Koszty transportów lądowych i wodnych śródlądowych w południowej i wschodniej strefie bałtyckiej w XIV–XVI wieku: badania, problemy, źródła i metody
DOI:
https://doi.org/10.12775/KLIO.2026.010Słowa kluczowe
koszty transportu, historia regionu bałtyckiego, transport lądowy, transport śródlądowyAbstrakt
Streszczenie: Niniejszy artykuł dotyczy metodyk związanych z badaniami kosztów transportu lądowego i śródlądowego wodnego w południowej i wschodniej części strefy bałtyckiej w okresie od XIV do XVI wieku. W pierwszej części omówiona została dość uboga historiografia poświęcona temu zagadnieniu oraz stan zachowanych źródeł wraz z ich ogólną charakterystyką. Następnie przedstawiono problemy, z jakimi mogą się borykać historycy badający koszty transportu lądowego i śródlądowego. Przykładem tych problemów są zróżnicowane systemy monetarne funkcjonujące na badanym obszarze. W artykule przedstawiono również współczynniki, które mogą być pomocne w porównywaniu kosztów z różnych badanych obszarów i lat.
Bibliografia
Źródła archiwalne / Archival Sources
Geheimes Staatsarchiv Preußischer Kulturbesitz: XX HA, Ordensbriefarchiv, nr 7546.
Źródła drukowane / Printed Sources
Acten der Ständetage Preussens unter der Herrschaft des Deutschen Ordens, hrsg. M. Toeppen, Bd. I, Leipzig 1878.
Das Ausgabebuch des Marienburger Hauskomturs für die Jahre 1410-1420, hrsg. W. Ziesemer, Königsberg 1911.
Das Revaler Kämmereibuch von 1376-1380, „Zeitschrift für Ostforschung” 1992, vBd. 41, hrsg. Dieter Heckmann, pp. 186-247.
Das Hafenbuch von Treptow an der Rege 1536-1569, hrsg. S. Birli, H. Wernicke, Köln-Weimar-Wien 2017.
Das Marienburger Konventsbuch der Jahre 1399-1412, hrsg. W. Ziesemer, Danzig 1913.
Das Marienbueger Tresslerbuch der Jahre 1399-1409, hrsg. Erich Joachim, Köningsberg1896.
Die Handelsbücher des Hildebrand Veckinchusen, hrsg. M. P. Lasnikov, W. Stark, Köln-Weimar-Wien 2013.
Die Kämmerei-Register der Stadt Riga 1348-1361, 1405-1474, hrsg. August von Bulmerincq, Leipzig 1909.
Die Reste des Marienburger Konventsbuch aus den Jahren 1395-1398, „Zeitschrift des Westpreussischen Geschichtsvereins” 1920, Bd. 60, hrsg. Arthur Sielmann, pp. 67-73.
Ein Ausgabenverzeichnis für Mauerausbesserungen der Revaler Bürgerstadt von 1388/89, „Zeitschrift für Ostforschung” 1988, Bd. 37, hrsg. Dieter Heckmann, pp. 175-186.
Kämmereibuch der Stadt Revel 1432-1463, hrsg. Reinhard Vogelsang, Köln-Wien 1976.
Kämmereibuch der Stadt Reval 1463-1507, hrsg. Reinhard Vogelsang, Köln-Wien 1983.
Księga kamlarii miasta Torunia 1453-1495, wyd. Krzysztof Kopiński, Krzysztof Mikulski, Janusz Tandecki, Toruń 2007.
Księga Theudenkusa, wyd. Leon Koczy, Toruń 1937.
Materiały dotyczące udziału Torunia w wyprawie krzyżackiej na ziemię dobrzyńską w r. 1409, „Zapiski Historyczne” 1960, t. 25, no. 2, wyd. I. Janosz-Biskupowa, pp. 83-101.
Liv-, est- und kurländisches Urkundenbuch Bd. 8, hrsg. H. Hildebrand, Riga-Moscow 1884.
Mecklenburgisches Urkundenbuch Bd. 10, 13, hrsg. Verein für Meklenburgische Geschichte und Alterthumskunde, Schwerin 1877, 1884.
Najstarsza księga kamlarska Głównego Miasta Gdańska z lat 1379-1382, w: Najstarsze księgi kamlarskie Głównego Miasta Gdańska z XIV-XV wieku, wyd. M. Grulkowski, Warszawa, Instytut Historii PAN, 2016 pp. 102-203.
Nowa księga rachunkowa Starego Miasta Elbląga 1404-1414, wyd. M. Pelech, cz. 1-2, Warszawa-Poznań-Toruń 1987-1989.
Podręczny rejestr kamlarii Głównego Miasta Gdańska z drugiej połowy XV w., w: Najstarsze księgi kamlarskie Głównego Miasta Gdańska z XIV-XV w., wyd. M. Grulkowski, Warszawa 2016, pp. 227-277.
Rachunki plebana kościoła parafialnego Świętych Janów w Starym Mieście Toruniu z lat 1445-1446, „Roczniki Historyczne”, 2003, t. 69, wyd. A. Radzimiński, pp. 167-187.
Revaler Urkunden und Briefe von 1273 bis 1510, hrsg. D. Heckmann, Köln-Weimar-Wien 1995.
Schragen der Gilden und Aemter der Stadt Riga bis 1621, hrsg. W. Stieda und C. Mettig, Riga 1896.
Schuldbücher und Rechnungen der Großschäffer und Lieger des Deutschen Ordens in Preussen, Band 1-4, hrsg. C. Heß, et al., Köln-Weimar-Wien 2008, 2013, 2018.
Tallinna wanimad linna arweraamatud: 1363-1374/Die ältesten Kämmereibücher der Stadt Reval: 1363-1374, hrsg. O. Greiffenhagen, Tallinn 1927.
Zwei Kämmerei-Register der Stadt Riga: ein Beitrag zur deutschen Wirtschaftsgeschichte, hrsg. A. von Bulmerincq, Leipzig 1902.
Herdzin Beata, Oliński Piotr, Rachunki z uczty wydanej na cześć wielkiego mistrza Ulryka von Jungingen w Toruniu w 1407 roku, w: Studia nad dziejami miast i mieszczaństwa w średniowieczu. Studia ofiarowane Profesorowi Antoniemu Czacharowskiemu w sześćdziesiątą piątą rocznice jego urodzin i czterdziestolecie pracy naukowej, wyd. R. Czaja, J. Tandecki, Toruń 1996, pp. 295-301.
Orłowska Anna Paulina, Johan Pyre. Ein Kaufmann und sein Handelsbuch im spätmittelalterlichen Danzig. Darstellung und Edition, Wien-Köln-Weimar 2022.
Stockhusen Sabrina, Hinrik Dunkelgud und sein Rechnungsbuch (1479 bis 1517). Lebensformen eines Lübecker Krämers an der Wende vom 15. zum 16. Jahrhundert, Stuttgart 2019.
Sumowski Marcin, Rachunki witryka kościoła św. Jakuba w Toruniu z 1468 r., w: Parafie w średniowiecznych Prusach w czasach Zakonu Niemieckiego od XIII do XVI w., wyd. R. Biskup, A. Radzimiński Toruń 2015, pp. 237-271.
Literatura / Literature
Abel Wilhelm, Agrarkrisen und Agrarkonjunktur. Eine Geschichte der Land- und Ernährungswirtschaft Mitteleuropas seit dem hohen Mittelalter, Hamburg-Berlin 1966.
Ballaux Bart, Blondé Bruno, Road transport productivity in the sixteenth-century Low Countries: the case of Brabant, 1450-1650, „The Economic History Review”, 2018, vol. 71, no. 3, pp. 707-726.
Biskup Marian, Handel wiślany w latach 1454-1466, „Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych”, 1952, t. 14, pp. 155-202.
Ciesielska Karola, Zarys dziejów Archiwum Toruńskiego, „Zapiski Historyczne”, 1978, t. 43, no. 4, pp. 7-42.
Czaja Roman, Przenoszenie listów między miastami hanzeatyckimi w strefie bałtyckiej w XIV-XV wieku, „Klio - Czasopismo Poświęcone Dziejom Polski i Powszechnym”, 2012, t. 23, no. 4, pp. 7-24.
Czaja Roman, Strefa bałtycka w gospodarce europejskiej w XIII-XV wieku ze szczególnym uwzględnieniem Prus krzyżackich, w: Ziemie polskie wobec Zachodu. Studia nad rozwojem średniowiecznej Europy, wyd. S. Gawlas, Warszawa 2006, pp. 195-245.
Dubois Henri, Techniques et coûts des transports terrestres dans l’espace bourguignon à la fin du moyen âge, „Annales de Bourgogne”, 1980, vol. 52, pp. 65-82.
Domżał Robert, Statki i ich załogi na Dolnej Wiśle w XIII-XV wieku, Gdańsk 2014.
Dygo Marian, Die Münz- und Währungspolitik des Deutschen Ordens in Preussen in der ersten Hälfte des 15. Jahrhunderts, Warszawa 1987.
Edwards James Frederick, Hindle Brian Paul, The transportation system of medieval England and Wales, „Journal of Historical Geography”, 1991, vol. 17, issue 2, pp. 123-134.
Ellmers Detlev, Techniken und Organisationsformen zur Nutzung der Binnenwassestraßen im hohen und späten Mittelalter, w: Starssen- und Verkehrswesen im hohen und späten Mittelalter, hrsg. R. Ch. Schwinges, Ostfildern 2007, pp. 161-183.
Engel Franz, Tabellen alter Münzen, Maße und Gewichte zum Gebrauch für Archivbenutzer, Rinteln 1965.
Fengler Georg, Untersuchungen zu den Einnahmen und Ausgaben der Stadt Greifswald im 14. und beginnenden 15. Jahrhundert (besonders nach dem Kämmereibuch von 1361-1411), Greifswald 1936.
Fischer David Hackett, The Great Wave: Price Revolutions and the Rhythm of History, New York-Oxford 1996.
Götz Johannes, Das Archiv des livländischen Deutschordenszweiges. Eine archivgeschichtliche Untersuchung, w: Die Kirche im mittelalterlichen Livland, hrsg. Radosław Biskup, Johannes Götz, Andrzej Radzimiński, Toruń 2019, pp. 9-77.
Grulkowski Marcin, Najstarsze księgi miejskie Głównego Miasta Gdańska z XIV i początków XV wieku. Studium kodykologiczne, Warszawa 2015.
Hauschield Ursula, Studien zu Löhnen und Preisen in Rostock im Spätmittelalter, Köln-Wien 1973.
Heckmann Dieter, Wiederherstellung eines verlorenen Archives - das Beispiel des Stadtarchivs Köningsberg in Preußen, „Archivalische Zeitschrift”, 2005, Bd. 87, pp. 185-196.
Heckmann, Marie-Luise, Niemands sall valcken versinden dan der meyster. Die Falkenüberlieferung des Deutschen Ordens und des Herzogs in Preußen. Eine quantitative, qualitative und chronologische Auswertung, „Preußenland” 2023 Bd. 14, pp. 23-51.
Heckmann Marie-Luise, Heckmann Dieter, Sokoły w państwie krzyżackim i księstwie pruskim - rzadkie dobro ekologiczne i ekonomiczne, w: Historia, Klimat, Przyroda. Perspektywa antropocentryczna, wyd. Piotr Oliński, Wojciech Piasek, Toruń 2018, pp. 167-204.
Jenks Stuart, England, die Hanse und Preussen: Handel und Diplomatie 1377-1474. T. 1, Handel, Köln-Wien 1992.
Joachim Erich, Vorwort, w: Erich Joachim Das Marienbueger Tresslerbuch der Jahre 1399-1409, hrsg. E. Joachim, Köningsberg 1896.
Johansen Paul, von zur Mühlen Heinz, Deutsch und Undeutsch im mittelalterlichen und frühneuzeitlichen Reval, Köln-Wien 1973.
Kardasz Cezary, Rynek kredytu pieniężnego w miastach południowego pobrzeża Bałtyku w późnym średniowieczu (Greifswald, Gdańsk, Elbląg, Toruń, Rewel), Toruń 2013.
Langdon John, The Efficiency of inland water transport in medieval England, in: Waterways and canal-building in medieval England, ed. John Blair, Oxford 2014, pp. 110-130.
Langdon John, Horse Hauling: A Revolution in Vehicle Transport in Twelfth and Thirteenth-century England? „Past and Present” 1984, vol. 103, no. 1, pp. 37-66.
Langdon John. Inland Water Transport in Medieval England, „Journal of Historical Geography”, vol. 19, no. 1, 1993, pp. 1-11.
Langdon John, Horses, Oxen and Technological Innovation: The Use of Draught Animals in English Farming from 1066-1500, Cambrigde1986.
Langdon John, Claridge Jordan, Transport in Medieval England, „History Compass”, 2011, vol. 9/11, pp. 864-875.
Leimus Ivar, Einleitung, w: Revaler Münzbücher 1416-1526/Tallinna mündiraamatud 1416-1526, hrsg. I. Leimus, Tallinn 1999 pp. 31-53.
Lopez Robert S., The Evolution of Land Transport in the Middle Ages, „Past & Present”, 1956, vol. 9, pp. 17-29.
Maćkiewicz Mateusz Wiktor, Crews of inland ships in late medieval Prussia, w: Pomorze, Prusy i ich sąsiedzi na przestrzeni dziejow. Pomerania, Prussia, and their neighbours throughout history, wyd. J. Możdżeń, K. Olejko, M. Piłat, M. Fila, Gdańsk 2024, pp. 15-29.
Maćkiewicz Mateusz Wiktor, Elbling carters and wagenknechts from the turn of the fourteenth and fifteenth centuries, w: Zwischen Ostsee und Adria II. Ostmitteleuropa im Mittelalter und in der Frühen Neuzeit. Die Mobilität von Menschen, Gütern, Geld, Diplomaten, Reliquien, hrsg. A. Bárány, R. Czaja, H. Flachenecker, L. Pósán, Debrecen 2024, pp. 287-314.
Maćkiewicz Mateusz Wiktor, Wydatki zakonu krzyżackiego oraz rady Starego Miasta Torunia na transporty wojskowe w trakcie kampanii dobrzyńskiej z 1409 roku, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Historica”, 2023, t. 114, pp. 9-25
Małowist Marian, Wschód a Zachód Europy w XIII-XVI wieku. Konfrontacja struktur społeczno-gospodarczych, Warszawa 1973.
Martin Clair, Carters in the City: The Operation and Regulation of Commercial Carriage in the City of London, 1250-1550, „London and Middlesex Archaeological Society Transactions” 2016, vol. 67, pp. 209-225.
Masschaele James, Peasants, Merchants, and Markets. Inland Trade in Medieval England, 1150-1350, New York 1997.
Masschaele James, Transport Costs in Medieval England, „The Economic History Review”, 1993, vol. 46, no. 2, pp. 266-279.
Mickwitz Gunnar, Aus Revaler Handelsbüchern: zur Technik des Ostseehandels in der ersten Hälfte des 16. Jahrhunderts Helsingfors 1938.
Pósán László, Handel und Warenverkehr zwischen Ungarn und dem Balkan im Mittelalter, in: Zwischen Ostsee und Adria II. Ostmitteleuropa im Mittelalter und in der Frühen Neuzeit. Die Mobilität von Menschen, Gütern, Geld, Diplomaten, Reliquien, hrsg. A. Bárány, R. Czaja, H. Flachenecker, L. Pósán, Debrecen 2024 pp. 237-270.
Samsonowicz Henryk, Untersuchungen über das Danziger Bürgerkapital in der zweiten Hälfte des 15. Jahrhunderts, Weimar 1969.
Sarnowsky Jürgen, Die Wirtschaftsführung des Deutschen Ordens in Preußen (1382-1454), Köln-Weimar-Wien 1993.
Schmidt-Händel Astrid, Landtransport im Spätmittelalter und in der Frühen Neuzeit am Beispiel des Erfurter Waidhandels, w: Von Nowgorod bis London. Studien zu Handel, Wirtschaft und Gesellschaft im mitteralterlichen Europa. Festschrift für Stuart Jenks zum 60. Geburtstag, M. L. Heckmann, J. Röhrkasten,Göttingen 2008, pp. 197- 212.
Selzer Stephan, Als Hansehistoriker an sächsischen Geleitstellen: Wagen, Waren und Fuhrleute im Landverkehr zwischen Süd und Nord um 1500, w: Märkte, Messen und Waren im hansischen Handel, hrsg. R. Holbach, J. Sarnowsky, Wismar 2021, pp. 129-156.
Sprandel Rolf, Das Mittelalterliche Zahlungssystem nach hansisch-nordischen Quellen des 13. - 15. Jahrhunderts, Stuttgart 1975.
Stark Walter, Lübeck und Danzig in der zweiten Hälfte des 15. Jahrhunserts, Weimar 1973.
Stark Walter, Untersuchungen zum Profit beim hansischen Handelskapital in der ersten Hälfte des 15. Jahrhunderts, Weimar 1985.
Tandecki Janusz, Średniowieczne księgi wielkich miast pruskich jako źródła historyczne i zabytki kultury mieszczańskiej (organizacja władzy, zachowane archiwalia, działalność kancelarii), Warszawa-Toruń, 1990.
Tits-Dieuaide, Marie-Jeanne, La formation des prix céréaliers en Brabant et en Flandre au XVe siècle, Bruxelles 1975.
Vogel Werner, Zur Geschichte des Geheimen Staatsarchivs Preußischer Kulturbesitz, „Archivar”, 1992, vol. 45, pp. 338-343.
Volckart Oliver, Die Münzpolitik im Ordensland und Herzogtum Preussen von 1370 bis 1550, Wiesbaden 1996.
von Looz-Corswarem Clemens, Schifffahrt und Handel auf dem Rhein vom Mittelalter bis ins 19. Jahrhundert. Beiträge zur Verkehrsgeschichte, Köln-Weimar-Wien 2020.
von zur Mühlen Heinz, Transportwesen und Reisetätigkeit der Revaler Fuhrleute, w: Zwischen Lübeck und Novgorod. Wirtschaft, Politik und Kultur im Ostseeraum vom frühen Mittelalter bis ins 20. Jahrhundert. Norbert Angermann zum 60. Geburtstag, hrsg. O. Pelc, G. Pickhan, Lüneburg 1996, pp. 203-221.
Waschinski, Emil, Die Münz- und Währungspolitik des Deutschen Ordens in Preussen, ihre historischen Probleme und seltenen Gepräge, Göttingen 1952.
Willard James Field, Inland transportation in England during the fourteenth century, „Speculum A Journal of Medieval Studies” 1926, vol. 1, pp. 361-374.
Żabiński Zbigniew, Biologiczny wskaźnik siły nabywczej pieniądza, „Rocznik Dziejów Społecznych i Gospodarczych”, 1958 t. 20, pp. 37-51.
Pobrania
Opublikowane
Jak cytować
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Mateusz Maćkiewicz
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Statystyki
Liczba wyświetleń i pobrań: 138
Liczba cytowań: 0
