Wypadki w Bydgoszczy 3 września 1939 roku w relacji starosty Juliana Suskiego (1940)
DOI:
https://doi.org/10.12775/DN.2026.1.06Słowa kluczowe
postawy społeczne i nastroje, mniejszość niemiecka, dywersja niemiecka, „bydgoska krwawa niedziela”Abstrakt
Artykuł omawia i publikuje w całości relację sporządzoną w 1940 r. przez Juliana Suskiego, starostę bydgoskiego. Stanowi ona jedno z najważniejszych polskich źródeł dotyczących wydarzeń z 3–4 września 1939 r., znanych jako „bydgoska krwawa niedziela”. Autor analizuje jej genezę, kontekst polityczny i propagandowy oraz porównuje z późniejszymi, emigracyjnymi wspomnieniami Suskiego z 1982 r. Relacja z 1940 r., przygotowana na potrzeby władz na uchodźstwie, ma szczególną wartość, gdyż powstała „na gorąco”, zawiera unikalne informacje o działaniach struktur cywilnych i wojskowych oraz nastrojach społecznych. Jednocześnie wskazuje na intencję obrony polskiej racji stanu wobec niemieckiej propagandy i wymaga krytycznej analizy.
Bibliografia
Alabrudzińska E., Mniejszości religijne w Bydgoszczy w latach 1920–1939, w: Historia Bydgoszczy, t. 2, cz. 1: 1920–1939, red. M. Biskup, Bydgoszcz 1999, s. 627–649.
Aleksandrowicz M., Kościół katolicki w Bydgoszczy w latach 1920–1939, w: Historia Byd-goszczy, t. 2, cz. 1: 1920–1939, red. M. Biskup, Bydgoszcz 1999, s. 577–626.
Aurich P., Der deutsch-polnische September 1939. Eine Volksgruppe zwischen den Fronten, München–Wien 1969.
Bielski M., Gen. bryg. Zdzisław Wincenty Przyjałkowski (1892–1971). Ostatni dowódca 15. Dywizji Piechoty, „Kronika Bydgoska” 2013, t. XXXIV, s. 55–104.
Chinciński T., Dokumenty polskiej armii z pierwszych dni września 1939 roku, w: Bydgoszcz 3–4 września 1939. Studia i dokumenty, red. T. Chinciński, P. Machcewicz, Warszawa 2008, s. 367–401.
Chinciński T., Dokumenty Wehrmachtu, w: Bydgoszcz 3–4 września 1939. Studia i dokumen-ty, red. T. Chinciński, P. Machcewicz, Warszawa 2008, s. 402–421.
Chinciński T., Forpoczta Hitlera. Niemiecka dywersja w Polsce w 1939 r., Gdańsk–Warszawa 2010.
Chinciński T., O konieczności badań nad postawami obywateli polskich narodowości nie-mieckiej w latach 1939–1945. Stan historiografii i dezyderaty badawcze, „Dzieje Naj-nowsze” 2024, t. LVI, nr 2, s. 49–77.
Chinciński T., Postawy ludności niemieckiej na Pomorzu a wydarzania z 3–4 września 1939 r. w Bydgoszczy, w: Pomorze pod okupacją niemiecką. Jesień 1939, red. P. Madajczyk, Warszawa 2021, s. 305–330.
Chinciński T., Relacje oficerów Wojska Polskiego o wydarzeniach bydgoskich z 3–4 wrze-śnia 1939 roku, w: Bydgoszcz 3–4 września 1939. Studia i dokumenty, red. T. Chinciń-ski, P. Machcewicz, Warszawa 2008, s. 474–538.
Chinciński T., Machcewicz P., Wokół wydarzeń bydgoskich z 3–4 września 1939 r., w: Byd-goszcz 3–4 września 1939. Studia i dokumenty, red. T. Chinciński, P. Machcewicz, Warszawa 2008, s. 8–39.
Dywersja niemiecka i zbrodnie hitlerowskie w Bydgoszczy na tle wydarzeń 3 IX 1939, oprac. E. Serwański, Poznań 1984.
Jastrzębski W., Bydgoska krwawa niedziela 3–4 września 1939 roku, Toruń 2022.
Jastrzębski W., Dywersja czy masakra? Cywilna obrona Bydgoszczy we wrześniu 1939 r., Gdańsk 1988.
Jastrzębski W., Mniejszość niemiecka w Polsce we wrześniu 1939 roku, Toruń 2010.
Jaszowski T., Dywersja hitlerowska w Bydgoszczy w dniu 3 września 1939 r. w świetle pol-skich materiałów wojskowych, „Kronika Bydgoska” 1990, t. X (za lata 1986–1988), s. 217–227.
Kosiński P., Ofiary pierwszych dni września 1939 roku w Bydgoszczy, w: Bydgoszcz 3–4 września 1939. Studia i dokumenty, red. T. Chinciński, P. Machcewicz, Warszawa 2008, s. 253–328.
Krzoska M., Der „Bromberger Blutsonntag” 1939. Kontroversen und Forschungsergebnisse, „Vierteljahrshefte für Zeitgeschichte” 2012, nr 2, s. 237–248.
Kutta J., Społeczeństwo Bydgoszczy w latach 1920–1939, w: Historia Bydgoszczy, t. 2, cz. 1: 1920–1939, red. M. Biskup, Bydgoszcz 1999, s. 177–231.
Kutta J., Walki polsko-niemieckie w Bydgoszczy i okolicy, w: Historia Bydgoszczy, t. 2, cz. 2: 1939–1945, red. M. Biskup, Bydgoszcz 2004, s. 21–80.
Kwiecień M., Powstanie Komisji powołanej w związku z wynikiem kampanii wojennej 1939 roku (Komisji Winiarskiego), w: Vetera novis augere. Studia i prace dedykowane Pro-fesorowi Wacławowi Uruszczakowi, t. 1, red. S. Grodziski et al., Kraków 2010, s. 561–576.
Kwiecień M., Przyczynek do dziejów komisji powołanej w związku z wynikiem kampanii wo-jennej 1939 roku. Sprawa Tadeusza Cypriana przeciwko Jerzemu Giertychowi, „Kra-kowskie Studia z Historii Państwa i Prawa” 2012, nr 5 (4), s. 329–342.
Olstowski P., Jeszcze w sprawie tragicznych wydarzeń 3–4 września 1939 roku w Bydgosz-czy, „Zapiski Historyczne” 2023, t. LXXXVIII, nr 1, s. 129–153.
Olstowski P., W sprawie tragicznych wydarzeń 3–4 IX 1939 roku w Bydgoszczy, „Zapiski Historyczne” 2009, t. LXXIV, nr 1, s. 115–143.
Olstowski P., Wokół genezy i formy cywilnej obrony Bydgoszczy we wrześniu 1939 r. Przy-czynek do wydarzeń bydgoskich 3–4 września 1939 r. i polskich działań nieregularnych w kampanii polskiej, „Przegląd Historyczno-Wojskowy” 2016, nr 2–3, s. 223–294.
Pierwsze miesiące okupacji hitlerowskiej w Bydgoszczy w świetle źródeł niemieckich, wyd. T. Esman, W. Jastrzębski, Bydgoszcz 1967.
Pospieszalski K.M., Sprawa 58000 „Volksdeutschów”. Sprostowanie hitlerowskich oszczer-stw w sprawie strat niemieckiej mniejszości w Polsce w ostatnich miesiącach przed wybuchem wojny i w toku kampanii wrześniowej, Poznań 1981 (Documenta Occupa-tionis, t. 7).
Rasmus H., Pommerellen Westpreußen 1919–1939, München–Berlin 1989.
Romaniuk M., Mniejszość niemiecka w Bydgoszczy 1920–1939, w: Bydgoszcz 3–4 września 1939. Studia i dokumenty, red. T. Chinciński, P. Machcewicz, Warszawa 2008, s. 63–109.
Romaniuk M., Trzeciakowski W., Bydgoscy volksdeutsche o sobie. „Memoriał” Ferdinanda Langa z dnia 1 maja 1940 r., „Kronika Bydgoska” 2003, t. XXV, s. 301–327.
Suski J., Bydgoszcz. Wybuch wojny z Niemcami. Ze wspomnień starosty bydgoskiego, „Więź” 1980, nr 9, s. 101–119.
Suski J., W służbie publicznej. Na dwóch kontynentach, Toronto 1982.
The Agony of Poland. An English Eyewitness, „The Times”, 6 III 1940, s. 7.
Wolff-Powęska A., Pomorze Gdańskie w programie i działalności Związku Obrony Kresów Zachodnich i Polskiego Związku Zachodniego, „Przegląd Zachodni” 1969, nr 2, s. 363–373.
Wolff-Powęska A., Związek Obrony Kresów Zachodnich, „Rocznik Lubuski” 1975, t. IX, s. 207–265.
Pobrania
Opublikowane
Jak cytować
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Tomasz Chinciński
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.
Statystyki
Liczba wyświetleń i pobrań: 13
Liczba cytowań: 0
