Litteraria Copernicana https://apcz.umk.pl/LC <p><em>Litteraria Copernicana</em> jest czasopismem naukowym redagowanym na Wydziale Filologicznym Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, które ukazuje się od 2008 roku. Do końca 2015 roku (numery 1-16) czasopismo wychodziło w trybie półrocznym, a od roku 2016 ukazuje się jako kwartalnik. Pismo prezentuje oryginalne i wartościowe prace z zakresu historii literatury, teorii literatury oraz historii i teorii kultury (w tym teatrologii, filmoznawstwa, historii sztuki i szeroko pojętej humanistyki). Każdy numer czasopisma ma charakter monograficzny.</p> <p> </p> <p>ISSN print 1899-315X<br />ISSN online 2392-1617</p> <p> </p> <p> </p> pl-PL alef2@wp.pl (Prof. Hanna Ratuszna) greg@umk.pl (Grzegorz Kopcewicz) Sat, 05 Nov 2022 23:29:56 +0100 OJS 3.3.0.12 http://blogs.law.harvard.edu/tech/rss 60 Genetyczna i genologiczna płynność poematu dramatycznego o Sokratesie Teofila Lenartowicza https://apcz.umk.pl/LC/article/view/40770 Marek Dybizbański Prawa autorskie (c) 2022 Marek Dybizbański https://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0 https://apcz.umk.pl/LC/article/view/40770 Sat, 05 Nov 2022 00:00:00 +0100 Romantyczny poemat dramatyczny. Europejska i polska linia rozwojowa gatunku. Próba szkicu problematyki https://apcz.umk.pl/LC/article/view/40760 <p>Studium jest próbą wytyczenia linii rozwojowej gatunku poematu dramatycznego w jego wariancie europejskim i polskim. Autor wyraźnie kontrastuje różnice estetyczne oraz pragmatyczne towarzyszące rozumieniu pojęcia poematu zarówno jako gatunku pretekstowego, a wręcz etykietalnego (Lessing, Norwid), jak i programowego, a nawet rewolucyjnego (Schiller, Byron, Witwicki). Po 1830 roku istnieją – jak się wydaje – dwa sposoby zużytkowania gatunku poematu dramatycznego: na sposób „fragmentaryczny” (w czym celuje Musset) oraz na sposób „brulionowy” (w czym celują autorzy polscy <em>minorum gentium</em>, tacy jak m.in. Michał Chodźko). Za tzw. reprezentacje literatury założycielskiej gatunku autor uznaje (w kolejności chronologicznej) <em>Don Carlosa</em> i <em>Wallensteina</em> Schillera, <em>Natana Mędrca</em> Lessinga, <em>Manfreda</em> Byrona,<em> Dziady cz. III</em> Mickiewicza, <em>Puchar i usta</em> Musseta, <em>Księdza Marka</em> Słowackiego, a także <em>Tragedię człowieka</em> Madácha. Już samo powyższe wyliczenie może świadczyć o tym, jak skomplikowanym i osobliwym – nie tylko wewnętrznie zróżnicowanym, lecz także zantagonizowanym – gatunkiem może zdawać się poemat dramatyczny (co całkowicie potwierdzają również przypadki całkowicie indywidualnej praktyki artystycznej: pisarstwo poematowe Witwickiego, a także Norwida).</p> Karol Samsel Prawa autorskie (c) 2022 Karol Samsel https://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0 https://apcz.umk.pl/LC/article/view/40760 Sat, 05 Nov 2022 00:00:00 +0100 Trzy podejścia sceniczne do „Beniowskiego” Słowackiego. Pieśń ujdzie cało? https://apcz.umk.pl/LC/article/view/40761 <p>Artykuł dotyczy poematu dygresyjnego Juliusza Słowackiego <em>Beniowski</em>, który powstał w 1841 roku i od 1942 roku jest jednym z częściej wystawianych poematów romantycznych na polskich scenach. Tekst omawia realizacje trzech twórców: Mieczysława Kotlarczyka (1942, 1945, 1949, 1959), Adama Hanuszkiewicza (1971, 1975) i Małgorzaty Warsickiej (2018). <em>Beniowski</em> jako romantyczne dzieło otwarte daje możliwość stworzenia autorskiej adaptacji bez naruszania treściowej i ideowej tkanki poematu. Trzy omówione style wystawienia pokazują, w jaki sposób poemat ten wpływa nie tylko na osobiste, ale i nowoczesne myślenie twórcze. U Kotlarczyka szukanie scenicznego kształtu dla poematu Słowackiego dało efekt formy rapsodycznej inspirowanej <em>Lekcją XVI </em>Mickiewicza, przypominającej współczesny storytelling. Hanuszkiewicz podniósł aspekt rodzajowej szlachetczyzny z elementami popkultury. Małgorzata Warsicka sięgnęła po estetykę „niesamowitej Słowiańszczyzny” w formie kobiecego oratorium. Realizacje <em>Beniowskiego</em> ukazują bowiem również przemiany mentalne, jakim ulega polskie społeczeństwo. Od nieomal religijnego rapsodu Kotlarczyka, poprzez popkulturowy kabaret z elementami szlachetczyzny Hanuszkiewicza, po feministyczny manifest Warsickiej wsparty przedchrześcijańską kulturą ukraińską. Każda realizacja była na swój sposób nowoczesna, autorska i wierna oryginałowi zarazem.</p> Jagoda Hernik Spalińska Prawa autorskie (c) 2022 Jagoda Hernik Spalińska https://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0 https://apcz.umk.pl/LC/article/view/40761 Sat, 05 Nov 2022 00:00:00 +0100 Wokół poematów dramatycznych Franciszka Lasockiego. Rozważania po lekturze „Przed wybuchem”, „Całopalenia”, „Po klęsce” https://apcz.umk.pl/LC/article/view/40762 <p>Franciszek Lasocki swą trylogię o powstaniu styczniowym wpisał w struktury poematu dramatycznego. Tę formę uznał za adekwatną, aby mówić o sprawach walki o wolność Ojczyzny. Jest to popularny gatunek wywodzący się z romantyzmu, mający budowę hybrydową. Łączy w swej strukturze elementy epickie, liryczne i dramatyczne. Lasocki nie był nastawiony na działania eksperymentalne. W jego przypadku poemat dramatyczny to strategia budowania tekstu literackiego, czasu i przestrzeni, a także ważnych dla twórcy i odbiorców problemów. W swych poematach dramatycznych Lasocki chciał ukonkretnić tragedię narodu w niewoli, który domaga się prawa do samodzielnego istnienia. Starał się uwydatnić rys martyrologiczny, jak i metafizyczny styczniowej irredenty wpisanej w mit, tłumaczący jej istotę i duchową siłę. Autor prezentuje się jako rewelator polskości. Powiela utrwalone w świadomości społecznej romantyczne wzorce, działając w przekonaniu, że literatura popularna, zachowując wierność wobec przyjętego wzorca, przynosi odbiorcy ulgę, której źródłem jest głoszona przez Lasockiego wiara w zwycięstwo nieśmiertelnej idei wolności i triumf sprawiedliwości dziejowej.</p> Maria Jolanta Olszewska Prawa autorskie (c) 2022 Maria Jolanta Olszewska https://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0 https://apcz.umk.pl/LC/article/view/40762 Sun, 06 Nov 2022 00:00:00 +0100 Rozpad czy próba scalenia. Poemat dramatyczny na przełomie XIX i XX wieku https://apcz.umk.pl/LC/article/view/40764 <p>Autorka podejmuje się obserwacji obecności poematu dramatycznego w Młodej Polsce. Zestawia tę formę z innym gatunkiem, równie hybrydycznym, czyli baśnią dramatyczną. Porównanie to pozwala autorce dostrzec szczególne znaczenie, jakie obydwie te formy miały dla procesów konstytuowania nowych form dramatycznych pod koniec XIX i na początku XX wieku. Utwory takie jak <em>Uczta Herodyady</em> Jana Kasprowicza, <em>Odwieczna baśń</em> Stanisława Przybyszewskiego, <em>Rokita</em> Andrzeja Niemojewskiego czy <em>Zdziczenie obyczajów pośmiertnych</em> Bolesława Leśmiana autorka postrzega nie tylko jako wehikuł treści łączący twórczość młodopolską z tradycją romantyczną, lecz także jako bardzo pojemną formę pozwalającą szukać nowej formy opisu rzeczywistości. W tekście zwraca się także uwagę na zdolność rozsadzania przez nowe sposoby kompozycji, montażu, układu scen zastosowane w poemacie dramatycznym klasycznej, skostniałej formy scenicznej.</p> Magda Nabiałek Prawa autorskie (c) 2022 Magda Nabiałek https://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0 https://apcz.umk.pl/LC/article/view/40764 Sat, 05 Nov 2022 00:00:00 +0100 Poemat dramatyczny w jednym akcie: poetycki strumień w zwięzłej formie. Ibsen – Leszczyński – Auden https://apcz.umk.pl/LC/article/view/40765 <p>Dla znalezienia odpowiedzi na pytanie, jak poemat dramatyczny realizuje się w jednoaktówce, analizie poddano <em>Grób Hunów</em> Henrika Ibsena (1850), <em>Jolantę</em> Edwarda Leszczyńskiego (1904) i <em>The Dance of Death</em> Wystana Hugh Audena (1933). Dramat Ibsena powstał w momencie kształtowania się nie tylko teatru, ale w ogóle tożsamości norweskiej i języka. Wybrana przez autora forma opowieści o historii wikingów stała w opozycji do klasycznego teatru duńskiego dominującego wówczas na scenach. Służyła więc celom politycznym i społecznym, jako odrębna, wyjątkowa opowieść o norweskiej duszy. Utwór Leszczyńskiego wpisuje się z kolei w modernistyczne poszukiwania nowej formy dramatu i teatru w świecie przełomu, zmiany kulturowej, a nawet cywilizacyjnej. Autor <em>Jolanty</em>, obierając za wzór jednoaktówki Maeterlincka, ukazuje konflikt dwóch dróg poznania – kontemplacyjnego i aktywnego, związanego z filozofią życia. Konflikt ten potęgowany jest przez intensyfikację sytuacji w krótkiej formie oraz żywioł liryczny wpływający na charakter wypowiedzi. Sztuka Audena, stworzona specjalnie dla teatru eksperymentalnego, wprost wskazuje na formę jako wyraz poszukiwania nowych rozwiązań wobec stagnacji klasycznego teatru angielskiego. Jednoaktówka Audena brała również udział w kształtowaniu się nowych wzorców społecznych – w tym przypadku marksistowskich, w opozycji do władzy burżuazji. Zarówno dramat w jednym akcie, jak i poemat dramatyczny pojawiały się w teatrze w momencie poszukiwania nowej formuły dramatu i teatru. Jednoaktówka stawała się miejscem eksperymentu dramatycznego i teatralnego, jak w soczewce skupiając najważniejsze problemy i rozwiązania. Poemat dramatyczny wprowadzał zaś do tej krótkiej formy chaos rodzajowy i gatunkowy, który jedyny był w stanie opisać formującą się dopiero nową rzeczywistość – czy to polityczną, czy społeczną, czy w końcu psychiczną lub duchową.</p> Agnieszka Skórzewska-Skowron Prawa autorskie (c) 2022 Agnieszka Skórzewska-Skowron https://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0 https://apcz.umk.pl/LC/article/view/40765 Sat, 05 Nov 2022 00:00:00 +0100 Poezja i scena. Wokół teatralnej recepcji młodopolskich poematów dramatycznych https://apcz.umk.pl/LC/article/view/40767 <p>Określenie „poemat dramatyczny” odnoszone jest do utworów pozbawionych spójnej i uporządkowanej akcji, odznaczających się wysokim nasyceniem pierwiastkiem lirycznym, dążących do ujęcia losu człowieka w formie poetyckiej syntezy. Od czasów klasycyzmu poemat dramatyczny przyjęło się uważać za dzieło niezależne od realizacji scenicznej, jako tekst bardziej do czytania niż wystawiania na scenie. Celem artykułu jest ukazanie, w jaki model recepcji wpisywały się utwory dramatyczne o strukturze poetyckiej w epoce modernizmu. W ramach egzemplifikacji zostanie przywołana twórczość Macieja Szukiewicza, Józefata Nowińskiego i Jana Kasprowicza, których łączy dramatopisarski debiut w teatrze krakowskim końca XIX wieku. Młodopolskie poematy dramatyczne często funkcjonowały w obiegu czytelniczym, a jeśli zaistniały na scenie, traktowane były jako eksperymenty nieprzystające do tradycyjnie pojmowanej praktyki teatralnej, prowokując dyskusje wokół obniżonego potencjału scenicznego utworów o charakterze poetyckim.</p> Anna Podstawka Prawa autorskie (c) 2022 Anna Podstawka https://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0 https://apcz.umk.pl/LC/article/view/40767 Sat, 05 Nov 2022 00:00:00 +0100 Ku dramatowi konkretnemu. Isou i następcy – perspektywy badań https://apcz.umk.pl/LC/article/view/40768 <p>Celem tego tekstu jest ukazanie podobieństw formalnych, konstrukcyjnych i ideowych między strategią poetów letrystycznych (przede wszystkim Isidore’a Isou) a określoną grupą polskich dramatów XX-wiecznych. W wierszach letrystów (które ostatecznie funkcjonują jak parateatralne scenariusze) słowo funkcjonowało jako obiekt wizualny i dźwiękowy, wyrwany z tradycyjnej semantyki, będący swobodnym zapisem fizycznej pracy głosu i ciała; zaprzeczano tym samym tradycyjnemu alfabetowi i systemowi języka (w tym wypadku – aby pokazać kres reprezentacji niemożliwości tekstualizacji apokaliptycznego doświadczenia). Na podstawie analiz tychże praktyk autor wprowadza pojęcie „dramatu konkretnego”, który – podobnie jak poematy letrystów – jest jednocześnie obiektem wizualnym, partyturą rytmicznej kompozycji muzycznej, dziełem literackim i zapisem, oraz proponuje grupę tekstów, które można zaliczyć do tejże kategorii gatunkowej. Dokonana analiza wykazuje nieuświadomione i niezależne podobieństwo dwóch awangardowych prądów estetycznych, rozwijających się w XX wieku we Francji w Polsce.</p> Michał Zdunik Prawa autorskie (c) 2022 Michał Zdunik https://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0 https://apcz.umk.pl/LC/article/view/40768 Sat, 05 Nov 2022 00:00:00 +0100 Dramat poetycki – wieloaspektowy ogląd zjawiska https://apcz.umk.pl/LC/article/view/40774 Katarzyna Wyzińska Prawa autorskie (c) 2022 Katarzyna Wyzińska https://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0 https://apcz.umk.pl/LC/article/view/40774 Sat, 05 Nov 2022 00:00:00 +0100 Kiedy muzyka inspiruje poezję, a poezja muzykę. Kantata poetycka Jeana-Baptiste Rousseau i jej romantyczne reperkusje https://apcz.umk.pl/LC/article/view/40772 Małgorzata Gamrat Prawa autorskie (c) 2022 Małgorzata Gamrat https://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0 https://apcz.umk.pl/LC/article/view/40772 Sat, 05 Nov 2022 00:00:00 +0100 Aspekty dramatyzacji w balladach Fryderyka Chopina w odniesieniu do form romantycznej ballady literackiej https://apcz.umk.pl/LC/article/view/40773 Risa Matsuo Prawa autorskie (c) 2022 Risa Matsuo https://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0 https://apcz.umk.pl/LC/article/view/40773 Sat, 05 Nov 2022 00:00:00 +0100 Romantyzm agoniczny, romantyzm koncyliarny. Kilka refleksji wokół pojęcia romantycznego paradygmatu https://apcz.umk.pl/LC/article/view/40769 Ewa Hoffmann-Piotrowska Prawa autorskie (c) 2022 Ewa Hoffmann-Piotrowska https://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0 https://apcz.umk.pl/LC/article/view/40769 Sat, 05 Nov 2022 00:00:00 +0100 Od redaktorów https://apcz.umk.pl/LC/article/view/40759 Maria Jolanta Olszewska, Karol Samsel Prawa autorskie (c) 2022 Maria Olszewska, Karol Samsel https://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0 https://apcz.umk.pl/LC/article/view/40759 Sat, 05 Nov 2022 00:00:00 +0100