Czy współczesne nauki przyrodnicze mogą inspirować filozoficzny i teologiczny namysł nad przyczynowością?
Słowa kluczowe
Arystoteles, działanie Boga w świecie, filozofia analityczna, filozofia klasyczna, hylemorfizm, panenteizm, przyczynowość, relacja nauki i wiary, teizm klasyczny, Tomasz z AkwinuAbstrakt
Współpraca nauk szczegółowych, filozofii i teologii w analizie relacji i zależności przyczynowych bytów we wszechświecie wydaje się słuszna i uprawniona. Okazuje się jednak, że w praktyce rodzi ona często pewne napięcia, pytania i trudności, prowadzące do alternatywnych, czy wręcz konkurencyjnych modeli przyczynowości oraz działania Boga w świecie. Co więcej, (1) nastawienie po-nowożytnych nauk szczegółowych na poznanie zjawisk naturalnych w celu ich przewidywania i kontroli, bez pretensji do określenia ich ostatecznej racji przyczynowej, (2) krytyka i odrzucenie pojęcia przyczynowości przez Hume’a, oraz (3) skupienie filozofów analitycznych na opisie tego, co towarzyszy zdarzeniom określanym mianem przyczynowo-skutkowych, z pominięciem próby określenia metafizycznego statusu przyczyn i skutków – wydają się uniemożliwiać interakcję i wzajemne odniesienie współczesnych nauk szczegółowych, filozofii i teologii w kwestii przyczynowości. Zasadniczym celem niniejszego artykułu jest obrona tezy o możliwym i faktycznym wpływie naukowej refleksji nad związkami przyczynowo-skutkowymi na filozoficzny i teologiczny namysł nad przyczynowością, nie tylko w średniowieczu i nowożytności, lecz także w myśli współczesnej. Zwieńczeniem przedstawienia najnowszych stanowisk w debacie na temat działania Boskiego w świecie przyrody będzie argument na rzecz aktualności modelu wypracowanego przez filozofów i teologów reprezentujących szkołę tomistyczną.Bibliografia
Ayala, Francisco J. 1998. “Teleological Explanations in Evolutionary Biology.” In Nature’s Purposes. Analyses of Function and Design in Biology, ed. Colin Allen, Marc Bekoff, and George Lauder, 29–49. Cambridge, MA/London: A Bradford Book/The MIT Press.
Bacon, Francis. 1869. The Works of Francis Bacon. 15 Vols., edited by James Spedding, Robert L. Ellis and Douglas D. Heath. New York: Hurd and Houghton.
Barnes, Gordon P. 2003. “The Paradoxes of Hylomorphism.” The Review of Metaphysics 56, no. 3: 501–23.
Beebee, Helen, Christopher Hitchcock, and Peter Charles Menzies, eds. 2009. The Oxford Handbook of Causation. Oxford: Oxford University Press.
Bird, Alexander, B. D. Ellis, and Howard Sankey, eds. 2012. Properties, Powers, and Structures: Issues in the Metaphysics of Realism. New York: Routledge.
Bricmont, Jean. 2016. Making Sense of Quantum Mechanics. Switzerland: Springer.
Bultmann, Rudolf Karl. 1958. Jesus Christ and Mythology. New York: Charles Scribner’s Sons.
Campbell, Richard. 2015. The Metaphysics of Emergence. New York: Palgrave Macmillan.
Dobzhansky, Theodosius. 1970. Genetics of the Evolutionary Process. New York: Columbia University Press.
Dodds, Michael J. 2012. Unlocking Divine Action: Contemporary Science and Thomas Aquinas. Washington D.C.: Catholic University of America Press.
Dorocki, Damian. 2015. “Otwarty Teizm – Teologiczny ‘Wymysł’ Czy Sensowna Propozycja?” Scientia et Fides 3: 161–80.
Dowe, Phil. 2009. “Causal Process Theories.” In The Oxford Handbook of Causation, edited by Helen Beebee, Christopher Hitchcock, and Peter Charles Menzies, 213–33. Oxford: Oxford University Press.
Ducasse, Curt John. 1926. “On the Nature and the Observability of the Causal Relation.” In Journal of Philosophy 23: 57–68.
Emmeche, Claus, Simo Køppe, and Frederic Stjernfelt. 2000. “Levels, Emergence, and Three Versions of Downward Causation.” In Downward Causation. Mind, Bodies and Matter, edited by Peter Bøgh Andersen, Claus Emmeche, Niels O. Finnemann, and Peder Voetmann Christiansen, 13–34. Aarhus, Oxford: Aarhus University Press.
Fine, Kit. 2010. “Towards a Theory of Part.” Journal of Philosophy 107: 559–589.
Friebe, Cord, Meinard Kuhlmann, Holger Lyre, Paul M. Näger, Oliver Passon, and Manfred Stöckler. 2018. The Philosophy of Quantum Physics. Springer International Publishing.
Groff, Ruth, and John Greco, eds. 2013. Powers and Capacities in Philosophy: The New Aristotelianism. New York: Routledge.
Handfield, Toby, ed. 2009. Dispositions and Causes. Oxford: Clarendon Press.
Hartshorne, Charles. 1948. The Divine Relativity: A Social Conception of God. Yale University Press.
Henry, John, and Mariusz Tabaczek. 2017 . “Causation.” In Science and Religion: A Historical Introduction, edited by Gary B. Ferngren. Baltimore, Maryland: John Hopkins University Press.
Hume, David. 1952. An Enquiry Concerning Human Understanding, Great Books of the Western World. Vol. 35, Chicago: Encyclopedia Britannica.
Hume, David. 1978. A Treatise of Human Nature, edited by L. A. Selby-Bigge. Oxford: Oxford University Press.
Humphreys, Paul. 2016. Emergence: A Philosophical Account. New York: Oxford University Press.
Illari, Phyllis, and Federica Russo. 2014. Causality: Philosophical Theory Meets Scientific Practice. Oxford: Oxford University Press.
Ismael, Jenann. 2015. “Quantum Mechanics.” In The Stanford Encyclopedia of Philosophy, edited by Edward N. Zalta, Spring 2015. Metaphysics Research Lab, Stanford University. https://plato.stanford.edu/archives/spr2015/entries/qm/.
Jaworski, William. 2016. Structure and the Metaphysics of Mind: How Hylomorphism Solves the Mind-Body Problem. Oxford: Oxford University Press.
Johnston, Mark. 2006. “Hylomorphism.” Journal of Philosophy 103, no. 12: 652–698.
Kałuża, Katarzyna, Agnieszka Pelc, red. 2002. Antologia Tekstów Filozoficznych. Część 1. Kraków: eSPe.
Kim, Jaegwon. 1992. “’Downward Causation’ in Emergentism and Nonreductive Physicalism.” In Emergence or Reduction? Essays on the Prospects of Nonreductive Physicalism, edited by Ansgar Beckermann, H. Flohr, and Jaegwon Kim, Library ed., 119–38. Berlin, New York: W. de Gruyter.
Koslicki, Kathrin. 2010. The Structure of Objects. Oxford: Oxford University Press.
Lewis, David. 1973. Counterfactuals. Oxford: Blackwell.
Losee, John. 2011. Theories of Causality: From Antiquity to the Present. New Brunswick and London: Transaction Publishers.
Lowe, Edward Jonathan. 2011. “A Neo-Aristotelian Substance Ontology: Neither Relational Nor Constituent.” In Contemporary Aristotelian Metaphysics, edited by Tuomas E. Tahko, 229–48. Cambridge: Cambridge University Press.
Malebranche, Nicholas. 1980. Malebranche: The Search after Truth/Elucidation of the Search after Truth, translated by T. M. Lennon and P. J. Olscamp. Columbus: Ohio State University Press.
Marenbon, John. 2009. “The Medievals.” In Helen Beebee, Christopher Hitchcock, and Peter Charles Menzies, eds. The Oxford Handbook of Causation, 40–54. Oxford: Oxford University Press.
Marmodoro, Anna. 2013. “Aristotle’s Hylomorphism Without Reconditioning.” Philosophical Inquiry 37, no. 1–2: 5–22.
Marmodoro, Anna, ed. 2010. The Metaphysics of Powers: Their Grounding and Their Manifestations. New York: Routledge.
Mayr, Ernst. 1976. “Teleological and Teleonomic: A New Analysis.” In Evolution and the Diversity of Life. Selected Essays, pp. 383–404. Cambridge, MA/London: The Belknap Press of Harvard University Press.
McMullin, Ernan, ed. 1978. The Concept of Matter in Modern Philosophy. South Bend, IN: University of Notre Dame Press.
Menzies, Peter, and Huw Price. 1993. “Causation as a Secondary Quality.” The British Journal for the Philosophy of Science 44, no. 2: 187–203.
Molnar, George. 2003. Powers: A Study in Metaphysics. Edited by Stephen Mumford. New York: Oxford University Press.
Moreno, Alvaro, and Jon Umerez. 2000. “Downward Causation at the Core of Living Organization.” In Downward Causation. Mind, Bodies and Matter, edited by Peter Bøgh Andersen, Claus Emmeche, Niels O. Finnemann, and Peder Voetmann Christiansen, 99–116. Aarhus, Oxford: Aarhus University Press.
Mumford, Stephen, and Rani Lill Anjum. 2011. Getting Causes from Powers. Oxford, New York: Oxford University Press.
Murphy, Nancey, and William R. Stoeger, eds. 2007. Evolution and Emergence: Systems, Organisms, Persons. Oxford: Oxford University Press.
Nahm, Milton C. 1964. Selections from Early Greek Philosophy. Englewood Cliffs, New Jersey: Prentice-Hall.
O’Connor, Timothy. 2012. “Philosophical Implications of Emergence.” In The Routledge Companion to Religion and Science, edited by James W. Haag, Gregory R. Peterson, and Michael L. Spezio, 206–12. New York: Routledge.
Paoletti, Michele Paolini, and Francesco Orilia, eds. 2017. Philosophical and Scientific Perspectives on Downward Causation. New York: Routledge.
Paul, L.A. 2009. “Counterfactual Theories.” In The Oxford Handbook of Causation, edited by Helen Beebee, Christopher Hitchcock, and Peter Charles Menzies, 158–84. Oxford: Oxford University Press.
Peacocke, Arthur. 2006. “Emergence, Mind, and Divine Action: The Hierarchy of the Sciences in Relation to the Human Mind-Brain-Body.” In The Re-Emergence of Emergence: The Emergentist Hypothesis from Science to Religion, edited by Philip Clayton and Paul Davies, 257–78. Oxford, New York: Oxford University Press.
Peacocke, Arthur. 2007. “Emergent Realities with Causal Efficacy: Some Philosophical and Theological Applications.” In Evolution and Emergence: Systems, Organisms, Persons, edited by Nancey Murphy and William R. Stoeger, 267–83. Oxford: Oxford University Press.
Peacocke, Arthur, Arthur Robert. Theology for a Scientific Age: Being and Becoming—Natural, Divine, and Human. Minneapolis: Fortress Press, 1993.
Polkinghorne, John. 2004. Science and the Trinity: The Christian Encounter with Reality. Durham: Yale University Press.
Polkinghorne, John. 199. “The Metaphysics of Divine Action.” In Chaos and Complexity: Scientific Perspectives on Divine Action, edited by Robert J. Russell, Nancey C. Murphy, and Arthur Robert Peacocke, 147–56. Berkeley, CA: CTNS5.
Psillos, Stathis. 2009. “Regulatory Theories.” In The Oxford Handbook of Causation, edited by Helen Beebee, Christopher Hitchcock, and Peter Charles Menzies, 131–57. Oxford: Oxford University Press.
Russell, Robert J. 2008. Cosmology from Alpha to Omega: The Creative Mutual Interaction of Theology and Science. Minneapolis: Fortress Press.
Salmon, Wesley Charles. 1984. Scientific Explanation and the Causal Structure of the World. Princeton: Princeton University Press.
Schleiermacher, Friedrich. 1976. The Christian Faith. Edited by H. R. Mackintosh and J. S. Steward. Philadelphia: Fortress Press.
Silberstein, Michael. 2006. “In Defence of Ontological Emergence and Mental Causation.” In The Re-Emergence of Emergence: The Emergentist Hypothesis from Science to Religion, edited by Philip Clayton and P. C. W. Davies, 203–26. Oxford, New York: Oxford University Press.
Silva, Ignacio. 2015. “A Cause Among Causes? God Acting in the Natural World.” European Journal for Philosophy of Religion 7, no. 4: 99–114.
Suppes, Patrick. 1970. A Probabilistic Theory of Causality. Amsterdam: North-Holland Pub. Co.
Tabaczek, Mariusz. 2016. “Emergence and Downward Causation Reconsidered in Terms of the Aristotelian-Thomistic View of Causation and Divine Action.” Scientia et Fides 4: 115–49.
Tabaczek, Mariusz. 2019. Emergence: Towards a New Metaphysics and Philosophy of Science, Notre Dame, IN: University of Notre Dame Press, forthcoming.
Wegter-McNelly, Kirk. 2006. “Fundamental Physics and Religion.” In The Oxford Handbook of Religion and Science, edited by Philip Clayton and Zachary Simpson, 156–71. Oxford: Oxford University Press.
Whitehead, Alfred North. 1979. Process and Reality. New York: Free Press.
Williamson, Jon. 2009. “Probabilistic Theories.” In The Oxford Handbook of Causation, edited by Helen Beebee, Christopher Hitchcock, and Peter Charles Menzies, 185–212. Oxford: Oxford University Press.
Woodward, James. 2009. “Agency and Interventionist Theories.” In The Oxford Handbook of Causation, edited by Helen Beebee, Christopher Hitchcock, and Peter Charles Menzies, 234–62. Oxford: Oxford University Press.
Pobrania
Opublikowane
Jak cytować
Numer
Dział
Licencja
CC BY ND 4.0. Posiadaczem prawa autorskiego (Licencjodawcą) jest Autor, który na mocy umowy licencyjnej udziela nieodpłatnie prawa do eksploatacji dzieła na polach wskazanych w umowie.
- Licencjodawca udziela Licencjobiorcy licencji niewyłącznej na korzystanie z Utworu/przedmiotu prawa pokrewnego w następujących polach eksploatacji: a) utrwalanie Utworu/przedmiotu prawa pokrewnego; b) reprodukowanie (zwielokrotnienie) Utworu/przedmiotu prawa pokrewnego drukiem i techniką cyfrową (e-book, audiobook); c) wprowadzania do obrotu egzemplarzy zwielokrotnionego Utworu/przedmiotu prawa pokrewnego; d) wprowadzenie Utworu/przedmiotu prawa pokrewnego do pamięci komputera; e) rozpowszechnianie utworu w wersji elektronicznej w formule open access na licencji Creative Commons (CC BY-ND 3.0) poprzez platformę cyfrową Wydawnictwa Naukowego UMK oraz repozytorium UMK.
- Korzystanie przez Licencjobiorcę z utrwalonego Utworu ww. polach nie jest ograniczone czasowo ilościowo i terytorialnie.
- Licencjodawca udziela Licencjobiorcy licencji do Utworu/przedmiotu prawa pokrewnego nieodpłatnie na czas nieokreślony
PEŁEN TEKST UMOWY LICENCYJNEJ >>
Statystyki
Liczba wyświetleń i pobrań: 708
Liczba cytowań: 1
