Staropolski (i staroczeski) dubitatywny irrealis i jego implikacje
DOI:
https://doi.org/10.12775/LinCop.2025.003Słowa kluczowe
dubitatywność, irrealis, komplementacja, prawdziwośćAbstrakt
W tekstach staropolskich zaświadczone jest dubitatywne użycie trybu przypuszczającego w komplementacji zdaniowej w zakresie wykraczającym poza konteksty dopuszczające dubitatywne użycie tego trybu w języku współczesnym, tzn. konteksty polarności ujemnej oraz komplementację czasowników o znaczeniu inherentnie przeczącym typu wątpić. Artykuł zawiera zwięzłą analizę tego typu użycia, który zanikł w okresie średniopolskim, ustępując konstrukcjom opartym na spójniku dubitatywnym jakoby. Analogiczny rozwój można zaobserwować w języku staroczeskim. Omawiane fakty staropolskie i staroczeskie każą na nowo przemyśleć naturę szerzej rozpowszechnionych typów użycia irrealis w kontekstach epistemicznych w zasięgu eksplicytnej lub implikowanej negacji. W tych ostatnich występowanie irrealis wiązane jest często z działaniem negacji znoszącej prawdziwość lub asertoryczność. Wydaje się jednak, że konteksty polarności ujemnej jedynie sprzyjają występowaniu irrealis w funkcji dubitatywnej; świadectwo języków, w których ma on szerszy zakres (jak staropolszczyzna lub staroczeszczyzna), wskazuje, że tryb irrealis pełni w omawianych tu kontekstach funkcję polegającą na sygnalizowaniu wątpliwości mówiącego co do prawdziwości tego, co jest zawarte w zdaniu dopełnieniowym.
Bibliografia
Ammann A., van der Auwera, J., 2004, Complementizer-headed main clauses for volitional moods in the languages of South-Eastern Europe: A Balkanism?, in: O. Mišeska Tomić (ed.), Balkan Syntax and Semantics, Amsterdam/Philadelphia: John Benjamins, 293–314. https://doi.org/10.1075/la.67.15com
Becker M., 2010, Mood in Portuguese, in: B. Rothstein and R. Thieroff (eds), Mood in the Languages of Europe, Amsterdam-Philadelphia: John Benjamins, 179–197. https://doi.org/10.1075/slcs.120.10be
Bybee J., 1998, “Irrealis” as a grammatical category, Anthropological Linguistics 40, 257–271.
Croft W., 2003, Typology and Universals, 2nd ed., Cambridge: Cambridge University Press.
Frajzyngier Z., 2016, Modality and mood in Chadic, in: J. Nuyts, J. van der Auwera (eds), The Oxford Handbook of Modality and Mood, Oxford–New York: Oxford University Press, 258–295. https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780199591435.013.13
Garde P., 1964, Problèmes du conditionnel dans les langues slaves, Revue des études slaves 40, 85–93. https://www.jstor.org/stable/43270547
Gebauer J., 1929, Historická mluvnice jazyka českého IV. Skladba, k vydání upravil F. Trávníček, Praha: Česká akademie věd a umění.
Giannakidou A., 2009, The dependency of the subjunctive revisited: temporal semantics and polarity, Lingua 119.12, 1883–1908. https://doi.org/10.1016/j.lingua.2008.11.007
Holvoet A., 2025, The haplology of by in Polish: synchrony and diachrony, Polonica 45, 107–121. https://doi.org/10.17651/POLON.45.6.
Jakobson R., 1931, Zur Struktur des russischen Verbums, in: Roman Jakobson, Selected Writings II, The Hague: Mouton, 3–15.
Jędrzejowski Ł., 2020, On the semantic change of evidential argument jakoby-clauses in Polish, in: R. Gergel, J. Watkins (eds.), Quantification and Scales in Change, Berlin: Language Science Press, 85–130. https://doi.org/10.5281/zenodo.3929243
Kuryłowicz J., 1964, The Inflectional Categories of Indo-European, Heidelberg: Carl Winter Universitätsverlag.
Lunn P. V., 1989, Spanish mood and the prototype of assertability, Linguistics 27(4), 687–702.
Mauri C., Sansò, A., 2016, The linguistic marking of (ir)realis and subjunctive, in: J. Nuyts, J. van der Auwera (eds), The Oxford Handbook of Modality and Mood, Oxford-New York: Oxford University Press, 166–195. https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780199591435.013.9
Palmer F., 2001, Mood and Modality, 2nd ed., Cambridge: Cambridge University Press.
Panzer B., 1967, Der slavische Konditional. Form – Gebrauch – Funktion, München: Fink.
Pisarkowa K., 1984, Historia składni języka polskiego, Wrocław etc.: Ossolineum.
Quer J., 2010, Mood in Catalan, in: B. Rothstein and R. Thieroff (eds), Mood in the Languages of Europe, Amsterdam–Philadelphia: John Benjamins, 221–236. https://doi.org/10.1075/slcs.120.12que
Safarewicz J., 1972, Wpływ łaciński na system gramatyczny polszczyzny, in: J. Zaleski (ed.), Symbolae Polonicae in honorem Stanislai Jodłowski, Wrocław: Ossolineum, 145–150.
Sočanac T., 2019, Subjunctive complements in Slavic and Romance. A comparative perspective, in: I. Krapova, S. Nistratova, L. Ruvoletto (eds.), Studi di linguistica slava. Nuove prospettive e metodologie di ricerca, Venice: Ca’Foscari, 530–548. https://doi.org/10.30687/978-88-6969-368-7/034 van der Auwera J., Schalley, E., 2004, From optative and subjunctive to irrealis, in: F. Brisard, M. Meeuwis, B. Vandenabeele (eds.), Seduction, Community, Speech. A Festschrift for Herman Parret, Amsterdam–Philadelphia: John Benjamins, 87–96. https://doi.org/10.1075/pbns.127.08auw
Wiemer B., 2024, Polish jakoby: an exotic similative-reportive doughnut? Tracing the pathway and conditions of its rise, Linguistics 62.3, 729–767. https://doi.org/10.1515/ling-2021-0199
Pobrania
Opublikowane
Jak cytować
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Axel Holvoet
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Statystyki
Liczba wyświetleń i pobrań: 20
Liczba cytowań: 0
