Między powieścią inicjacyjną a autobiograficzną. "Filip" Leopolda Tyrmanda

Joanna Chłosta-Zielonka

DOI: http://dx.doi.org/10.12775/LC.2020.046

Abstrakt


Celem artykułu jest analiza powieści Filip Leopolda Tyrmanda opublikowanej w 1959 roku, a zatem w okresie popaździernikowej odwilży. Analiza utworu została przeprowadzona z wykorzystaniem ustaleń M. Eliadego oraz B. Bettelheima na temat inicjacji, która oznacza okres przejście ze stanu niedojrzałości do dojrzałości, od niewiedzy do wiedzy. Mimo że powieść Tyrmanda nie ma wyrazistych cech tekstu inicjacyjnego, to jednak potwierdza ten trop interpretacyjny strategia pisarza polegająca na tym, by zebrać swoje dotychczasowe doświadczenia i zarazem rozliczyć się z otaczającym go środowiskiem artystycznym Warszawy, dość dobrze żyjącym w okresie komunistycznego terroru, wszechobecnej cenzury i godzącego się na limitowaną wolność. Dojrzały autor dzieli się swoimi spostrzeżeniami, odnoszącymi się do własnych przeżyć wojennych i tużpowojennych, a zarazem próbuje dokonać podsumowania swojego dotychczasowego życia. Sytuacja ekonomiczna i psychologiczna Tyrmanda pod koniec lat 50. były na tyle złożona, że powieść Filip można interpretować jako formę rozliczenia się autora z samym sobą oraz z artystycznym środowiskiem Warszawy. Ponadto zwrócono w artykule uwagę na funkcję zdarzeń, które odnoszą się pośrednio i bezpośrednio do biografii Tyrmanda. Dzięki nim pisarz podejmuje krytykę społeczeństwa żyjącego w okresie pierwszej fazy rozwoju komunizmu w Polsce.

 

The aim of the article is to analyze Leopold Tyrmand’s novel Philip published in 1959, during the political thaw in Poland. The analysis is based on M. Eliade’s and B. Bettelheim’s description of initiation as a passage from immaturity to adulthood and from ignorance to knowledge. Philip does not have the typical features of an initiation novel, but the author uses his own experiences to criticize the artistic society of Warsaw, leading a comfortable life in the shadow of communist terror, ubiquitous censorship and limited freedom. The mature writer presents his feelings and reflections on his war and postwar experiences and tries to sum up his whole life. Tyrmand’s economic and psychological condition in the late 1950s was so complex that the novel can be interpreted as a way to settle the score with himself and Warsaw artistic society. Moreover, the article offers an examination of the events directly and indirectly related to Tyrmand’s biography that allowed him to present a critique of the Polish society of the early communist period.


Słowa kluczowe


powieść inicjacyjna; powieść autobiograficzna; dojrzałość; tożsamość; Leopold Tyrmand; initiation novel; autobiographical novel; maturity; identity; Leopold Tyrmand

Pełny tekst:

PDF

Bibliografia


Bettelheim, Bruno 1989. Rany symboliczne. Rytuały inicjacji i zazdrość męska. Tłum. i wstęp Danuta Danek. Warszawa: Czytelnik.

Chłosta-Zielonka, Joanna 2019. „Wpływ miejsca na życie i twórczość Leopolda Tyrmanda. Przyczynek do literackiej geografii sensorycznej”. W: Beata Morzyńska-Wrzosek [&] Marek Kurkiewicz [&] Ireneusz Szczukowski (red.). Tożsamość. Kultura. Nowoczesność. T. 3. Miejsce. Doświadczenie. Bydgoszcz: Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego.

Chrostek, Mariusz 2016. Złote lata lwowskiej polonistyki. Rzeszów: Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego.

Czermińska, Małgorzata 1987. Autobiografia i powieść, czyli pisarz i jego postacie. Gdańsk: Wydawnictwo Morskie.

Czermińska, Małgorzata 2000. Autobiograficzny trójkąt. Świadectwo, wyznanie i wyzwanie. Kraków: Universitas.

Dasko, Henryk 2009. Odlot malowanego ptaka. Warszawa: Rosner i Wspólnicy.

Dąbrowska, Maria 1988. Dzienniki 1951–57. Warszawa: Czytelnik.

Eliade, Mircea 1988. „Inicjacja a świat współczesny”. Tłum. Krzysztof Kocjan. Pismo Literacko-Artystyczne 5: 71–85.

Franaszek, Andrzej 2018. Herbert. Biografia. Kraków: Wydawnictwo Znak.

Gombrowicz, Witold 1986. Dziennik 1957–1961. Kraków–Wrocław: Wydawnictwo Literackie.

Gutowski, Wojciech [&] Ewa Owczarz (red.) 2003. Z problemów prozy. Powieść inicjacyjna. Toruń: Dom Wydawniczy DUET.

Hrabar, Roman 1989. Skazane na Zagładę. Katowice: Wydawnictwo „Śląsk”.

Iwasiów, Inga 2000. Opowieść i milczenie: o prozie Leopolda Tyrmanda. Szczecin: Wydawnictwo Uniwersytetu Szczecińskiego.

Karpowicz, Agnieszka et al. (red.) 2015. Ceglane ciało, gorący oddech. Warszawa Leopolda Tyrmanda. Warszawa: Lampa i Iskra Boża.

Kijowski, Andrzej 1962. „Wielki pisarz, dla kogo?”. Twórczość 4: 128.

Konwicki, Tadeusz 1991. Zorze wieczorne. Warszawa: Wydawnictwa Alfa.

Kosowska, Ewa 2003. „Kulturowe inicjacje Martina Edena”. W: Wojciech Gutowski [&] Ewa Owczarz (red.). Z problemów prozy. Powieść inicjacyjna. Toruń: Dom Wydawniczy DUET.

Kowalczyk, Marcin 2009. Tyrmand karnawałowy. Kraków: Universitas.

Kwiatkowska, Katarzyna I. [&] Maciej Gawęcki 2011. Tyrmand i Ameryka. Gdańsk: Wydawnictwo Słowo/Obraz/Terytoria.

Lebioda, Dariusz T. 2003. „Ryty przejścia. Nad »Doliną Issy« Czesława Miłosza”. W: Wojciech Gutowski [&] Ewa Owczarz (red.). Z problemów prozy. Powieść inicjacyjna. Toruń: Dom Wydawniczy DUET.

Lejeune, Pierre 1975. „Pakt autobiograficzny”. Przeł. A. W. Labuda. Teksty: teoria literatury, krytyka, interpretacja 5: 31–49.

Lipski, Jan Józef 2011. Dwie ojczyzny, dwa patriotyzmy. Uwagi o megalomanii narodowej i ksenofobii Polaków. Warszawa: Stowarzyszenie przeciw Antysemityzmowi i Ksenofobii. Publikacja online: http://otwarta.org/wp-content/uploads/2011/11/J-Lipski-Dwie-ojczyzny-dwapatriotyzmy-lekkie3.pdf [23.03.2020].

Lubas-Bartoszyńska, Regina 1993. Między autobiografią a literaturą. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Łuczak, Czesław 1999. Praca przymusowa Polaków w Trzeciej Rzeszy. [B.m.]: Fundacja Polsko-Niemieckie Pojednanie.

Maciejewski, Jerzy 2003. „Aspekty inicjacyjne powieści Dziura w niebie Tadeusza Konwickiego”. W: Wojciech Gutowski [&] Ewa Owczarz (red.). Z problemów prozy. Powieść inicjacyjna. Toruń: Dom Wydawniczy DUET.

Maruszewski, Tomasz 2008. „Inklinacja pozytywna, blednięcie afektywne i wiarygodność pamięci autobiograficznej”. Neuropsychiatria i Neuropsychologia 3, 2: 47.

Olczak-Roniker, Joanna 2004. W ogrodzie pamięci. Kraków: Wydawnictwo Znak.

Sernicka Katarzyna [&] Maciej Gawęcki 1993. Amerykański brzeg Leopolda Tyrmanda. Warszawa: Nesskra.

Toeplitz, Krzysztof Teodor 1961. „Głos w sprawie Tyrmanda – moralisty”. Świat 39: 21.

Twardoch, Szczepan 2016. Król. Kraków: Wydawnictwo Literackie.

Tyrmand, Leopold 1961. Filip. Kraków: Wydawnictwo Literackie.

Tyrmand, Leopold 1981. „Gdzie tu Stasia? Rozmowa z L. Tyrmandem”. Tygodnik Powszechny 45: 4–5.

Tyrmand, Leopold 1989. Dziennik 1954. Warszawa: Res Publica.

Tyrmand, Matthew [&] Kamila Sypniewska 2013. Jestem Tyrmand, syn Leopolda. Kraków: Znak.

Tyrmandowie. Romans amerykański 2012. Rozmawiała i skomponowała Agata Tuszyńska. Warszawa: Wydawnictwo MG.

Urbanek, Mariusz 1992. Zły Tyrmand. Warszawa: Słowo.

Woźniak, Marcel 2016. Biografia Leopolda Tyrmanda. Moja śmierć będzie taka, jak moje życie. Kraków: Wydawnictwo MG.

Zimand, Roman 1990. Diarysta Stefan Ż., Z dziejów form artystycznych w literaturze polskiej. Tom LXXIV. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.




Partnerzy platformy czasopism