Przyczynek do historii uniwersytetów ludowych: Katolicki Uniwersytet Ludowy Buki Marii na tle dziejów Małego Buczka .
DOI:
https://doi.org/10.12775/ED.2025.026Słowa kluczowe
uniwersytet ludowy, historia pozaformalnej edukacji dorosłych, Katolicki Uniwersytet Ludowy Buki Marii, Mały Buczek, KrajnaAbstrakt
Artykuł prezentuje zapomnianą instytucję oświaty dorosłych działającą w latach 1928–1937 w środowisku wiejskim na terenie Krajny (w części, która po Powstaniu Wielkopolskim pozostała po stronie niemieckiej). Autorzy opisują w nim dzieje Katolickiego Uniwersytetu Ludowego w Małym Buczku, erygowanego przez późniejszego biskupa warmińskiego Maximiliana Kellera. Rozważania na temat tego zakładu oświatowego prowadzone są w kontekście rozwoju uniwersytetów ludowych typu grundtvigiańskiego po południowej stronie Bałtyku w Polsce i w Niemczech. Całość uzupełnia zarys dziejów samej wsi, w której zlokalizowano placówkę, oraz informacje o działaniach podejmowanych przez lokalnych historyków – regionalistów, zmierzających do przypomnienia działalności Grenzland-Volkshochschule Marienbuchen i związanych z nią osób. Do przygotowania opracowania wykorzystano nieznane szerzej materiały źródłowe. Tekst stanowi interesujący przyczynek do dziejów pozaszkolnej oświaty dorosłych dwudziestolecia międzywojennego na polsko-niemieckim pograniczu.
Bibliografia
Archiwum Grabowskich, 53/5292/0/2/1 [Opis majątków Andrzeja Teodora Grabowskiego]. https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/en/jednostka/-/jednostka/1614087 (dostęp: 10.11.2025).
Achremczyk, S. (2023). Dwa testamenty kasztelana chełmińskiego Andrzeja Teodora Grabowskiego, Komunikaty Mazursko-Warmińskie, 320(1), s. 31–56.
Bąk, D. (2021). Powstanie i działalność Oddziału Regionalnego Towarzystwa Uniwersytetów Ludowych w Pile z siedzibą w Brzostowie, Polski Uniwersytet Ludowy, 3–4(112), s. 151–155.
Byczkowski, M., Maliszewski, T., Przybylska, E. (red.). (2003). Uniwersytet ludowy szkoła dla życia. Wieżyca: Bernardinum.
Brzezicki, Ł., Maliszewski, T. (2023). W kierunku odrodzenia grundtvigiańskiej szkoły dla życia w Polsce. Uniwersytety ludowe i program ich wsparcia w latach 2020–2023, Edukacja Dorosłych, 2(89), s. 27–42. DOI: http://dx.doi.org/10.12775/ED.2023.012.
Fankidejski, J. (1880). Utracone kościoły i kaplice w dziesiejszéj dyecezyi chełmińskiéj podług urzędowych akt kościelnych opisał ks. Fankidejski. Pelplin: J.N. Roman.
Goerke, O. (1981). Der Kreis Flatow: In geographischer, naturkundlicher und geschichtlicher Beziehung dargestellt. Gifhorn: Heimatkreissausschuss für den Kreis Flatow.
Felska, A. (2025). Niemieckie uniwersytety ludowe. W: Felska A., Maliszewski T. (red.), Szkoła obywatelska bez granic: uniwersytety ludowe Polski i Niemiec i ich współpraca / Zivilgesellschaftliche Schule Ohre Grenzen: Polnische und Deutsche Heimvolkshochschulen und ihre Zusammenarbeit. Mierzyn: Zachodniopomorski Uniwersytet Ludowy, s. 23–43.
Hinzmann, M.P. (2000). Sein Ruf ‒ unsere Antwort: die Katharinenschwestern der Provinz Berlin erzählen aus ihrer Geschichte. Leipzig: Benno.
Jodłowski, K. (oprac.) (2015). Kościół parafialny pw. Świętej Trójcy. Pobrane z: https:// zabytek.pl/pl/obiekty/wielki-buczek-kosciol-paraf-pw-swietej-trojcy (dostęp: 10.11.2025).
Krajna-Wielatowski, A. (1928). Ziemia Złotowska. Poznań: Skład Główny Księgarni Szkolnej w Poznaniu.
Krupińska, A. (2023). Pod prąd, pod wiatr i pod fale: droga sióstr katarzynek, warmińskich męczennic. Kraków: Serafin.
Kubicki, K. (2023). Bezimienny grób kapłana na Cmentarzu Komunalnym w Pile – zidentyfikowanie miejsca pochówku ks. Franza Westpfahla. Rocznik Skrzatuski, 11, s. 195–208.
Kulich, J. (2002). Grundtvig’s Educational Ideas in Cental and Eastern Europe and the Baltc States in the Twentieth Century. Copenhagen: Forlaget Vartov.
Leitgeber, S. (1990). Potuliccy. Londyn: Polska Fundacja Kulturalna.
Lindenblatt, H. (2008). Pommern 1945 Eines der letzten Kapitel in der Geschichte vom Untergang des dritten Reichs. Würzburg: Flechsig.
Maliszewski, T. (2016). Miejsce katolickich uniwersytetów ludowych w edukacji mieszkańców wsi w dwudziestoleciu międzywojennym. W: T. Maliszewski, M. Rosalska (red.), Uniwersytety ludowe – pomiędzy starymi a nowymi wyzwaniami (s. 79–95). Toruń: Wydawnictwo „Adam Marszałek”.
Maliszewski, T. (2019). Recepcja idei uniwersytetów ludowych na ziemiach polskich do czasów II wojny światowej. Gdańsk: Wydawnictwo Athenae Gedanenses.
Maliszewski, T. (2021). Uniwersytety ludowe w polskiej myśli i praktyce pedagogicznej do końca II wojny światowej. Wybrane problemy. Gdynia: Wydawnictwo Akademickie Akademii Marynarki Wojennej.
Maliszewski, T. (red.). (2022). Uniwersytet Ludowy XXI wieku. Przewodnik metodyczny. Adamów–Grzybów–Mierzyn–Radawnica–Wieżyca–Wola Sękowa: Ogólnopolska Sieć Uniwersytetów Ludowych.
Mausolf, H. (1962). Grenzland-Volkschohschule Marienbuchen, Neues Schlochauer und Flatower Kreisblatt. Bonn: Wendtlandt.
Mausolf, H. (1968). Marienbuchen, Neues Schlochauer und Flatower Kreisblatt. Bonn: Wendtlandt.
Mincewicz, M. (2021). 75 lat Uniwersytetu Ludowego w Radawnicy. Polski Uniwersytet Ludowy, 3–4(112), s. 85–93.
Mügge, W. (1971). Erinnerungen an Marienbuchen, Heimatbuch für den Kreis Maximil Flatow: Grenzmark Posen – Westpreußen Provinz Pommern, s. 146–151.
Nadolna, D. (2025). Leśny Uniwersytet Ludowy w Złotowie. W: T. Maliszewski, M. Rosalska (red.), Polska szkoła dla życia. 10 lat Ogólnopolskiej Sieci Uniwersytetów Ludowych. Gdynia-Mierzyn-Poznań-Radawnica: Ogólnopolska Sieć Uniwersytetów Ludowych [w druku].
Nobelmann, M. (2017). Historia wiejskich uniwersytetów ludowych w Niemczech. W: I. Błaszczak, T. Maliszewski, E. Smuk-Stratenwerth (red.), Uniwersytety Ludowe XXI wieku. Tradycja – współczesność – wyzwania przyszłości. Grzybów: Stowarzyszenie Ekologiczno-Kulturalne „Ziarno”.
Prejs, R. (2023). Kościół katolicki w Marchii Granicznej w latach 1920–1945: od delegatury arcybiskupiej w Tuczynie do prałatury pilskiej. Lublin: Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II (Prace Wydziału Teologicznego / Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II).
Przybylska, E. (1999). System edukacji dorosłych w Republice Federalnej Niemiec. Radom: Wydawnictwo ITeE.
Pyrchała, P. (2009). Maximilian Keller – biskup warmiński rodem z Bytomia. Opole: Redakcja Wydawnictw Teologicznych Uniwersytetu Opolskiego.
Rosalska, M. (2004). Katolickie uniwersytety ludowe wobec przemian współczesnej wsi polskiej. Poznań: Garmond Oficyna Wydawnicza.
Skanoteka. Baza skanów dokumentów o wartości genealogicznej, https://skanoteka.genealodzy.pl/. Zespół 19, księgi grodzkie nakielskie, jednostka 7, Resignationes [inducta], s. 307. Pobrano z: https://skanoteka.genealodzy.pl/index.php?op=pg&id=1664&se=& sy=7&kt=&plik=309.jpg&x=3348&y=275&zoom=1 (dostęp: 10.11.2025).
Szafran, P. (1961). Osadnictwo historycznej Krajny w XVI–XVIII w. (1511–1772). Gdańsk: Gdańskie Towarzystwo Naukowe.
Vollack, M. (1989). Das Flatower Land: ein Bildband unserer grenzmärkischen Heimat. Heimatkreisausschuss für den Kreis Flatow: Patenschaftskreis Gifhorn.
Włodarczyk, J.W. (sierpień 2024). Mały Buczek – historia. Opracowanie dla Urzędu Gminy Lipka (msps niepublikowany).
Włodarczyk, J.W., Szczepański, M.R. (2024). Historia o Marienbuchen. Halo Lipka (wersja elektroniczna), nr: październik.
Włodarczyk, J.W., Szczepański, M.R. (listopad 2004). Historia Małego Buczka i Marienbuchen. Referat dla Koła Historycznego w Lipce (msps niepublikowany).
Z notesu Ericha Hoffmanna. Kronika Złotowa i okolic cz. II (lata 1901–1920). (2010). Odczytał, przetłumaczył i przygotował do druku J. Zdrenka. Złotów: Muzeum Ziemi Złotowskiej (Biblioteka Muzeum Ziemi Złotowskiej, t. 5).
Z notesu Ericha Hoffmanna. Kronika Złotowa i okolic cz. III (lata 1921–1952). (2011). Odczytał, przetłumaczył i przygotował do druku J. Zdrenka. Złotów: Muzeum Ziemi Złotowskiej (Biblioteka Muzeum Ziemi Złotowskiej, t. 6).
Pobrania
Opublikowane
Jak cytować
Numer
Dział
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Statystyki
Liczba wyświetleń i pobrań: 23
Liczba cytowań: 0
