Powieść, biografia i ethos historii w pismach Narcyzy Żmichowskiej

Abstract

Artykuł mówi o poszukiwaniach nowej formuły powieści, jakie Narcyza Żmichowska podjęła w trzech wypowiedziach metatekstowych: w komentarzu do utworu Książka pamiątek, edycja z roku 1861; w dodatku do niedokończonego dzieła Czy to powieść?, noszącym tytuł Kontur ogólny; oraz w notatce pisanej do Wandy Grabowskiej w połowie lat 60. (dwa ostatnie teksty przytaczamy z edycji Boya z roku 1929). Analizując opozycję powieści i biografii, autorka skłania się ku formie biograficznej, rozumiejąc ją jako narrację, która odwołuje się zarazem do doświadczeń podmiotu piszącego, jak również do wydarzeń ogólniejszych, stanowiących przeżycie pokoleniowe ludzi urodzonych ok. roku 1820. Żmichowska szuka formy, która pogodziłaby tak z pozoru sprzeczne cele, jak odejście od obowiązujących konwencji narracyjnych, dokumentaryzm, zaufanie do przekazów rodzinnych, historii domowych, wrażliwość etyczną i perspektywę kobiecą. Impuls źródłowy dla tych poszukiwań stanowiło doświadczenie więzienne pisarki i dalsze wypadki dziejowe z udziałem Polaków, które uświadomiły jej, że powieść (powieść biograficzna) nie może uchylać się zarówno od odpowiedzi na pytanie o kondycję moralną człowieka, stającego przed wyzwaniami historii, jak i od prób wzmocnienia więzi społecznych, które od końca XVIII wieku ulegały rozluźnieniu i osłabieniu.