Starożytne źródła patosu i jego współczesne reminiscencje w fenomenologii responsywnej Bernharda Waldenfelsa
DOI:
https://doi.org/10.12775/RF.2022.016Abstrakt
Abstrakt
Analizy w zakresie starogreckich znaczeń słowa pathos skłaniają do postawienia tezy, że należy mówić o czterech głównych kontekstach, które ukształtowały rozumienie tej kategorii: o kontekście retorycznym, etycznym, tragicznym i emotywnym (passio). Chociaż wszystkie cztery wspomniane obszary pozostawały względem siebie stosunkowo niezależne, modyfikując sens pojęcia pathos w czasem bardzo odległych rejestrach czasowych, to można wskazać pewien wspólny rdzeń, determinujący charakter omawianej kategorii: mianowicie jej inherentną zakłóceniowość, kryzysogenność i afektywność. Pozostaje on w ścisłej relacji z odniesieniem patosu do doświadczeń bolesnych, nagłych, zadziwiających, a także – tak, jak w ślad za Grekami czyni to Waldenfels – do stanów pasywnych, z których podmiot, pod wpływem patycznego ugodzenia, wybudza się jako żywo reagujący, cielesny „respondent”.
Celem niniejszego artykułu jest prześledzenie owych starożytnych źródeł patosu i wskazanie ich współczesnych reminiscencji, rozbrzmiewających w Waldenfelsowskiej fenomenologii responsywnej. Struktura tekstu jest następująca: w pierwszej części przyglądamy się historycznym zastosowaniom pojęcia pathos (głównie w ramach tradycji greckiej); w części drugiej analizujemy patos pod kątem zdziwienia, uchodzącego według Platona i Arystotelesa za akt inicjujący myślenie filozoficzne; w części trzeciej, poświęconej fenomenologii Waldenfelsa, prezentujemy afektywny i cielesny wymiar doświadczenia patycznego, zradykalizowanego zarówno względem kartezjańskiego dualizmu, jak i Husserlowskiej teorii autoafekcji; w części czwartej powracamy do wyróżnionych wcześniej historycznych kontekstów patosu, aby pokazać, w jaki sposób Waldenfels na gruncie fenomenologii responsywnej aktualizuje je w ramach swojej polemiki z „klasycznymi” ujęciami doświadczenia i emocji.
Słowa kluczowe:
Patos, fenomenologia responsywna, Bernhard Waldenfels, retoryka, tragedia, etyka, afekt
Bibliografia
Alphen Ernst van. 2019. „Afektywne działania sztuki i literatury”, przeł. Katarzyna Bojarska. W: Ernst van Alphen, Krytyka jako interwencja. Sztuka, pamięć, afekt. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Arendt Hannah. 1991. Myślenie, przeł. Hanna Buczyńska-Garewicz. Warszawa: Czytelnik.
Arystoteles. 1968. „Fizyka”, przeł. Kazimierz Leśniak. W: Arystoteles, Dzieła wszystkie, t. 2: Fizyka; O niebie; O powstawaniu i niszczeniu; Meteorologika; O świecie; Metafizyka. Warszawa: PWN.
Arystoteles. 1983. „Metafizyka”, przeł. Kazimierz Leśniak. W: Arystoteles, Dzieła wszystkie, t. 2: Fizyka; O niebie; O powstawaniu i niszczeniu; Meteorologika; O świecie; Metafizyka. Warszawa: PWN.
Arystoteles. 1988. „Poetyka”, przeł. Henryk Podbielski. W: Arystoteles, Retoryka; Poetyka. Warszawa: PWN.
Arystoteles. 2004. „Retoryka”, przeł. Henryk Podbielski. W: Arystoteles, Retoryka, Retoryka dla Aleksandra, Poetyka. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Auerbach Erich. 2006. „Ekskurs: Gloria passionis”. W: Erich Auerbach, Język literacki i jego odbiorcy w późnym antyku łacińskim i średniowieczu, przeł. Robert Urbański. Kraków: Wydawnictwo Homini.
Bohrer Karl Heinz. 2003. Absolutna teraźniejszość, przeł. Krystyna Krzemieniowa. Warszawa: Oficyna Naukowa.
Bohrer Karl Heinz. 2005. Nagłość. Chwila estetycznego pozoru, przeł. Krystyna Krzemieniowa. Warszawa: Oficyna Naukowa
Brandt Reinhard. 2013. „Pseudo-Longinosa filozofia wzniosłości”, przeł. Milena Marciniak. Studia z Historii Filozofii 1(4).
Cyceron Marek Tulliusz. 1873. „Mowca Brutusowi poświęcony”, przeł. Erazm Rykaczewski. W: Marek Tulliusz Cyceron, Pisma krasomówcze i polityczne Marka Tuliusza Cycerona. Poznań: Biblioteka Kórnicka.
Cyceron Marek Tulliusz. 2010. O mówcy, przeł. Bartosz Awianowicz. Kęty: Wydawnictwo Marek Derewiecki.
Davidson Donald. 1992. „Zwierzęta racjonalne”, przeł. Cezary Cieśliński. W: Donald Davidson, Eseje o prawdzie, języku, i umyśle, wyb. Barbara Stanosz. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Descartes René. 1986. Namiętności duszy, przeł. Ludwika Chmaja. Warszawa: PWN.
Descartes René. 1995. Listy do księżniczki Elżbiety, przeł. Jerzy Kopania. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Descartes René. 1997. Rozprawa o metodzie właściwego kierowania rozumem i poszukiwania prawdy w naukach, przeł. Wanda Wojciechowska. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Foucault Michel. 2010. Historia seksualności, przeł. Bogdan Banasiak. Gdańsk: Wydawnictwo słowo/obraz terytoria.
Heidegger Martin. 2013. Bycie i czas, przeł. Bogdan Baran. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Jay Martin. 2008. Pieśni doświadczenia. Nowoczesne amerykańskie i europejskie wariacje na uniwersalny temat, przeł. Agnieszka Rejniak-Majewska. Kraków: Universitas.
Kenaan Vered Lev. 2011. „Thauma Idesthai: The Mythical Origins of Philosophical Wonder”. W: Philosophy’s Moods: The Affective Grounds of Thinking, red. Hagi Kenaan, Ilit Ferber. Dordrecht–Heidelberg–London–New York: Springer.
Kozera Marek. 2000. Ideały ojców pustyni. Pathos i apatheia. Lublin: Redakcja Wydawnictw KUL.
Krasińska Magdalena. 2018. „Pathos wobec wzniosłości w traktacie Peri hypsous Pseudo-Longinosa”. Filo-Sofija 3(42): 19–43.
Krasińska Magdalena. 2020. „Pathos. Greckie źródło otwartości na obce”. W: Dystynkcje estetyczne. Wyróżnienie i wykluczenie, red. Teresa Pękala. Lublin: Wydawnictwo UMCS.
LaCourse Munteanu Dana. 2012. Tragic Pathos. Pity and Fear in Greek Philosophy and Tragedy. New York: Cambridge University Press.
Maldiney Henri. 2017. „O przekraczaniu pasywności”, przeł. Monika Murawska. W: Główne problemy współczesnej fenomenologii, red. Jacek Migasiński, Marek Pokropski. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.
Maślanka-Soro Maria. 1991. Nauka poprzez cierpienie (pathei mathos) u Ajschylosa i Sofoklesa. Kraków: Universitas.
Nietzsche Fryderyk. 2012. „Narodziny tragedii”, przeł. Paweł Pieniążek. W: Fryderyk Nietzsche, Narodziny tragedii; Niewczesne rozważania. Dzieła wszystkie, t. 1a. Łódź: Officyna.
Platon. 2002. „Teajtet”. W: Platon, Parmenides, Teaitet, przeł. Witold Witwicki. Kęty: Wydawnictwo Antyk.
Pseudo-Longinus. 2016. O wzniosłości, przeł. Henryk Podbielski. Lublin: Towarzystwo Naukowe KUL.
Ricoeur Paul. 2008. Czas i opowieść, t. 1: Intryga i historyczna opowieść, przeł. Małgorzata Frankiewicz. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Snell Bruno. 2009. Odkrycie ducha. Studia o greckich korzeniach europejskiego myślenia, przeł. Agna Onysymow. Warszawa: Fundacja Aletheia.
Taylor Charles. 2012. Źródła podmiotowości. Narodziny tożsamości nowoczesnej, przeł. Marcin Gruszczyński, Olga Latek, Adam Lipszyc, Agnieszka Michalak, Agnieszka Rostkowska, Marcin Rychter, Łukasz Sommer. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Waldenfels Bernhard. 2002. Bruchlinen der Erfahrung. Frankfurt am Main: Suhrkamp.
Waldenfels Bernhard. 2002. Topografia obcego, przeł. Jerzy Sidorek. Warszawa: Oficyna Naukowa.
Waldenfels Bernhard. 2003. „Zradykalizowane doświadczenie”, przeł. Andrzej Przyłębski. Fenomenologia 1.
Waldenfels Bernhard. 2008. „The Role of the Lived-Body in Feeling”, przeł. Christina M. Gould. Cont Philos Rev 41: 127–142, DOI 10.1007/s11007-008-9077-6. Published online: 18 July 2008, Springer Science + Business Media B.V.
Waldenfels Bernhard. 2009. Podstawowe motywy fenomenologii obcego, przeł. Jerzy Sidorek. Warszawa: Oficyna Naukowa.
Waldenfels Bernhard. 2016. „The Birth of Ἦθος out of Πάθος Paths of Responsive Phenomenology”. Graduate Faculty Philosophy Journal 37(1).
Wigura Karolina. 2019. Wynalazek nowoczesnego serca. Filozoficzne źródła współczesnego myślenia o emocjach. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.
Wisse Jakob. 1989. Ethos and Pathos from Aristotle to Cicero. Amsterdam: Adolf M. Hakkert.
Pobrania
Opublikowane
Jak cytować
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2022 Anna Wolińska, Magdalena Krasińska
![Creative Commons License](http://i.creativecommons.org/l/by-nd/4.0/88x31.png)
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Statystyki
Liczba wyświetleń i pobrań: 477
Liczba cytowań: 0