Ostatnie lata świata ziemiańskiego. Dobra ziemskie w Snopkowie i ich właściciele u schyłku II Rzeczypospolitej, w czasie II wojny światowej i w okresie powojennym. Studium przypadku
DOI:
https://doi.org/10.12775/DN.2026.1.05Schlagworte
Lubelszczyzna, Snopków, reforma rolna, II wojna światowa, ziemiaństwo, Polska Rzeczpospolita LudowaAbstract
Artykuł przedstawia historię dóbr ziemskich w podlubelskim Snopkowie i ich właścicieli u kresu Niepodległej, w dobie II wojny światowej i w okresie powojennym, przy czym rozważania dotyczące dziejów majątku w ostatnich latach II Rzeczypospolitej mają charakter wprowadzający. Podjęte w niniejszym opracowaniu wątki uzupełniają i znacznie rozszerzają tematykę, którą przed laty poruszyłem w jednej z książek poświęconych dobrom snopkowskim. Artykuł pokazuje losy ziemiaństwa na przykładzie pojedynczego zespołu majątkowego i losów konkretnej rodziny, która w historii Lubelszczyzny zapisała godne pamięci karty – przede wszystkim w dziedzinie działalności hodowlanej. Sądzę, że jest to uzasadnione, bo podobne przeżycia stały się udziałem ogółu ziemian. Tekst ma charakter pretekstowy i jako studium przypadku może stanowić przyczynek do dyskusji i badań komparatystycznych.
Literaturhinweise
Źródła i opracowania archiwalne
Archiwum Państwowe w Lublinie
Hipoteka w Lublinie, Snopków Kolonia nr 15, sygn. 1/2605
Starostwo Powiatowe Lubelskie, sygn. 1240, 1244
Urząd Wojewódzki Lubelski, Dział Rolnictwa i Reform Rolnych, sygn. 230, 1429, 2243, 2845
Archiwum Parafialne Kościoła pw. św. Pawła w Lublinie
Akta zmarłych 1931–1938
Archiwum Sądu Rejonowego w Lublinie, Wydział Ksiąg Wieczystych
Dobra Snopków, t. I, sygn. A4327A
Dobra Snopków, t. II, sygn. A4328
Dokumenty do dóbr Snopków, bez sygn.
Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Lublinie
Niedzielska M., „Zespół pałacowo-parkowy w Snopkowie. Dokumentacja historyczna”, mps, Lublin 1985
Zbiory prywatne
Jakubowska M., „Piaszczyński Wacław herbu Ostoja”, mps ze zbiorów rodzinnych Jacka Jakubowskiego
„Protokół w sprawie przejęcia na cele Reformy Rolnej na mocy Dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6.9.1944 r. o wprowadzeniu Reformy Rolnej majątku Jastków”, mps ze zbiorów rodzinnych Marka Łosia
Źródła wywołane
Relacja pisemna Jacka Jakubowskiego, w zbiorach autora artykułu
Źródła drukowane
„Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej” 1921, 1932, 1933, 1934, 1935, 1936, 1944, 1945, 2002.
Łosiowa M., Dzienniczek 1939–1945, w: A. Łoś, Styl życia ziemiaństwa polskiego po II woj-nie światowej, Lublin 2008, s. 105–131.
„Monitor Polski” 1950.
Prywatne Męskie Gimnazjum im. Stefana Batorego („Szkoła Lubelska”) w XXX-lecie, Lublin 1936.
Rostworowska T., Za szlakiem mojego życia, oprac. S.J. Rostworowski, B. Rostworowska, Lublin 2013.
Rostworowski K., Zmierzch Gałęzowa, oprac. S.J. Rostworowski, Lublin 2007.
Spis telefonów Warszawskiego Okręgu Poczty i Telekomunikacji na rok 1950, Warszawa 1950.
Stecki J., W obronie prawdy, Warszawa 1928.
Wiercieński H., Opis statystyczny guberni lubelskiej, Warszawa 1901.
Wskazania dla brygad robotniczych przy parcelacji majątków, „Wiadomości Ziemiańskie” 2007, nr 29, s. 30–34.
Załuski S., Wygnanie z Arkadii, Ciechanów 2006.
Opracowania
Bałabuch R., Łuczyński A., Rezydencje magnackie i dwory szlacheckie Lubelszczyzny, cz. 3: Powiaty: chełmski, krasnostawski, lubelski i świdnicki, Dęblin 2011.
Bednarski M.D., Z dziejów reformy rolnej w Lubelskiem w latach 1944–1946, „Wschodni Rocznik Humanistyczny” 2004, t. I, s. 229–254.
Epsztein T., Zamknięcie historii ziemiaństwa w Polsce, w: 1944. Meandry historii, oprac. M. Bordzoł, K. Wilkowicz, G. Antoniuk, Kozłówka 2024, s. 4–10.
Gapys J., Niemiecka polityka gospodarcza wobec ziemiaństwa w Generalnym Gubernator-stwie w latach 1939–1945, „Journal of Humanities and Social Sciences” 2020, nr 1, s. 88–116.
Gapys J., Stosunek ziemiaństwa do okupanta niemieckiego w dystrykcie radomskim 1939–1945, „Annales Academiae Paedagogicae Cracoviensis. Studia Historica” Folia 3, 2001, t. I, s. 149–171.
Gapys J., Nowak M., Polityka niemieckich i radzieckich okupantów wobec polskiego zie-miaństwa w latach II wojny światowej, „Roczniki Humanistyczne” 2009, t. LVII, z. 2, s. 199–215.
Głowacki L., Działania wojenne na Lubelszczyźnie w roku 1939, Lublin 1976.
Głowacki L., Sikorski A., Kampania wrześniowa na Lubelszczyźnie. Działania wojenne, Lu-blin 1966.
Golon M., Terror Armii Czerwonej i NKWD na ziemiach polskich w latach 1944–1945, „Fi-des, Ratio et Patrie. Studia Toruńskie” 2019, nr 10/11, s. 70–98.
Gołaski J., W 60. rocznicę wprowadzenia tzw. reformy rolnej w Polsce w latach 1944–1945, „Wiadomości Ziemiańskie” 2004, nr 19, s. 15–17.
Grabski W., Dwa lata pracy u podstaw państwowości naszej (1924–1925), Warszawa 1937.
Iwaniak S., Straty materialne ziemian województwa kieleckiego w wyniku II wojny świato-wej, w: Aktywność gospodarcza ziemiaństwa w Polsce w XVIII–XX wieku, red. W. Ca-ban, M.B. Markowski, Kielce 1993, s. 193–204.
Jadacki J.J., O istocie pieniądza, „Edukacja Filozoficzna” 2013, t. LVI, s. 97–100.
Jakubowska M., Piaszczyński Kazimierz, w: Ziemianie polscy XX wieku. Słownik biograficz-ny, cz. 4, red. T. Epsztein et al., Warszawa 1998, s. 113–115.
Jakubowska M., Piaszczyński Wacław, w: Ziemianie polscy XX wieku. Słownik biograficzny, cz. 4, red. T. Epsztein et al., Warszawa 1998, s. 115–117.
Jasiewicz K., Lista strat ziemiaństwa polskiego 1939–1956, Warszawa 1995.
Jastrzębski R., Reforma rolna po drugiej wojnie światowej. Ustawodawstwo państwa pol-skiego, „Czasopismo Prawno-Historyczne” 2018, t. LXX, z. 1, s. 111–151.
Jędruszczak H. i T., Ostatnie lata II Rzeczypospolitej (1933–1939), Warszawa 1970.
Kasiarz A., Zjazd w Dzikowie w 1927 r., „Prace Historyczno-Archiwalne” 2020, t. XXXII, s. 97–109.
Kęszycki W., Wystąpienie na seminarium na temat reform rolnych w Polsce, „Wiadomości Ziemiańskie” 2007, nr 29, s. 30–31.
Kłapeć J., Ziemianie lubelscy i ich udział w pracach Rady Głównej Opiekuńczej w okresie okupacji niemieckiej 1939–1944, w: Studia z dziejów ziemian 1795–1944, red. A. Ko-prukowniak, Lublin 2005, s. 267–286.
Kłusek M., Związki funkcjonalne Natolina z wilanowską nieruchomością ziemską podczas II wojny światowej w świetle materiałów źródłowych, „Krakowskie Studia Małopolskie” 2012, nr 17, s. 151–165.
Konopka K., Konieczność reform agrarnych w Drugiej Rzeczypospolitej Polskiej (1918–1939), „Economics and Management” 2009, t. I, s. 7–19.
Kostrowicka I., Landau Z., Tomaszewski J., Historia gospodarcza Polski XIX i XX wieku, Warszawa 1985.
Kozłowski H.S., Fabryki maszyn elektrycznych i transformatorów, w: Historia elektryki pol-skiej, t. 4, red. K. Kolbiński et al., Warszawa 1972, s. 388–426.
Leskiewiczowa J., Do Czytelników książki i Autorów życiorysów, w: Ziemianie polscy XX wieku. Słownik biograficzny, cz. 1, red. J. Leskiewiczowa, Warszawa 1999, s. VII–X.
Leskiewiczowa J., Uwagi wstępne, w: Ziemianie polscy XX wieku. Słownik biograficzny, cz. 3, red. J. Leskiewiczowa, Warszawa 1996, s. V–IX.
Leszczyński A., Ludowa historia Polski, Warszawa 2020.
Leśniewska J.E., Dobra ziemskie Łęczna i majątki w okolicach Łęcznej w dwudziestoleciu międzywojennym. Przemiany własnościowe, gospodarcze i społeczne, w: Dzieje biuro-kracji. Ziemiaństwo i biurokracja, t. 11, red. M. Kruszyński i T. Osiński, Lublin 2020, s. 81–155.
Leśniewska J.E., Łańcuchów. Dobra ziemskie i ich właściciele (XIV–XX w.). Od Kuropatwów do Steckich, Lublin 2016.
Łoś A., Styl życia ziemiaństwa polskiego po II wojnie światowej, Lublin 2008.
Łoś A., Łoś M., Życie majątku ziemiańskiego w Generalnym Gubernatorstwie w latach 1939–1945, w: Ziemiaństwo na Lubelszczyźnie V, red. H. Łaszkiewicz, Lublin 2012, s. 194–208.
Łoś P.S., Szkice do portretu ziemian polskich XX wieku, Warszawa 2005.
Łukasiewicz J., Krach na giełdzie. Zarys historii kryzysów ekonomicznych, Warszawa 1967.
Machałek M., Przemiany polskiej wsi w latach 1918–1989, „Klio” 2013, t. XXVI, s. 55–80.
Madajczyk Cz., Polityka III Rzeszy w okupowanej Polsce, t. 1–2, Warszawa 1970.
Mańkowski Z., Lata wojny i okupacji 1939–1944, w: Dzieje Lubelszczyzny, t. 1, red. T. Mencel, Warszawa 1974, s. 791–883.
Mańkowski Z., Lubelszczyzna w latach drugiej wojny światowej (charakterystyka ogólna, rola historyczna, stan badań i postulaty badawcze), „Rocznik Lubelski” 1969, t. XII, s. 9–45.
Mich W., Ideologia polskiego ziemiaństwa 1918–1939, Lublin 2000.
Mieszczankowski M., Rolnictwo II Rzeczypospolitej, Warszawa 1983.
Osiński T., „Złamać opór obszarników”. Ziemianie Lubelszczyzny aresztowani w 1944 r. w związku z realizacją reformy rolnej, „Wiadomości Ziemiańskie” 2011, nr 48, s. 6–11.
Osiński T., Rolnictwo, w: Dzieje Lubelszczyzny 1944–1956. Aspekty społeczne, gospodarcze, oświatowe i kulturalne, red. T. Osiński, M. Mazur, Lublin 2017, s. 345–366.
Osiński T., W oczekiwaniu na wywłaszczenie. Warunki życia i pracy w majątkach ziemiań-skich na Lubelszczyźnie. Pomiędzy lipcem a październikiem 1944 r., w: Ziemiaństwo na Lubelszczyźnie V, red. H. Łaszkiewicz, Lublin 2012, s. 209–221.
Osiński T., Ziemiaństwo – warstwa społeczna w likwidacji, w: Dzieje Lubelszczyzny 1944–1956. Aspekty społeczne, gospodarcze, oświatowe i kulturalne, red. T. Osiński, M. Mazur, Lublin 2017, s. 99–112.
Paczkowski A., Pół wieku dziejów Polski 1939–1989, Warszawa 1996.
Piaszczyński W., Anatomia pieniądza, Warszawa 2004.
Pietrzak M., Druga Rzeczpospolita, w: Historia ustroju i prawa polskiego, oprac. J. Bardach, B. Leśnodorski, M. Pietrzak, Warszawa 2005, s. 461–580.
Piętka B., Reforma rolna 1944, czyli koniec polskiego feudalizmu, „Przegląd” 2024, nr 37, s. 26–29.
Pruski W., Dwa wieki polskiej hodowli koni arabskich (1778–1978) i jej sukcesy na świecie, Warszawa 1983.
Pruski W., Hodowla zwierząt gospodarskich w Królestwie Polskim w latach 1815–1918, t. 1–3, Warszawa 1967–1969.
Przegaliński A., Blaski i cienie pierwszych lat Niepodległej. Dzieje dóbr Snopków w latach 1918–1925, w: Jastków i okolice w walce o wolną i niepodległą. Ludzie, miejsca, wy-darzenia, red. C. Taracha, Lublin 2018, s. 31–46.
Przegaliński A., Dwór ziemiański na Lubelszczyźnie w epoce przemian gospodarczych i spo-łecznych (Dzieje dóbr Snopków w XIX i w I połowie XX wieku), Lublin 2016.
Przegaliński A., Ocalić od zapomnienia. Studia z dziejów ziemian z Jastkowa i okolic w XIX i XX wieku, Lublin 2026.
Radzik T., W okresie okupacji niemieckiej 1939–1944, w: T. Radzik, W. Śladkowski, G. Wójcikowski, W. Wójcikowski, Lublin. Dzieje miasta, t. 2: XIX–XX wiek, Lublin 2000, s. 227–310.
„Rewolucja społeczna” czy „dzika przebudowa”? Przekształcenia własnościowe w Polsce w latach 1944–1956 i ich społeczne skutki, red. T. Osiński, Lublin 2014.
Roszkowski W., Gospodarcza rola większej prywatnej własności ziemskiej w Polsce 1918–1939, Warszawa 1986.
Roszkowski W., Przekształcenia społeczne i gospodarcze w Polsce w latach 1944–1989, w: PRL od lipca 44 do grudnia 70, red. K. Persak, P. Machcewicz, Warszawa 2010, s. 83–106.
Roszkowski W., Rolnictwo i leśnictwo, w: Problemy gospodarcze II Rzeczypospolitej, red. K. Kozłowski, Warszawa 1989, s. 95–150.
Rudnicki Sz., Walka sanacji o ziemiaństwo – rozmowy Sławka z ziemianami (wrze-sień–grudzień 1927 r.), w: Historia XIX i XX wieku. Studia i szkice. Prace ofiarowane Henrykowi Jabłońskiemu w siedemdziesiątą rocznicę urodzin, red. A. Garlicki, J.R. Szaflik, M. Wojciechowski, Wrocław–Warszawa–Kraków 1979, s. 182–195.
Schwaneberg S., Eksploatacja gospodarcza Generalnego Gubernatorstwa przez Rzeszę Nie-miecką w latach 1939–1945, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2009, nr 1, s. 153–154.
Sikorski A., Kampania wrześniowa na Lubelszczyźnie. Zarys ogólny, cz. 1, Lublin 1966.
Sitkiewicz D., Problem napadów na dwory i folwarki na terenie Generalnego Gubernator-stwa (bez Galicji) w okresie okupacji niemieckiej w latach 1939–1945, „Wschodni Rocznik Humanistyczny” 2018, t. XV, nr 3, s. 175–197.
Skarżyński Ł., Dekret PKWN o reformie rolnej 1944 r. na przykładzie północnego Mazowsza – ziemia pułtuska, „Miscellanea Historico-Juridica” 2016, t. XV, z. 1, s. 129–154.
Skomorowska H., Kłopoty z zabytkami, „Ziemia Jastkowska” 2008, nr 1, s. 33.
Soborska M., Szkice z dziejów Kluczkowic, Lublin 1998.
Stanek-Lebioda B., Zachowane dwory ziemiańskie Lubelszczyzny – nie wszystko minęło, w: Ziemiaństwo na Lubelszczyźnie, oprac. R. Maliszewska, Kozłówka 2001, s. 99–117.
Stasiak A., Bajda Z., Hodowla świń na Lubelszczyźnie, „Trzoda Chlewna” 2001, t. XXXIX, nr 8–9, s. 20–26.
Stawicki R., Prawa i wolności obywatelskie w Polsce po 1918 r. w świetle rozwiązań kon-stytucyjnych – zarys historyczno-prawny, Warszawa 2011, https://www.senat.gov.pl/gfx/senat/pl/senatopracowania/25/plik/ot-607.pdf (dostęp: 11 III 2025).
Studziński J., Czteroletni program opieki nad zabytkami dla Gminy Jastków na lata 2019–2022, Lublin 2018, „Dziennik Urzędowy Województwa Lubelskiego” 2018, poz. 4304, https://edziennik.lublin.uw.gov.pl/WDU_L/2023/297/oryginal/akt.pdf (dostęp: 10 III 2025).
Śródka A., Uczeni polscy XIX i XX stulecia, t. 2, Warszawa 1995.
Trzewik M., Z historii zabytkowego założenia rezydencjonalnego w Snopkowie, cz. 1, „Doli-na Ciemięgi” 1998, nr 4, s. 15–17.
Turzyński M., Rachunkowość uwikłana w grabież. Przykład przedsiębiorstw objętych zarzą-dem powierniczym w Generalnym Gubernatorstwie, „Zeszyty Teoretyczne Rachunko-wości” 2023, t. XLVII, nr 1, s. 173–201.
Wierzbicka E., Marta z Budnych Łosiowa (1898–1969) i jej dwór w Niemcach w latach 1939–1944, w: Ziemiaństwo na Lubelszczyźnie III, t. 1, red. H. Łaszkiewicz, Lublin 2007, s. 340–360.
Wiśniewski S., Dobrucki Stanisław Antoni Walerian, w: Słownik biograficzny miasta Lubli-na, t. 1, red. T. Radzik, J. Skarbek, A.A. Witusik, Lublin 1993, s. 72–73.
Włodarczyk W., Bratów Marii Kleniewskiej, w: M. Kleniewska, Wspomnienia, oprac. W. Włodarczyk, Wilków 2002, s. 130–166.
Wrona J., Ustanowienie systemu komunistycznego w Polsce, w: PRL od lipca 44 do grudnia 70, red. K. Persak, P. Machcewicz, Warszawa 2010, s. 37–80.
Z dziejów Snopkowa, „Gazeta Jastkowska” 2024, nr 2, s. 19.
Zienkowski L., Przemysł elektrotechniczny w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Charakte-rystyka ogólna, w: Historia elektryki polskiej, t. 4, red. K. Kolbiński et al., Warszawa 1972, s. 195–212.
Ziętara W., Społeczny czy ekonomiczny charakter reform rolnych w Polsce w okresie między- i powojennym, „Roczniki Naukowe Ekonomii Rolnictwa i Rozwoju Obszarów Wiej-skich” 2015, t. CII, z. 1, s. 31–58.
Zugaj L., Aktywność gospodarcza mieszkańców gminy Jastków do 1939 r., Jastków 2021.
Zugaj L., Dzieje Jastkowa i okolic od zarania do 1939 r., Lublin 2000.
Netografia i wydania elektroniczne
minuw.edu.pl
Nejman E.H., Szlachta sieradzka XIX wieku. Herbarz, 2017, http://www.tpzw.pl/?herbarz-szlachty-sieradzkiej-xix-wieku,21 (dostęp: 10 III 2025)
repo.pw.edu.pl
ukraina.strony.uw.edu.pl
Downloads
Veröffentlicht
Zitationsvorschlag
Ausgabe
Rubrik
Lizenz
Copyright (c) 2026 Andrzej Przegaliński
Dieses Werk steht unter der Lizenz Creative Commons Namensnennung 4.0 International.
Stats
Number of views and downloads: 13
Number of citations: 0
