Współdziałanie podsystemów języka w perspektywie badań etymologicznych. Znaczenie i rozwój słowiańskich zaimków *vьχakъ i *edьnakъ

Piotr Sobotka

DOI: http://dx.doi.org/10.12775/LinCop.2015.007

Abstrakt


Przedmiotem tego artykułu jest po pierwsze, odkrycie pierwotnego znaczenia sufiksu *-ak- oraz utworzonych za jego pomocą zaimków *χakъ i *edinakъ/*edьnakъ, a po drugie, ustalenie ścieżek ewolucji i sensów motywacyjnych, w wyniku których doszło do wyodrębnienia się w językach słowiańskich znaczeń funkcyjnych wyrażeń, będących kontynuantami omawianych zaimków prasłowiańskich. Opis ich genezy i rozwoju służy nie tylko ustaleniu etymologii wyrazów typu však czy jednak, lecz również poczynieniu kilku teoretycznych obserwacji natury ogólnej na temat powstawania wyrażeń funkcyjnych z zaimków oraz zaproponowaniu modelu metodologicznego możliwego do zastosowania do oglądu dziejów współczesnych wyrażeń metatekstowych i metapredykatywnych. Badanie genezy zjawisk językowych związanych z przekształceniami wyrażeń poziomu przedmiotowego w wyrażenia metatekstowe wymaga uwzględnienia współoddziaływania na dany wyraz nie tylko właściwego mu poziomu leksykalnego, lecz również morfologicznego i składniowego, a niewykluczone także, że i fonologicznego (por. problem apokopy czy zmian fonologicznych związanych z przechodzeniem pewnych wyrażeń do klasy enklityk). Badania etymologiczne w szczególnych wypadkach powinny być wspierane zarówno przez analizę podsystemów języka hierarchicznie niższych niż warstwa badana (co stanowi podstawę współczesnych obserwacji etymologicznych), jak również analizę podsystemów hierarchicznie wyższych niż warstwa badana, co szczególnie się uwidacznia w opisie etymologicznym spójników, partykuł, operatorów metapredykatywnych itp. Szczegółowe analizy składniowe i – jak się zdaje – tekstowe mogą rzucić zupełnie nowe światło na zjawiska, które bynajmniej nie należy traktować jako marginalne dla badań etymologicznych.


Słowa kluczowe


zaimek; wyrażenie funkcyjne; etymologia; składnia; derywacja; języki słowiańskie

Pełny tekst:

PDF

Bibliografia


AMPEL T., 1975, Wypowiedzenia okolicznikowe profrazowe we współczesnym języku polskim, Rzeszów: Rzeszowskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk – Wydział Nauk Humanistycznych.

AMPEL T., 1976, Zdania okolicznikowe profrazowe jako wykładniki różnych odmian relacji przyczynowo-skutkowej, Polonica II, s. 93−118.

BAKKER S. J., 2009, Noun Phrase in Ancient Greek. A Functional Analysis of the Order and Articulation of NP Constituents in Herodotus, Leiden–Boston: Brill.

BAUER J., 1960, Vývoj českého souvětí, Praha: Nakladatelství Československé akademie věd.

BEDNARCZUK L., 1965, Spójnik adwersatywny w polskim i w innych językach słowiańskich, Rocznik Slawistyczny 24(1), s. 25–34.

BEDNARCZUK L., 1967, Polskie spójniki parataktyczne, Wrocław–Warszawa–Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk.

BEDNARCZUK L., 1980, Origin of Indo-European Parataxis, w: P. Ramat (red.), Linguistic Reconstruction and Indo-European Syntax. Proceedings of the Colloquium of the Indogermanische Gesellschaft, University of Pavia, 6-7 September 1979, Amsterdam: John Benjamins, s. 145–154.

BIBLIA KRÓLOWEJ ZOFII, 1965–1971, Biblia Królowej Zofii (szaroszpatacka), wraz ze staroczeskim przekładem Biblii, wyd.: S. Urbańczyk, V. Kyas, Wydawnictwa Źródłowe – Komitet Językoznawstwa Polskiej Akademii Nauk, t. 1–3, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk.

BLAŽEK V., 1999, Numerals. Comparative-etymological analyses of numeral systems and their implications (Saharan, Nubian, Egyptian, Berber, Kartvelian, Uralic, Altaic and Indo-European languages), Brno: Masarykova univerzita v Brně.

BOGUSŁAWSKI A., 2005, O operacjach przysłówkowych, w: M. Grochowski (red.), Przysłówki i przyimki. Studia ze składni i semantyki języka polskiego, Toruń: Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, s. 15–44.

BOGUSŁAWSKI A., WAWRZYŃCZYK J., 1993, Polszczyzna, jaką znamy. Nowa sonda słownikowa, Warszawa: Katedra Lingwistyki Formalnej UW.

BORYŚ W., 2005, Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków: Wydawnictwo Literackie.

BYSTROŃ J., 1887, O mowie polskiej w dorzeczu Stonawki i Łucyny w księstwie Cieszyńskim, Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności 12, s. 1–110.

CUZZOLIN P., PUTZU I., RAMAT, P., 2006, The Indo-European Adverb in Diachronic and Typological Perspective, Indogermanische Forschungen 111, s. 1–38.

DANEŠ F., 1985, Věta a text. Studie ze syntaxe spisovné češtiny, Praha: Akademia – Nakladatelství Československé akademie věd.

DOROSZEWSKI W., 1928, Monografie słowotwórcze. Formacje z podstawowym -k- w części sufiksalnej, Prace Filologiczne 13, s. 1–261.

DUNKEL G. E., 2014, Lexikon der indogermanischen Partikeln und Pronomi-nal-stämme, t. 1–2, Heidelberg: Universitätsverlag Winter.

GEBAUER J., 1903, Slovník staročeský, t. 1, Praha: Nakladem Česke grafické společnosti „Unie“.

GÓRSKA M., 2013, Od deontycznego czasownika do spójnika koncesywnego – gramatykalizacja łacińskich czasowników modalnych na przykładzie licet, quamvis i quamlibet, Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego 68, s. 167–177.

GREPL M., 1958, Spojovací však ale v obrozenecké češtině, w: R. Fukal, M. Kopecký (red.), Rodné zemi. Sborník prací k 70. výroči trvání Musejního spolku v Brně a k 70. narozeninám jeho předsedy... Aloise Gregora, Brno: Musejní spolek v Brně, s. 246–248.

GROCHOWSKI M., 1976, O strukturze semantycznej przyzwolenia, w: M. R. Mayeno-wa (red.), Semantyka tekstu i języka, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk: Za-kład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, s. 225–237.

GROCHOWSKI M., 1986, Partykuły polskie. Składnia, semantyka, leksykografia, Wro-cław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk.

GROCHOWSKI M., 1996, O partykułach jako wykładnikach nawiązania. Analiza wyrażenia wręcz, w: M. Grochowski (red.), Anafora w strukturze tekstu, Warszawa: Wydawnictwo Energeia, s. 97–104.

GROCHOWSKI M., 1997, Wyrażenia funkcyjne. Studium leksykograficzne, Kraków: Wydawnictwo Instytutu Języka Polskiego PAN.

GROCHOWSKI M., 1998, Zmienność kontekstualna wyrażeń funkcyjnych a ich kategoryzacja gramatyczna, w: H. Dalewska-Greń, J. Rusek, J. Siatkowski (red.), Językoznawstwo. Prace na XII Międzynarodowy Kongres Slawistów w Krakowie 1998, Warszawa: Energeia, s. 103–107.

GROCHOWSKI M., 2002, Szyk operatorów adsentencjalnych o funkcji adwersatywnej a struktura tematyczno-rematyczna zdania, w: M. Krauz, K. Ożóg (red.), Składnia, stylistyka, struktura tekstu. Księga jubileuszowa dedykowana profesor Teresie Ampel, Rzeszów: Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, s. 150–157.

GROCHOWSKI M., KISIEL A., ŻABOWSKA M., 2014, Słownik gniazdowy partykuł polskich, Kraków: Polska Akademia Umiejętności.

HABRAJSKA G., 2008, Poziomy funkcjonalne języka naturalnego, w: A. Kiklewicz, J. Dębowski (red.), Język poza granicami języka. Teoria i metodologia współcze-snych nauk o języku, Olsztyn: Instytut Dziennikarstwa i Komunikacji Społecznej Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, s. 53−64.

HAUPTOVÁ Z. (red.), 1997, Slovník jazyka staroslověnského – Lexicon linguae palaeoslovenicae, t. 4, Praha: Academia – Nakladatelství Československé akademie věd.

HAUPTOVÁ Z. (red.), 1994, Slovník jazyka staroslověnského – Lexicon linguae palaeoslovenicae, t. 4 (48), Praha: Euroslavica.

HOLUB J., KOPEČNÝ F., 1952, Etymologický slovník jazyka českého, Praha: Státní nakladatelství učebnic.

HONOWSKA M., 1979, O morfologii historycznie, ale przekrojowo, Język Polski 59, z. 4, s. 245–250.

JAKUBOWICZ M., 2010, Drogi słów na przestrzeni wieków. Zarys słownika motywacji semantycznych na materiale przymiotników słowiańskich odziedziczonych z prasłowiańszczyzny, Warszawa: Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy.

KALLAS K., 1988, Syntaktyczna charakterystyka spójników ale i lecz oraz spójników zawierających segment ale lub lecz, Polonica XIII, s. 101−122.

KARŁOWICZ J., 1901, Słownik gwar polskich, t. 2, Kraków: Nakładem Akademii Umiejętności.

KISIEL A., 2014, Wszak, wszakże, wszelako a kontekstowość partykuł, w: E. Gutiérrez Rubio, M. Falkowska, E. Kislova, M. Stępień (red.), Beiträge der europäischen slavistischen Linguistik (Polyslav), t. 17, München–Berlin–Washington/D.C.: Ver-lag Otto Sagner, s. 74–83.

KLEMENSIEWICZ Z., LEHR-SPŁAWIŃSKI T., URBAŃCZYK S., 1965, Gramatyka historyczna języka polskiego, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.

KLESZCZOWA K., 2014, Zaimkowy rodowód wybranych partykuł, w: A. Moroz, P. Sobotka, M. Żabowska (red.), Maiuscula linguistica. Studia in honorem professori Matthiae Grochowski sextogesimo quinto dedicata, Warszawa: BEL Studio.

KOPEČNÝ F., 1973, Etymologický slovník slovanských jazyků. Slova gramatická a zájmena, t. 1: Předložky, koncové partikule, Praha: Československá akademie věd.

KOPEČNÝ, F., ŠAUR, V., POLÁK, V., 1980, Etymologický slovník slovanských jazyků. Slova gramatická a zájmena, t. 2: Spojky, častice, zájmena a zájmenná adverbia, Praha: Československá akademie věd.

KOSEK P., 2013, Ale však – však ale v dějinách češtiny, Naše řeč 4, s. 181–196.

KURZ J., DOSTÁL A., ŠTĚRBOVÁ M. (red.), 1966, Slovník jazyka staroslověnského – Lexicon linguae palaeoslovenicae, t. 1, Praha: Akademia – Nakladatelství Če-skoslovenské akademie věd.

ŁOJASIEWICZ A., 1992, Własności składniowe polskich spójników, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.

ŁOŚ J., 1925, Gramatyka polska, t. 2, Lwów–Warszawa–Kraków: Wydawnictwo Zakładu Narodowego im. Ossolińskich.

MACHEK V., 1968, Etymologický slovník jazyka českého, Praha: Academia – Nakladatelství Československé akademie věd.

MACIOŁEK M., 2012, Zróżnicowanie robak – chrobak w historii i dialektach języka polskiego, w: K. Lisczyk-Kubina, M. Maciołek (red.), Ruch w języku – język w ru-chu, Katowice: Uniwersytet Śląski – Wydawnictwo Gnome, s. 15–34.

MAYENOWA M. R., PEPŁOWSKI F. (red.), 1975, Słownik polszczyzny XVI wieku, t. 9, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk.

MAYRHOFER M., 1996, Etymologisches Wörterbuch des Altindoarischen, t. 2, Heidel-berg: Universitätsverlag Carl Winter.

MILEWSKA B., 2007, O spojeniach z redundancją typu ale jednak w dzisiejszej polszczyźnie, Język Polski 87, z. 3, s. 218–223.

NĚMEC I., 1960, Ze staročeského slovníku. K původu adverzativního však, Listy filo-logické 83, s. 95–97.

REICHAN J. (red.), 1999, Indeks alfabetyczny wyrazów z kartoteki „Słownika gwar polskich”, t. 1–2, Kraków: Instytut Języka Polskiego PAN.

RŮŽIČKA R., 1966, Studien zur Theorie der russischen Syntax, Berlin: Akademie-Verlag.

SADNIK L., AITZETMÜLLER R., 1955, Handwörterbuch zu den altkirchenslavischen Texten, The Hague: Mouton – ‚ S–Gravenhage – Carl Winter.

SŁAWSKI F., 1952–1956, Słownik etymologiczny języka polskiego, t. 1, Kraków: Towarzystwo Miłośników Języka Polskiego.

SŁAWSKI F. (red.), 1974, Słownik prasłowiański, t. 1, Wrocław–Warszawa–Kraków–

–Gdańsk: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk.

SŁOBODA A., 2012, Liczebnik w grupie nominalnej średniowiecznej polszczyzny. Semantyka i składnia, Poznań: Wydawnictwo Rys.

SMOCZYŃSKI W., 2007, Słownik etymologiczny języka litewskiego, Wilno: Uniwersytet Wileński.

SOBOTKA P., 2014a, Od zaimka do wyrażenia funkcyjnego. Dzieje prasłowiańskiego zaimka *vьs-akъ i jego kontynuantów, w: A. Moroz, P. Sobotka, M. Żabowska (red.), Maiuscula linguistica. Studia in honorem Professori Matthiae Grochowski sextuagesimo quinto dedicata, Warszawa: BEL Studio, s. 141–161.

SOBOTKA P., 2014b, Partykuły greckie – pochodzenie i wybrane problemy opisu, w: K. Kleszczowa, A. Szczepanek (red.), Wyrażenia funkcyjne w perspektywie diachronicznej, synchronicznej i porównawczej, Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, s. 133–167.

TOPOLINJSKA Z., 2009, On pronominal markers of noun phrase extension in Macedo-nian and Bulgarian, w: M. Dimitrova-Vulchanova, O. M. Tomić (red.), Investigations in the Bulgarian and Macedonian Nominal Expression, Trondheim: Tapir Academic Press, s. 24–50.

TOPOLIŃSKA Z., 1983, Słowiańskie *edьnъ – operator deskrypcji nieokreślonej, w: M. Basaj (red.), Prace na 9 Międzynarodowy Kongres Slawistów w Kijowie 1983, t. 1, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, s. 425–434.

TOPOLIŃSKA Z., 2007, Ekspresywne wzmaniacze ekstensji grupy imiennej, Zbornik Matice srpske za slavistiku 71–72, s. 19–25.

TOPOLIŃSKA Z., 2009, Z semantyki i składni zaimków słowiańskich *vьsь, *cělъ, *istъ, *samъ, w: Z. Topolińska, Z Polski do Macedonii. Studia językoznawcze, t. 2, Kraków: Wydawnictwo LEXIS, s. 106–114.

URBAŃCZYK S. (red.), 1953–2002, Słownik staropolski, t. 1–11, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.

URBAŃCZYK S. (red.), 1992, Słownik staropolski, t. 10, z. 5, Kraków: Instytut Języka Polskiego Polskiej Akademii Nauk.

VASMER M., 1953–1958, Russisches Etymologisches Wörterbuch, t. 1–3, Heidelberg: Carl Winter Universitätsverlag.

WAANDERS F. M. J., 1997, Particulars of Some Proto-Indo-European Particles, w: A. Rijksbaron (red.), New Approaches to Greek Particles. Proceedings of the Colloquium Held in Amsterdam, January 4–6, 1996, to Honour C. J. Ruijgh on the Occasion of His Reitrement, Amsterdam: J. C. Gieben, s. 269–274.

WAJSZCZUK J., 1997, System znaczeń w obszarze spójników polskich: wprowadzenie do opisu, Warszawa: Katedra Lingwistyki Formalnej UW.

WAJSZCZUK J., 1999, Conjunctions as agrammatical meaning correlators of syntactical constituents in their functional roles in utterance, w: B. Tošović (red.), Die grammatischen Korrelationen, Graz: GraLiS, s. 337–345.

WAJSZCZUK J., 2005, O metatekście, Warszawa: Katedra Lingwistyki Formalnej.

WANICOWA Z., 2006, O zależności języka Biblii królowej Zofii od wzoru czeskiego, w: J. Urban (red.), Stromata historica in honorem Romani Mariae Zawadzki. Stu-dia historyczne ofiarowane Romanowi Marii Zawadzkiemu w 70. rocznicę urodzin, Kraków: Wydawnictwo Naukowe Papieskiej Akademii Teologicznej, s. 727–759.

WANICOWA Z., 2009, Z warsztatu badawczego leksykografa-historyka, Język Polski 89, z. 4–5, s. 255–262.

WEISS D., 1977, Syntax und Semantik polnischer Partizipialkonstruktionen im Rahmen einer generativ-transformationellen Sprachbeschreibung, Bern: Peter Lang.

WIERZBICKA A., 1969, Dociekania sematyczne, Wrocław–Warszawa–Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.

WIERZBICKA A., WIERZBICKI P., 1968, Praktyczna stylistyka, Warszawa: Wiedza Powszechna.

WOJTYŁA-ŚWIERZOWSKA M., 1974, Prasłowiańskie nomen agentis, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk.

БІЛОДІД І. К. (red.), 1970–1980, Словник української мови, t. 1–11, Київ: «Наукова думка».

ГЕОРГИЕВ В. (red.), 1962, Български етимологичен речник, t. 1, София: Издателство на Българската академия на науките.

ДЬЯЧЕНКО Г. М., 1993 [1900], Полный церковно-славянский словар (со внесеніемъ въ него важнѣйшихъ древне-русскихъ словъ и выраженій), Москва: Издательский отдел Московского Патриархата.

КОПЫЛЕНКО М. М., 1961, О языке древнерусского перевода «Истории иудейской войны» Иосифа Флавия (Глагольно-именные фразеологизмы), Византийский временник 20, s. 164–183.

ТРУБАЧЕВ О. Н., 1976, Этимологические исследования и лексическая семантика, w: В. Н. Ярцева (red.), Принципы и методы семантических исследований, Москва: Издательство «Наука», s. 147–179.

ТРУБАЧЕВ О. Н. (red.), 1979, Этимологический словарь славянских языков, t. 6, Москва: Издательство «Наука».

ТРУБАЧЕВ О. Н. (red.), 1981, Этимологический словарь славянских языков, t. 8, Москва: Издательство «Наука».








ISSN 2080-1068 (print)
ISSN 2391-7768 (online)

Partnerzy platformy czasopism