Specyfika luteranizmu w XVI i XVII w. na terenie księstwa legnickiego oraz brzeskiego w świetle nowożytnych instruktaży wizytacyjnych
DOI:
https://doi.org/10.12775/KLIO.2026.011Schlagworte
reformacja, wizytacje, instruktaże wizytacyjne, księstwo brzeskie, księstwo legnickieAbstract
Wizytacje w parafiach luterańskich na Śląsku w epoce nowożytnej nie były przedmiotem badań współczesnych historyków. Akta i protokoły wizytacyjne zachowały się w nieznacznym stopniu, jednak istnieją i można wykorzystać je w analizach dotyczących specyfiki wyznaniowej w niektórych księstwach śląskich. Są nimi na przykład źródła związane z przygotowaniami do wizytacji w brzeskim oraz legnickim i jej przebiegiem. Przeprowadzona w artykule analiza owych dokumentów prowadzi do wniosku, iż reformacja na terenie wskazanych księstw posiadała własną specyfikę, a rozwiązania wdrażane w tych regionach różniły się od koncepcji preferowanych w innych miejscach objętych reformacją.
Literaturhinweise
Źródła archiwalne:
Archiwum Państwowe we Wrocławiu, Księstwo Brzeskie, sygn. 308.
Archiwum Państwowe we Wrocławiu, Księstwo Brzeskie, sygn. 360.
Archiwum Państwowe we Wrocławiu, Księstwo Legnickie, sygn. 389.
Źródła drukowane:
Die evangelischen Kirchenordnungen des XVI. Jahrhunderts, Bd. 3: Die Mark Brandenburg, die Markgrafenthümer Ober-Lausitz und Nieder-Lausitz, Schlesien, Hrsg. E. Sehling, Leipzig 1909, s. 441-442.
Die evangelischen Kirchenordnungen des XVI. Jahrhunderts, Bd. 5: Livland, Estland, Kurland, Mecklenburg, Freie Reichsstadt Lübeck mit Landgebiet und Gemeinschaftsamt Bergedorf, das Herzogthum Lauenburg mit dem Lande Hadeln, Hamburg mit Landgebiet, Hrsg. E. Sehling, Leipzig 1913, s. 161-219.
Die General-Kirchenvisitation im Fürstentume Liegnitz von 1654 und 1655. Protokolle und Beilagen, Hrsg. G. Eberlein, Liegnitz 1917.
Die General-Kirchenvisitation im Fürstentume Wohlau 1656 und 1657. Protokolle und Beilagen, Hrsg. G. Eberlein Liegnitz 1905.
Herzog Johann Friedrich’s zu Sachsen Schreiben an D. M. Luther in Betreff dieser Streitfrage, w: Dr. Martin Luthers Sämmtliche Schriften, Bd. 10, Hrsg. J. G. Walch, 1892, s. 353-354.
Melanchton Filip, Unterricht der Visitatoren an die Pfarrherrn im Kurfürstentum Sachsen (1528), w: Kleine Texte für Vorlesungen und Übungen, Bd, 87, Hrsg. H. Lietzmann, Bonn 1912, s. 3-48.
Protokolle der General-Visitation 1609/10 der schlesischen Malteser-Ordens-Kommenden mit Einarbeitung der Visitation von 1536 und 1588, t.1-2, Hrsg. H. Richter, Ganderkesee 1977.
Venard Marc, Répertoire des visites pastorales de la France. Anciens diocèses (jusqu'en 1790), Turnhout 2006.
Visitation und Send im Archidiakonat Bonn. Die Protokolle des Bonner Offizials aus den Jahren 1683 bis 1697, Hrsg. T. P. Becker, C. Beckers-Dohlen, A. Kaffarnik, Siegburg 2000.
Visitationsberichte der Diözese Breslau: Archidiakonat Breslau, 1. Tl., Hrsg. J. Jungnitz, Breslau 1902.
Literatura:
Allgemeine Deutsche Biographie, Hrsg. R. von Liliencron, Bd. 36, 1893.
Burda Bogumiła, Wpływ M. Lutra, F. Melanchtona, W. Trozendorfa na szesnastowieczne metody nauczania w szkołach średnich Dolnego Śląska, „Kultura i Historia” 2001, t. 1, s. 135-139.
Burkhardt Carl August Hugo, Geschichte der sächsischen Kirchen und Schulvisitationen von 1524 bis 1545, Leipzig 1879.
Crusius Irene, „Nicht calvinisch, nicht lutherisch“: Zu Humanismus, Philippismus und Kryptocalvinismus in Sachsen am Ende des 16. Jahrhunderts, „Archiv für Reformationsgeschichte - Archive for Reformation History” 2008, Bd. 99, H. 1, s. 139-174.
Deutsches Wörterbuch, Hrsg. J. Grimm, W. Grimm, Bd. 11, Leipzig 1866.
Deutsches Wörterbuch, Hrsg. J. Grimm, W. Grimm, Bd. 12, Leipzig 1866.
Deutsches Wörterbuch, Hrsg. J. Grimm, W. Grimm, Bd. 16, Leipzig 1900.
Deutsches Wörterbuch, Hrsg. J. Grimm, W. Grimm, Bd. 20, Leipzig 1941.
Die Visitation im Dienst der kirchlichen Reform, Hrsg. E. W. Zeeden, Münster 1967.
Dinet Dominique, Les visites pastorales du Diocèse de Sens aux XVIIe et XVIIIe siècles, „Annales de Bourgogne” 1987, vol. 59, s. 215-247.
Eberlein Gerhard, Zwei Kirchenvisitationen im Fürstentum Brieg im. 16. Jahrhundert, „Correspondenzblatt des Vereins für Geschichte der Evangelischen Kirche Schlesiens” 1893, Bd. 4, s. 129-146.
Garber Klaus, Das alte Liegnitz und Brieg. Humanistisches Leben im Umkreis zweier schlesischer Piastenhöfe, Wien-Köln-Weimar 2021.
Grahl Martin, Gott und seine Kirche. Mecklenburgs Kirchenordnung von 1552, Fehmarn West 2024.
Grammatisch-kritisches Wörterbuch der Hochdeutschen Mundart, Bd. IV, Hrsg. J. C. Adelung, Wien 1811.
Harc Lucyna, Kalwinizm na Śląsku w okresie nowożytnym w pracach dwóch dziejopisarzy (F. Lucae'go i J.A. Hensela), w: Społeczeństwa Europy Środkowo-Wschodniej w epoce wczesnonowożytnej. Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Krystynowi Matwijowskiemu w osiemdziesiątą rocznicę urodzin, red. J. Maroń, F. Wolański, L. Ziątkowski, Wrocław 2016, s. 131-141.
Hengerer Mark, Kaiser Ferdinand III. (1608-1657). Eine Biographie, Wien-Köln-Weimar 2012.
Karle Isolde, Kompetenz statt Weihe. Der »Unterricht der Visitatoren« als Vorform praktisch-theologischer Theoriebildung, „Evangelische Theologie” 2017, T. 77, H. 6, s. 462-472.
Kirche und Visitation. Beiträge zur Erforschung des frühneuzeitlichen Visitationswesens in Europa, Hrsg. E. W. Zeeden, P. Thaddäus Lang, Stuttgart 1984.
Klebowicz Grzegorz, Nowożytne wizytacje kościelne jako uzupełniające źródło w badaniach problemu zniszczeń i najazdów w XVII-wiecznej ziemi przemyskiej i sanockiej, „Rocznik Przemyski” 2015, t. 51, s. 165-176.
Krochmal Jacek, Wizytacje kościelne w zasobie archiwów państwowych, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 2012, t. 97, s. 95-98.
Łyjak Andrzej, Dawne narzędzia kar i tortur, Kraków 1998.
Müller Thomas T., Wucherstreit im Pfaffennest. Anmerkung zur Vor- und Frühreformation in Eisenach, w: Jakob Strauß und der reformatorische Wucherstreit. Die soziale Dimension der Reformation und ihre Wirkungen, Hrsg. J. Bauer, M. Haspel, Leipzig 2018, s. 17-30.
Opyrchał Leszek, Nagnybida Rusłan, Wizytacja z 1796 r. jako źródło do historii katedry w Kamieńcu Podolskim, „Res Historica” 2022, t. 54, s. 647-708.
Opyrchał Leszek, Nagnybida Rusłan, Wizytacje kościelne z lat 1741, 1796 i 1824 jako źródło do historii kościoła w Zinkowcach - część 1, „Saeculum Christianum” 2023, t. 2, s. 299-315.
Ostrowski Wincenty, Wiejskie szkolnictwo parafialne na Śląsku w drugiej połowie XVII wieku (w świetle wizytacji kościelnych), Wrocław 1971.
Schimmelpfennig Carl Adolf, Die Organisation der evangelischen Kirche im Fürstenthum Brieg während des 16. Jahrhunderts, „Zeitschrift des Vereins für Geschichte und Alterthum Schlesiens” 1868, Bd. 9, H. 1, s. 1-26.
Schimmelpfennig Carl Adolf, Die Organisation der evangelischen Kirche im Fürstenthum Brieg. Nachträge und Berichtigungen zu Band IX, „Zeitschrift des Vereins für Geschichte und Alterthum Schlesiens” 1972, Bd. 11, H. 2, s. 416-428.
Schöppler Herbert, Ein Lob des Branntweins aus dem 16. Jahrhundert, w: Mitteilungen zur Geschichte der Medizin und der Naturwissenschaften, Bd 13, Leipzig-Hamburg 1914.
Soffner Johannes, Die beiden Kirchenvisitationen des Archidiakonates Breslau aus den Jahren 1638 und 1651/52, Breslau 1899.
Szady Bogumił, W sprawie metody opracowania repertoriów wizytacji kanonicznych epoki staropolskiej, w: Editiones sine fine, t. 1, red. K. Kopiński, W. Mrozowicz, J. Tandecki, Toruń 2017, 177-188.
Theologische Realenzyklopädie, Bd. 18, Hrsg. G. Müller, Berlin-New York 1989.
Theologische Realenzyklopädie, Bd. 30, Hrsg. G. Müller, Berlin-New York 1999.
Verein für die Geschichte Berlins: Mitteilungen des Vereins für die Geschichte Berlins, Bd. 13, Hrsg. H. Brendicke, Berlin 1896.
Wąs Gabriela, Calvinismus und Modernisierung: eine Fallstudie zur politisch-konfessionellen Entwicklung der schlesischen Fürstentümer Liegnitz und Brieg im 16. und 17. Jahrhundert, w: Die Reformierten in Schlesien. Vom 16. Jahrhundert bis zur Altpreussischen Union von 1817, Hrsg. J. Bahlcke, I. Dingel, Göttingen 2016, s. 189-204.
Wąs Gabriela, Małżeństwo w czasach reformacji. Małżeńskie normy prawne i sądownictwo małżeńskie w XVI wieku w świetle dokumentów z książęcych archiwów brzeskiego i legnickiego, Kraków 2023.
Wielki słownik niemiecko-polski, t. I, red. J. Piprek, J. Ippoldt, Warszawa 1969.
Wielki słownik niemiecko-polski, t. II, red. J. Piprek, J. Ippoldt, Warszawa 1970.
Downloads
Veröffentlicht
Zitationsvorschlag
Ausgabe
Rubrik
Lizenz
Copyright (c) 2026 Martyna Górska
Dieses Werk steht unter der Lizenz Creative Commons Namensnennung - Keine Bearbeitungen 4.0 International.
Stats
Number of views and downloads: 110
Number of citations: 0
