The Letters of Bernardo Morando to Jan Zamoyski (1592–1594). A Philological Translation with Commentary
DOI:
https://doi.org/10.12775/TSP-W.2025.012Abstract
The present article is dedicated to the analysis of the correspondence of Bernardo Morando, the Venetian architect and builder of Zamość, preserved in the Zamoyski Archives and addressed to Jan Zamoyski between 1592 and 1594. Although these letters have long been known to scholars and mentioned in the relevant literature, they have not yet been fully translated into Polish. Their character is strictly practical and informational rather than artistic; nevertheless, they constitute an important factual source for researchers of the history of Renaissance Poland and a valuable linguistic material documenting the contemporary state of the vernacular variety of Italian from the former Venetian region as preserved in manuscript collections in Poland. The authors outline the historical context in which the correspondence was produced, discuss its substantive content, and conduct a philological analysis of the Italian original text from a diachronic perspective, employing an appropriate linguistic research methodology (qualitative assessment of linguistic data, description of phonological, morphological, syntactic, and orthographic phenomena) while taking into account the regional features of Morando’s language. The publication includes a complete translation of the letters into Polish, the content of which has been transcribed on the basis of manuscript scans obtained from microfilms held in the Central Archives of Historical Records (Archiwum Główne Akt Dawnych – AGAD).
References
ALIGHIERI D. (2002), O języku pospolitym (przeł. W. Olszaniec), Antyk, Kęty.
BEMBO P. (1931), Prose della volgar lingua, UTET, Torino.
BEREZOWSKI Ł. J., CIESIELKA J. (2023), Italiano vero. Leksyka włoska w polszczyźnie XXI wieku, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź.
FILIP A. (2019), Bernardo Morando: pochodzenie i edukacja budowniczego Zamościa, „Kronika Zamkowa. Roczniki”, 6(72), s. 45-73.
FILIP A. (2024), Morandowskie fortyfikacje Zamościa 1585-1618: rekonstrukcje, konteksty, interpretacje (rozprawa doktorska niewydana), Uniwersytet Warszawski, https://repozytorium.uw.edu.pl/entities/publication/3dc7a225-7573-4cb9-87fc-fd5b9e5bdd33 [dostęp: 22.09.2025].
FROSINI G. (2023), Storia dell’italiano. La lingua, i testi, Carocci, Roma.
HERBST S., ZACHWATOWICZ J. (1936), Twierdza Zamość, Wydawnictwo Zakładu Architektury Polskiej i Historii Sztuki Politechniki Warszawskiej, Warszawa.
KORNELUK P. (2024), Odczytać miasto, czyli Zamość wyobrażony (1772-1939). Architektura, urbanistyka, historia, pamięć, miejsca (rozprawa doktorska niewydana), Uniwersytet Wrocławski, Wrocław, https://wnhip.uni.wroc.pl/content/download/60983/319559/file/mgr%20Paulina%20Patrycja%20Korneluk%20-%20Rozprawa%20doktorska.pdf [dostęp: 22.09.2025].
JASIENICA P. (1986), Rzeczpospolita Obojga narodów. Część pierwsza. Srebrny wiek, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa.
KOWALCZYK J. (1968), Kolegiata w Zamościu, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa.
KOWALCZYK J. (1967), Morando e Zamoyski. La collaborazione tra un architetto veneto e un mecenate polacco nella creazione delle città ideale, w: M. Brahmer (a. c. d), Italia, Venezia e Polonia: tra umanesimo e rinascimento, Ossolineum, Wrocław, s. 336-351.
KOWALCZYK J. (1986), Zamość – città ideale in Polonia. Il fondatore Jan Zamoyski e l’architetto Bernardo Morando, Ossolineum, Wrocław.
LEWICKA M. (1952), Bernardo Morando. Mistrzowie Architektury Polskiej, Państwowe Wydawnictwo Techniczne, Warszawa.
LEWICKA M. (1959), Bernardo Morando, „Saggi e Memoria di Storia dell’Arte”, 2, s. 143-155.
MAKOWSKI T. (red.) (2005), Biblioteka Ordynacji Zamojskiej. Od Jana do Jana. Katalog wystawy, Biblioteka Narodowa, Warszawa.
NIEMCEWICZ J. U. (1839), Zbiór pamiętników historycznych o dawnej Polszcze z rękopismów, tudzież dzieł w różnych językach o Polszcze wydanych oraz z listami oryginalnemi królów i znakomitych ludzi w kraju naszym. Tom. 2, nakładem i drukiem Breitkopfa i Haertela, Lipsk.
PETRUCCI A. (1988), Storia e geografia delle culture scritte (dal secolo XI al secolo XVIII), w: Letteratura Italiana. Storia e geografia. II. L’età moderna, Einaudi, Torino, s. 1194-1292.
Posiedzenie z dnia 31 października 1918 (1922), w: „Prace Komisji Historii Sztuki, tom 2. Sprawozdania z posiedzeń Komisji Historii Sztuki za czas od 1 stycznia 1914 do 31 grudnia 1921 r.”, Wydawnictwo Polskiej Akademii Umiejętności, Kraków, s. 42-54.
PRZEGON W., ŻYGAWSKI J. (2020), Rewaloryzacja założenia pałacowo-ogrodowego w Zamościu w świetle materiałów kartograficznych i ikonograficznych, „Wiadomości Konserwatorskie Województwa Lubelskiego”, 22, s. 36-54.
SZCZYGIEŁ R. (2024), Historia i rozwój przestrzenny do 1820 roku, w: Zdzisław Noga (red.), Atlas historyczny miast polskich. Zeszyt 9: Zamość, Towarzystwo Naukowe w Toruniu, Toruń-Kraków, s. 11-47.
TARNAWSKI A. (1935), Działalność gospodarcza Jana Zamoyskiego, kanclerza i hetmana w. kor. (1572-1605), Skład Główny Kasa im. Rektora J. Mianowskiego, Instytut Popierania Polskiej Twórczości Naukowej, Lwów-Warszawa.
TYGIELSKI W. (2005), Włosi w Polsce XVI-XVII wieku: utracona szansa na modernizację, Biblioteka Więzi, Warszawa.
TYGIELSKI W. (2007), Listy, ludzie, władza: patronat Jana Zamoyskiego w świetle korespondencji, VIATOR, Warszawa.
TOMASIN L. (2010), Storia linguistica di Venezia, Carocci, Roma.
TOMKOWICZ S. (1920), Ordynaci Zamoyscy i sztuka, „Teka Zamojska”, 4, s. 49–64.
WUJCIK W. (1991), Pobyt architekta Bernarda Moranda we Lwowie w świetle źródeł archiwalnych (przeł. Wojciech Boberski), „Biuletyn Historii Sztuki”, 1-2, s. 95-97.
Downloads
Published
How to Cite
Issue
Section
License
Copyright (c) 2025 Łukasz Jan Berezowski, Joanna Ciesielka

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NoDerivatives 4.0 International License.
Stats
Number of views and downloads: 132
Number of citations: 0