Polacy i Litwini w wieku XIX: współczesna interpretacja historii (nie)konfliktowej
DOI:
https://doi.org/10.12775/KlioPL.2025.06Słowa kluczowe
historiografia litewska, historiografia polska, stosunki polsko-litewskie, Imperium RosyjskieAbstrakt
Niniejszy artykuł poświęcony jest omówieniu ostatnich 35 lat historiografii poświęconej „długiemu wiekowi XIX”, a w szczególności stosunkom polsko-litewskim. Najpierw omówiono sposób zajmowania się tą kwestią w imperium sowieckim, następnie zidentyfikowano czynniki, które wpłynęły na zmianę interpretacji po 1990 r., a na koniec przeanalizowano konkretne przykłady rozbieżnych interpretacji historyków. Skupiono się głównie na pracach litewskich badaczy, w mniejszym stopniu polskich, a jedynie marginalnie na twórczości badaczy z innych krajów.
Bibliografia
E. Aleksandravičius, Unijos šešėlyje, arba federalizmas lietuvių Atgimimo politinėje vaizduotėje (XIX a. pabaiga – XX a. pradžia), w: Lietuva ir Lenkija XX amžiaus geopolitinėje vaizduotėje, red. A. Pukšto, G. Milerytė, Kaunas, 2012, s. 11–34
E. Aleksandravičius, A. Kulakauskas, Pod władzą carów. Litwa w XIX wieku, tłum. B. Kalęba, Kraków 2003
J. Bardach, O dawnej i niedawnej Litwie, Poznań 1988
S. Berger, Ch. Lorenz, Nationalizing the Past. Historians as Nation Builders in Modern Europe, Basingstoke 2010
K. Buchowski, Litwomani i polonizatorzy. Mity, wzajemne postrzeganie i stereotypy w stosunkach polsko-litewskich w pierwszej połowie XX wieku, Białystok 2006
A. Bumblauskas, Apie „starolitvinus“, Senąją Lietuvą ir šiuolaikines tapatybes, w: Kintančios Lietuvos visuomenė: struktūros, veikėjai, idėjos, red. O. Mastianica, V. Pugačiauskas, V. Žaltauskaitė, Vilnius 2015, s. 445–462
P. Dąbrowski, Narodowa Demokracja byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego. Studium z zakresu myśli politycznej i działalności obozu narodowego na ziemiach litewsko-białoruskich w latach 1897–1918, Kraków 2010
Z. Gitelman, Internationalism, Patriotism and Disillusion. Soviet Jewish Veterans Remember World War II and the Holocaust, w: Remembering for the Future. The Holocaust in an Age of Genocide, red. J. Roth i in., London 2001, s. 2188–2200
W. Jemielity, Język nabożeństw w parafiach mieszanych polsko-litewskich przed I wojną światową, w: Przeszłość natchnieniem dla teraźniejszości, red. K. Brzostek, Ełk 1996, s. 260–282
J. Jurkiewicz, Demokraci wileńscy w latach 1905–1914. Zarys działalności i myśli politycznej, „Acta Baltico-Slavica” 15, 1983, s. 153–173
J. Jurkiewicz, Opinie polskiej prasy w Wilnie o narodowym ruchu litewskim w latach 1905–1914, „Acta Baltico-Slavica” 18, 1987, s. 203–233
J. Jurkiewicz, Rozwój polskiej myśli politycznej na Litwie i Białorusi w latach 1905–1922, Poznań 1983
R. Jurkowski, Sukcesy i porażki. Ziemiaństwo polskie Ziem Zabranych w wyborach do Dumy Państwowej i Rady Państwa 1906–1913, Olsztyn 2009
A. Katilius, Conflicts over the Language of Additional Services in the Diocese of Sejny or Augustów in the Second Half of the Nineteenth and Early Twentieth Centuries, „Studia Ełckie” 24, 2022, nr 4, s. 501–524
A. Katilius, Conflicts over the Language of Additional Service in the Samogitian (Telšiai) Diocese. The Cases of Zarasai and Čekiškės Parishes, „Studia Ełckie” 26, 2024, nr 2, s. 225–248
A. Katilius, Konflikty polsko-litewskie o język nabożeństw w mieszanych (polsko-litewskich) parafiach na przełomie XIX i XX wieku, w: Pozostawione historii. Litwini o Polsce i Polakach, red. K. Korzeniewska, V. Sirutavičius, Kraków 1999, s. 109–120
A. Katilius, Lietuvių ir lenkų konfliktas dėl pamaldų kalbos Berznyko parapijoje XX a. pradžioje, „Terra jatwezenorum” 3, 2011, s. 181–190
A. Katilius, Pridėtinių pamaldų kalba Seinų vyskupijos bažnyčiose: XIX a.–XX a. pradžia, w: Vyskupo Antano Baranausko anketa dvasininkams (1898 m.), red. A. Katilius, Vilnius 2012, s. 11–58
J. Kiaupienė, 500-letnia rocznica unii horodelskiej 1413 roku. Między kulturą polityczną a pamięcią historyczną, „Prace Historyczne” 141, 2014, nr 2, s. 395–407
M. Kosman, Orzeł i Pogoń: z dziejów polsko-litewskich XIV–XX w., Warszawa 1992
Krajowość – tradycje zgody narodów w dobie nacjonalizmów. Materiały z międzynarodowej konferencji naukowej w Instytucie Historii UAM w Poznaniu (11–12 maja 1998), red. J. Jurkiewicz, Poznań 1999
Č. Laurinavičius, Dar kartą apie Vasario 16-osios reikšmę, w: Lietuvių kultūros institutas. Suvažiavimo darbai 2008, Lampertheim 2009, s. 11–44.
P. Lesisz, Polacy na Litwie w latach 1864–1915 – tożsamość, rozwój, perspektywy: spojrzenie polskie i litewskie, Warszawa 2024, mps pracy doktorskiej, IH PAN, https://bip.ihpan.edu.pl/wp-content/uploads/2024/06/Lesisz_Praca-doktorska.pdf (20 XI 2025).
P. Łossowski, Gazeta „Auszra” i początek narodowego ruchu litewskiego (1883–1886), „Studia z Dziejów ZSSR i Europy Środkowej” 1, 1965, s. 81–129
P. Łossowski, Po tej i tamtej stronie Niemna. Stosunki polsko-litewskie 1883–1939, Warszawa 1985
D. Mačiulis, Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės ir Lenkijos karalystės unijų vaizdiniai Petro Rimšos kūryboje: nuo kultūrinės atminties iki propagandinio diskurso, w: Dailės kūrinys – istorijos šaltinis, Vilnius 2016, s. 233–251
D. Mačiulis, W poszukiwaniu tożsamości litewskiej: przypadek Vladasa Putvinskisa, Mykolasa Biržiški i Tadasa Ivanauskasa, „Studia Podlaskie” 26, 2018, s. 41–58
D. Mačiulis, R. Petrauskas, D. Staliūnas, Kto wygrał bitwę pod Grunwaldem. Tradycja Grunwaldzka wśród narodów Europy Środkowo-Wschodniej, tłum. B. Piasecka, Warszawa 2020
K. Matsuzato, General-gubernatorstva v Rossiiskoi imperii: Ot etnicheskogo k prostranstvennomu podkhodu, w: Novaia imperskaia istoriia postsovetskogo prostranstva, red. I. Gerasimov i in., Kazan 2004, s. 427–458
V. Merkys, Atminties prošvaistės. Atsiminimai, Vilnius 2009
V. Merkys, Tautiniai santykiai Vilniaus vyskupijoje 1798–1918 m., Vilnius 2006
V. Merkys, Vincas Kudirka’s Concept of Lithuania, „Lithuanian Historical Studies” 5, 2000, 85–98
V. Merkys, rec.: Henryk Wisner, Wojna nie wojna. Szkice z przeszłości polsko-litewskiej, Warszawa: „Książka i Wiedza”, 1978, „Lietuvos istorijos metraštis” 1978, s. 120–122
R. Miknys, Lietuvos demokratų partija 1902–1915 metais, Vilnius 1995
R. Miknys, Lietuvos Didžiosios Kunigaikštijos valstybingumo tradicija lietuvių tautinio judėjimo politinėje programoje (teorinis ir praktinis aspektai), w: Lietuvos Didžiosios Kunigaikštijos tradicija ir tautiniai naratyvai, red. A. Bumblauskas, G. Potašenko, Vilnius 2009, s. 117–143
R. Miknys, O političeskom videnii Litvy i Polshi v ideologii kraevtsev, w: Ród Skirmuntów i Polesie w epoce przemian społecznych i narodowych na ziemiach historycznej Litwy: XIX–XX ww., Minsk 2019, s. 213–254
R. Miknys, Polski projekt narodowy w kontekście „budzących się” narodów dawnej Rzeczypospolitej (na ziemiach dzisiejszej Litwy, Białorusi i Ukrainy), w: Historie Polski w XIX wieku, t. 4: Narody, wyznania, emigracje, porównania, red. A. Nowak, Warszawa 2015, s. 381–486
R. Miknys, Vilniaus autonomistai ir jų 1904–1905 m. Lietuvos politinės autonomijos projektai, „Lietuvių atgimimo istorijos studijos” 3, 1991, s. 173–198
R. Miknys, D. Staliūnas, Lenkų ir lietuvių konfliktas XIX amžiaus pabaigoje – XX amžiaus pradžioje: senų koncepcijų atgimimas, w: Lietuvos Didžiosios Kunigaikštijos istorijos ir tradicijos fenomenai: tautų atminties vietos, red. A. Bumblauskas, G. Potašenko, Vilnius 2013, s. 173–184
Nationalizing Empires, red. S. Berger, A. Miller, Budapest 2014
J. Ochmański, Litewski ruch narodowo-kulturalny w XIX wieku (do 1890 r.), Białystok 1965
E. Raila, Lietuvystės Mozė. Jono Basanavičiaus gyvenimo ir ligos istorija, Vilnius 2019
W. Rodkiewicz, Russian Nationality Policy in the Western Provinces of the Empire (1863–1905), Lublin 1998
J. Sawicki, Mykolas Romeris ir buvusios Lietuvos Didžiosios kunigaikštystės žemių tautinės problemos, Vilnius 1999
V. Sirutavičius, Vincas Kudirka’s Programme for Modernizing Society and the Problems of Forming a National Intelligentsia, „Lithuanian Historical Studies” 5, 2000, s. 99–112
T. Snyder, Rekonstrukcja narodów: Polska, Ukraina, Litwa i Białoruś 1569–1999, tłum. M. Pietrzak-Merta, Sejny 2009
Z. Solak, Między Polską a Litwą. Życie i działalność Michała Römera 1880–1920, Kraków 2004
D. Staliūnas, Affirmative Action in the Western Borderlands of the Late Russian Empire?, „Slavic Review” 77, 2018, nr 4, s. 978–997
D. Staliūnas, From Ethnocentric to Civic History. Changes in Contemporary Lithuanian Historical Studies, w: Emerging Meso-Areas in the Former Socialist Countries. Histories Revived or Improvised, red. K. Matsuzato, Hokkaido 2005, s. 311–331
D. Staliūnas, Der litauische Spielfilm „Tadas Blinda. Der Anfang“ und 1863 als Erinnerungsort in Litauen, „Forschungen zur baltischen Geschichte” 12, 2017, s. 251–265
D. Staliūnas, Nowoczesna Litwa – czy istniała alternatywa dla modelu państwa narodowego?, tłum. B. Piasecka, „Kwartalnik Historyczny” 2018, nr 2, s. 403–425
D. Staliūnas, Peregiby (Excesses) of the Imperial Turn?, w: The Unpredictable Past? Reshaping Russian, Ukrainian, and East European Studies, red. V. Kravchenko, M.R. Stech, Alberta 2024, s. 240–256
D. Staliūnas, Savas ar svetimas paveldas? 1863–1864 m. sukilimas kaip lietuvių atminties vieta, Vilnius 2008
D. Staliūnas, „Senalietuviai“ ir „jaunalietuviai“ kaip analitinės kategorijos, apibūdinančios lenkų ir lietuvių konfliktą, „Lietuvos istorijos metraštis” 2015, nr 2, s. 109–119
K. Stępnik, Waśń plemienna (epoka rozbratu 1905–1914), w: Polska-Litwa: historia i kultura, Lublin 1994, s. 138–146
P. Szlanta, współpr. I. Kąkolewski, K. Holste, Die Entstehung moderner Nationalkulturen. Polnische und konkurrierende Projekte, w: Polen in der europäischen Geschichte, t. 3: Die polnisch-litauische Länder unter der Herrschaft der Teilungsmächte (1772/1795–1914), red. M.G. Müller, I. Kąkolewski, K. Holste, R. Traba, Stuttgart 2020, s. 483–531
D. Szpoper, Gente Lithuana, Natione Lithuana. Myśl polityczna i działalność Konstancji Skirmuntt (1851–1934), Gdańsk 2009
D. Szpoper, Stosunki polsko-litewskie na przełomie XIX i XX wieku – wybrane aspekty, w: Stosunki polsko-litewskie na przestrzeni wieków. Pamięć historyczna, red. J. Volkonovski, R. Gaidis, Vilnius 2009, s. 121–151
J. Szumski, Polityka a historia. ZSRR wobec nauki historycznej w Polsce w latach 1945–1964, Warszawa 2016
V. Šeina, Savas svetimas dainius. Adamas Mickiewiczius lietuvių literatūros kanone (1883–1940), Vilnius 2021
A. Švedas, Matricos nelaisvėje. Sovietmečio lietuvių istoriografija (1944–1985), Vilnius 2009
N. Udrėnas, Book, Bread, Cross, and Whip. The Construction of Lithuanian Identity in Imperial Russia, Brandeis University, 2000, mps pracy doktorskiej
E.K. Valkenier, The Rise and Decline of Official Marxist Historiography in Poland, 1945–1983, „Slavic Review” 44, 1985, nr 4, s. 663–680
J. Waskan, Problem przynależności państwowej ziem byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego w myśli politycznej obozu narodowego 1893–1921, Bydgoszcz 2006
W. Wielhorski, Litwa etnograficzna. Przyroda jako podstawa gospodarcza. Rozwój stosunków narodowościowych, Wilno 1928
H. Wisner, Wojna nie wojna. Szkice z przeszłości polsko-litewskiej, Warszawa 1978
I. Zaleska, Federation or Incorporation? Polish Political Parties Towards the Conception of the Shape of the Eastern Border in the Period Before the Outbreak of World War I, w: Nationen und Grenzen. Bildung neuer Staaten in Ost- und Mitteleuropa nach dem Ersten Weltkrieg, red. M. Krotofil, D. Michaluk, Göttingen 2022, s. 17–49
L. Zasztowt, „Staro-Litwini”. Kilka uwag na temat socjoetnicznego pochodzenia Polaków na Litwie historycznej, w: Grupy społeczne i ich wpływ na rozwój społeczeństwa w XVI–XIX wieku, red. T. Bairašauskaitė, Vilnius 2015, s. 234–254
Pobrania
Opublikowane
Jak cytować
Numer
Dział
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Statystyki
Liczba wyświetleń i pobrań: 16
Liczba cytowań: 0
