu tenens, Cynthiam Otthomanicam, plenilunium potentiae in Oriente praeseferentem…, Poznań 1684.
Wiśniowiecki Janusz Antoni, Ilias Polski (1700-1710), oprac. P. P. Romaniuk, J. Burdowicz-Nowicki, Warszawa 2018.
Witkowski Jan, Pole nad śmiercią otrzymane albo trophaeum nieśmiertelney chwały […] Jana Radomickiego […] na oyczystym polu po spędzoney śmierci potomnemu światu wystawione..., Poznań 1728.
Opracowania:
Baczewski Sławomir, Ideologiczne funkcje herbu w XVII wieku. Przykład kazań pogrzebowych [w:] Literatura i pamięć kultury. Studia ofiarowane profesorowi Stefanowi Nieznanowskiemu w pięćdziesięciolecie pracy naukowej, red. S. Baczewski, D. Chemperek, Lublin 2004, s. 161-189.
Baczewski Sławomir, Kazanie pogrzebowe z pierwszej połowy XVII wieku jako spektakl władzy, „Napis” 2006, seria 12, s. 275-285.
Baczewski Sławomir, Obraz śmierci w XVII-wiecznych polskich kazaniach pogrzebowych, „Roczniki Humanistyczne” 50 (2002), z. 1, s. 201-229.
Baczewski Sławomir, Propagandowa rola szlacheckiego pogrzebu z XVII wieku w świetle kazań pogrzebowych [w:] Wesela, chrzciny i pogrzeby w XVI-XVIII wieku. Kultura życia i śmierci, red. H. Suchojad, Warszawa 2001, s. 203-216.
Baczewski Sławomir, Szlachectwo. Studium z dziejów idei w piśmiennictwie polskim: druga połowa XVI wieku – XVII wiek, Lublin 2009.
Badyna Piotr, Model człowieka w polskim piśmiennictwie parenetycznym XVIII w. (do 1773 r.), Warszawa 2004.
Bogucka Maria, Staropolskie obyczaje w XVI-XVIII wieku, Warszawa 1994.
Buchwaldowa-Pelcowa Paulina, Na pograniczu emblematów i stemmatów [w:] Słowo i obraz. Materiały Sympozjum Komitetu Nauk o Sztuce Polskiej Akademii Nauk, red. A. Morawińska, Warszawa 1982, s. 73-95.
Bystroń Jan Stanisław, Dzieje obyczajów w dawnej Polsce. Wiek XVI-XVIII, t. 1, Warszawa 1994.
Chrościcki Juliusz A., Pompa funebris. Z dziejów kultury staropolskiej, Warszawa 1974.
Dacka Iwona Monika, „Korona polska” Kaspra Niesieckiego. Pomnik staropolskiego piśmiennictwa heraldycznego, Warszawa 2004.
Dubas-Urwanowicz Ewa, Porządkowanie świata? Fundacje i donacje świeckie magnaterii w Rzeczypospolitej w XVII w. [w:] Staropolski ogląd świata, red. B. Rok, F. Wolański, Wrocław 2004, s. 75-82.
Dziembowski Piotr Maciej, Spis rzeczy pozostałych po śmierci Jana Antoniego Radomickiego, wojewody inowrocławskiego z 26 czerwca 1738 roku, „Rocznik Towarzystwa Naukowego Płockiego” 2021, nr 13, s. 67-105.
Estreicher Karol, Bibliografia polska, t. 15, 27, 33, Kraków 1897, 1929, 1939.
Jarochowski Kazimierz, Oblężenie miasta Poznania przez Patkula. Epizod kampanii roku 1704, Poznań 1879.
Kicińska Urszula, „Dzieł jego i odwag rycerskich […] długo by wyliczać” – wizerunek żołnierza w polskich drukowanych oracjach pogrzebowych XVII wieku [w:] Ethos rycerski w kulturze. Tradycje i kontynuacje. Tom II: Ethos sarmacki i jego tradycje, red. T. Banaś-Korniak, B. Stuchlik-Surowiak, Katowice 2017, s., 131-155.
Kozierowski Stanisław, Obce rycerstwo w Wielkopolsce w XIII-XVI wieku, Poznań 1929.
Matyaszczyk Dorota, Rodzina Radomickich i jej fundacje w Wielkopolsce [w:] Ziemia wschowska w czasach starosty Hieronima Radomickiego, red. P. Klint, M. Małkus, K. Szymańska, Wschowa-Leszno 2009, s. 17-56.
Mączak Antoni, Klientela. Nieformalne systemy władzy w Polsce i Europie XVI-XVIII w., Warszawa 1994.
Perłakowski Adam, Jan Jerzy Przebendowski jako podskarbi wielki koronny (1703-1729). Studium funkcjonowania ministerium, Kraków 2004.
Platt Dobrosława, Kazania pogrzebowe z przełomu XVI i XVII wieku. Z dziejów prozy staropolskiej, Wrocław 1992.
Polski Słownik Biograficzny, t. 29, Wrocław 1986.
Porazinski Jarosław, Epiphania Poloniae. Orientacje i postawy polityczne szlachty polskiej w dobie wielkiej wojny północnej (1702-1710), Toruń 1999.
Rok Bogdan, Druki żałobne w dawnej Polsce XVI-XVIII w. [w:] Wesela, chrzciny i pogrzeby w XVI-XVIII wieku. Kultura życia i śmierci, red. H. Suchojad, Warszawa 2001, s. 187-201.
Rok Bogdan, Zagadnienie śmierci w kulturze Rzeczypospolitej czasów saskich, Wrocław 1991.
Sawicki Marcin, Powstawanie szlacheckiej tradycji rodowej w czasach saskich – casus rodziny Zawiszów [w:] Studia z dziejów XVII i XVIII wieku, red. K. Matwijowski, B. Rok, Wrocław 2003, s. 93-103.
Słownik polskich pisarzy franciszkańskich, red. H. E. Wyczawski OMF, Warszawa 1981.
Stabrowski Marcin, Monarcha, heros, rodzic. Obraz Boga w kazaniach jezuickich z drugiej połowy XVII wieku [w:] Studia z dziejów XVII i XVIII wieku, red. K. Matwijowski, B. Rok, Wrocław 2003, s. 35-51.
Stojek-Sawicka Karolina, Rola i miejsce utworów panegirycznych w kształtowaniu się wyobrażeń o świetności Domu Radziwiłłowskiego [w:] Staropolski ogląd świata, red. B. Rok, F. Wolański, Wrocław 2004, s. s. 181-194.
Tazbir Janusz, Wzorce osobowe szlachty polskiej w XVII wieku, „Kwartalnik Historyczny” 1976, r. 83, z. 4, s. 784-797.
Wolański Filip, Sapiehowie w świetle funeralnego dyskursu kaznodziejskiego epoki saskiej. Rekonesans badawczy [w:] Wielkie rody dawnej Rzeczypospolitej w XVI-XIX wieku. Tom 1: Sapiehowie, red. T. Ciesielski, M. Sawicki, Opole 2018, s. 439-447.
Wolański Filip, Symboliczna rola ubóstwa w przepowiadaniu franciszkańskim epoki saskiej, „Roczniki Humanistyczne” 2013, t. 61, z. 2, s. 221-233.
Wołyniec Bartłomiej Michał, „Rycerz mężny Ostoja, który roty wodzieł.” Cnoty herbowe rodu Ostojczyków w literaturze panegirycznej XVI-XVIII wieku [w:] Ethos rycerski w kulturze. Tradycje i kontynuacje. Tom II: Ethos sarmacki i jego tradycje, red. T. Banaś-Korniak, B. Stuchlik-Surowiak, Katowice 2017, s. 58-83.
Załęski Stanisław SJ, Jezuici w Polsce, t. 4, Kraków 1905.
Zieliński Tomasz, Kazania pogrzebowe w konwencji sarmackiej pompae funebre [w:] Od liryki do retoryki. W kręgu słowa, literatury i kultury. Prace ofiarowane profesorom Jadwidze i Edmundowi Kotarskim, red. I. Kadulska, R. Grześkowiak, Gdańsk 2004, s. 189-195.
Zwierzykowski Michał, Samorząd sejmikowy województw poznańskiego i kaliskiego w latach 1696-1732, Poznań 2010.
Żychliński Teodor, Złota księga szlachty polskiej, Poznań, r. 13 (1891), 16 (1894).
Téléchargements
Publiée
Comment citer
Numéro
Rubrique
Licence
© Marcin Różycki 2026
Ce travail est disponible sous licence Creative Commons Attribution - Pas de Modification 4.0 International.
Stats
Number of views and downloads: 8
Number of citations: 0
