Sumaryzacja Metryki Koronnej Jana Kazimierza

The Polish Crown's Records of Jan Kazimierz summarization

Анотація

W związku z rozpoczęciem sumaryzacji Ksiąg Wpisów Metryki Koronnej z czasów Jana Kazimierza Wazy (1649–1668) omówiono problematykę udostępniania i publikacji tego zasobu. Metryka Koronna, przechowywana w Archiwum Głównym Akt Dawnych, obejmuje około 700 ksiąg z lat 1447–1795, zawierających ok. 120 tys. dokumentów, podzielonych na kilka serii. Najstarszą i najliczniejszą z nich są Księgi Wpisów (Libri inscriptionum). Do końca 2024 r. całość Metryki została zeskanowana i udostępniona w internecie, jednak najpełniejszą formą jej udostępnienia pozostaje edycja naukowa. Mimo ponad 140 lat badań opublikowano dotąd zaledwie ok. 1% zasobu. Od lat 90. XX w. rozważano tworzenie komputerowych baz danych treści Metryki. Próby te potwierdziły ich przydatność, jednak metoda ta wymaga wyjątkowych kompetencji badawczych oraz bardzo dużego nakładu pracy, większego niż w przypadku tradycyjnej sumaryzacji. Sumariusz, rozumiany jako streszczenie lub sygnalizacja treści dokumentu (regest), znany był w Polsce od XVI w. Zniszczenie większości dawnych pomocy archiwalnych w 1944 r. utrudnia dziś jednoznaczne rozróżnienie pojęć takich jak sumariusz, regest, indeks czy inwentarz. W historiografii polskiej do dziś nie wypracowano jednolitej definicji sumariusza.

Najstarszy zachowany sumariusz Metryki Koronnej pochodzi z lat 1664–1666, kolejny z lat 1768–1773; oba zostały opublikowane w 2002 r. Sumariusze sporządzali zarówno urzędnicy kancelarii koronnej, jak i późniejsi archiwiści. Na przełomie XIX i XX w. Teodor Wierzbowski opublikował sumariusze najstarszych Ksiąg Wpisów, tworząc łacińskie, zwięzłe regesty ułożone chronologicznie w obrębie całych panowań. Metodę tę kontynuowano jeszcze w drugiej połowie XX i na początku XXI w. Przełom nastąpił w 1999 r. z inicjatywy Wojciecha Krawczuka, który zaproponował nowy model sumaryzacji: regesty w języku polskim, odnoszące się do poszczególnych ksiąg, obszerniejsze i dokładniejsze, z zachowaniem kolejności wpisów oraz rozbudowanym aparatem indeksowym. W tym systemie opublikowano dziewięć tomów Ksiąg Wpisów Zygmunta III oraz dwanaście ksiąg z czasów Władysława IV, wydanych drukiem i udostępnionych w internecie. Dalsze prace napotkały jednak trudności finansowe. Ostatecznie grant uzyskany na Uniwersytecie Jagiellońskim umożliwił rozpoczęcie sumaryzacji 11 ksiąg z czasów Jana Kazimierza (2023–2028). Dotychczas sumaryzacja objęła ponad 50% Ksiąg Wpisów Metryki Koronnej (bez protokołów), a wraz z innymi seriami ok. 40% całego zasobu. Obecnie metoda ta pozostaje najskuteczniejszym sposobem naukowego udostępniania Metryki Koronnej; ewentualną alternatywę może przynieść dopiero dalszy postęp technologiczny.

Sumariusz można uważać za skorowidz podający treść dokumentu, jego streszczenie, regest, czyli według dawnych polskich określeń „sumę”. Sumariusze znano w Polsce od XVI w. Ponieważ liczne pomoce archiwalne, w tym sumariusze w AGAD w Warszawie spalili Niemcy w 1944 r., trudno orzec, jakie w praktyce były różnice pomiędzy sumariuszami, regestami, indeksami i inwentarzami. W XIX w. używano sumariuszy w języku polskim (a może też łacińskim) do ewidencji wartościowych dawnych akt, niepotrzebnych do bieżącej działalności. Do tej pory w nauce polskiej nie doszło do pełnego uzgodnienia pojęcia „sumariusz”. Jedni uważają sumariusze za streszczenia dokumentów, inni tradycyjnie – za sygnalizację treści dokumentów. Najstarszy zachowany sumariusz powstał ok. 1664–1666 r., jego kolejna wersja pochodzi z lat 1768–1773. Opublikowano je w 2002 r. (zob. Bibliografia). Pracownicy kancelarii koronnej, a potem archiwiści w Archiwum Głównym znali i sporządzali sumariusze, także Metryki Koronnej. Teodor Wierzbowski, publikując (1905–1919) sumariusze najstarszych Ksiąg Wpisów Metryki Koronnej, wzorował się na poprzednikach, z tym że ułożył łacińskie, lakoniczne regesty w obrębie całych panowań, w kolejności chronologicznej, według kanclerzy i podkanclerzych. Metodę Wierzbowskiego stosowano dalej (1961, 1999) aż do czasów obecnych, ostatnio w Księgach Wpisów króla Henryka Walezego oraz Księgach Poselstw. Od 1999 r. z inicjatywy Wojciecha Krawczuka podjęto sumaryzację według nowych zasad: regesty w języku polskim dotyczą poszczególnych ksiąg, są obszerniejsze i dokładniejsze niż w systemie Wierzbowskiego. Zachowano kolejność wpisów, dodano indeks osobowy oraz geograficzny i rzeczowy. Krawczuk i kilku innych badaczy na czele z Krzysztofem Chłapowskim opublikowali dziewięć tomów Ksiąg Wpisów Zygmunta III, zaś później (2013–2018) Krawczuk wespół z Anną Wajs, Januszem S. Dąbrowskim i Adamem Korczyńskim opracował 12 Ksiąg Wpisów Władysława IV. Księgi te ukazały się drukiem (2019–2020, zob. Bibliografia), zamieszczono je też z internecie. Kontynuacja prac natrafiła na trudności, gdyż odmówiono finansowania sumaryzacji Ksiąg Wpisów Stefana Batorego, a potem Jana Kazimierza. W końcu na Uniwersytecie Jagiellońskim Dominik Kadzik uzyskał grant przewidujący sumaryzację 11 ksiąg Metryki z czasów Jana Kazimierza, które mają opracować i opublikować (2023-2028) drukiem oraz w internecie Dominik Kadzik, Janusz S. Dąbrowski, Wojciech Krawczuk i Adam Szczepaniec. Jeśli chodzi o udostępnianie Metryki, sumaryzacja przyniosła lepsze wyniki niż inne metody. Objęto nią ponad 50% (bez protokołów) Ksiąg Wpisów Metryki Koronnej, a uwzględniając inne serie Metryki (Księgi Poselstw i Księgi Wpisów Metryki Ruskiej), jest to około 40% Metryki Koronnej. W chwili obecnej wydaje się, że nie ma poważnej alternatywy dla innej metody udostępniania zasobu Metryki Koronnej aniżeli sumaryzacja. Może to zmienić postęp technologiczny.

Sumaryzacja. Sumariusz można uważać za skorowidz podający treść dokumentu,  jego streszczenie, regest, czyli według dawnych polskich określeń „sumę”. Sumariusze znano w Polsce od XVI w. Ponieważ liczne pomoce archiwalne, w tym sumariusze w AGAD w Warszawie spalili Niemcy w 1944 r., trudno orzec, jakie w praktyce były różnice  pomiędzy sumariuszami, regestami, indeksami i inwentarzami. W XIX w. używano sumariuszy w języku polskim (a może też łacińskim) do ewidencji wartościowych dawnych akt, niepotrzebnych do bieżącej działalności. Do tej pory w nauce polskiej nie doszło do pełnego uzgodnienia pojęcia „sumariusz”. Jedni uważają sumariusze za streszczenia dokumentów, inni tradycyjnie, za sygnalizację treści dokumentów. Najstarszy zachowany sumariusz powstał około 1664-1666 roku, jego kolejna wersja pochodzi z lat 1768-1773. Opublikowano je w 2002 roku (zob. Bibliografia). Pracownicy kancelarii koronnej, a potem archiwiści w Archiwum Głównym znali i sporządzali sumariusze, także Metryki Koronnej. Teodor Wierzbowski publikując (1905-1919) sumariusze najstarszych Ksiąg Wpisów Metryki Koronnej wzorował się na poprzednikach, z tym, że ułożył łacińskie, lakoniczne regesty w obrębie całych panowań, w kolejności chronologicznej, według kanclerzy i podkanclerzych. Metodę Wierzbowskiego stosowano dalej (1961, 1999) aż do czasów obecnych, ostatnio w Księgach Wpisów króla Henryka Walezego oraz Księgach Poselstw. Od 1999 r. z inicjatywy Wojciecha Krawczuka podjęto sumaryzację według nowych zasad: regesty w języku polskim dotyczą poszczególnych ksiąg, są obszerniejsze i dokładniejsze niż w systemie Wierzbowskiego. Zachowano kolejność wpisów, dodano indeks osobowy, oraz geograficzny i rzeczowy. Krawczuk i kilku innych badaczy na czele z Krzysztofem Chłapowskim opublikowali 9 tomów Ksiąg Wpisów Zygmunta III, zaś później (2013-2018) Krawczuk wespół z Anną Wajs, Januszem S. Dąbrowskim i Adamem Korczyńskim opracował 12 Ksiąg Wpisów Władysława IV. Księgi te ukazały się drukiem (2019-2020, zob. Bibliografia), zamieszczono je też z Internecie. Kontynuacja prac natrafiła na trudności, gdyż odmówiono finansowania sumaryzacji Ksiąg Wpisów Stefana Batorego, a potem Jana Kazimierza. W końcu na Uniwersytecie Jagiellońskim Dominik Kadzik uzyskał grant przewidujący sumaryzację 11 ksiąg Metryki z czasów Jana Kazimierza, które opracować mają i opublikować (2023-2028) drukiem oraz w Internecie Dominik Kadzik, Janusz S. Dąbrowski, Wojciech Krawczuk i Adam Szczepaniec. Jeśli chodzi o udostępnianie Metryki, sumaryzacja przyniosła lepsze wyniki niż inne metody. Objęto nią ponad 50% (bez protokołów) Ksiąg Wpisów Metryki Koronnej, a uwzględniając inne serie Metryki (Księgi Poselstw i Księgi Wpisów Metryki Ruskiej) jest to około 40% Metryki Koronnej. W chwili obecnej wydaje się, że nie ma poważnej alternatywy dla innej metody udostępniania zasobu Metryki Koronnej aniżeli sumaryzacja. Może to zmienić postęp technologiczny.