At the Center of Power. Relations Between the Royal Court and the Chancery During the Reign of Stephen Báthory. An Outline of the Problem
DOI:
https://doi.org/10.12775/AKZ.2025.005Keywords
Stephen Báthory, royal court, royal chancery, Polish-Lithuanian Commonwealth in the 16th century, state authorityAbstract
The article presents a research approach to the royal court and the royal chancery that differs from the most common historical studies, which usually examine the history and personnel of these institutions separately. It proposes moving beyond organizational frameworks of the court and the chancery and treating them together as an instrument of monarchical power. This new, so called functional perspective focuses on how the state was governed and on the roles played by courtiers and chancery officials. These groups often had to cooperate or even stand in for each other in order to accomplish assigned tasks. One of the most significant issues in this regard was communication between the ruler and his immediate circle (the center) and the provinces (the country). This communication was carried out by the personnel of both institutions, each responsible for specific stages of the process. In addition, the article points to instances in which the court and the chancery complemented each other or even rendered mutual services essential to the functioning of central administration. The reign of Stephen Báthory serves as an illustrative example.
References
„Akta oryginalne za panowania Stefana Batorego z lat 1576–1586”. BK 277. Biblioteka Kórnicka PAN.
Archiwum Skarbu Koronnego 1388–1826. Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. 1/7/0.
Archiwum Zamoyskich 1155–1938. Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. 1/358/0.
Augustyniak, Urszula. Wazowie i „królowie rodacy”. Studium władzy królewskiej w Rzeczypospolitej XVII wieku. Warszawa: Wydawnictwo „Semper”, 1999.
Bielski, Marcin. Zbiór dzieiopisów polskich we czterech tomach zawarty. T.1, kronika Marcina Bielskiego niegdyś w Krakowie drukowana teraz znowu z doprowadzeniem aż do Augusta III przedrukowana. Drukarnia J. K. Mci y Rzeczypospolitej u XX. Societatis Jesu, 1764. https://dbc.wroc.pl/dlibra/publication/14977/edition/13240.
Bonicki, Adam. Herbarz Polski. T. 5, Warszawa: skład główny Gebethner i Wolff w Warszawie, 1902.
Borkowska, Urszula. Dynastia Jagiellonów w Polsce. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2011.
Chłapowski, Krzysztof, red. Ordynacja dworu Zygmunta III z 1589 roku. Warszawa: „Neriton”; Instytut Historii PAN, 2004.
Chorążyczewski, Waldemar, i Wojciech Krawczuk, red. Polska kancelaria królewska czasów nowożytnych. Między władzą a społeczeństwem. Materiały konferencji naukowej, Toruń 18 kwietnia 2002 roku. Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2003.
Chorążyczewski, Waldemar, Przemiany organizacyjne polskiej kancelarii królewskiej u progu czasów nowożytnych, Toruń: Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2007.
Fabiani, Bożena. Warszawski dwór Ludwiki Marii. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1976.
Ferenc, Marek, Dwór Zygmunta Augusta. Organizacja i ludzie, Oświęcim: Wydawnictwo Napoleon V, 2014.
Juda, Maria. Przywileje drukarskie w Polsce. Lublin: Agencja Wydawniczo-Handlowa AD, 1992.
Kadzik, Dominik, „W kręgu dworskim w czasach króla Stefana Batorego – słudzy skarbowi, straż marszałkowska i służba prywatna dworzan”, Kronika zamkowa. Roczniki. Seria Nowa 9 (2022): 39–56.
Kadzik, Dominik. „Dwór polski Stefana Batorego. Część I i II”. Rozprawa doktorska. Uniwersytet Jagielloński w Krakowie, 2018. Archiuwm Uniwersytetu Jagiellonskiego (2018/221).
Kieniewicz, Leszek, „Projekt ordynacji kancelaryjnej za Henryka Walezego”, Przegląd Historyczny 78, z 4 (1987): 713–21.
Kieniewicz, Leszek, „Sekretariat Stefana Batorego. Zbiorowość i kariery sekretarzy królewskich”. W Społeczeństwo staropolskie. Studia i szkice, zredagowali Anna Izydorczyk i Andrzej Wyczański, 4: 33–68. Warszawa: Wydawnictwo PWN, 1986.
Korolko, Mirosław. Seminarium Rzeczypospolitej Królestwa Polskiego. Humaniści w kancelarii królewskiej Zygmunta Augusta. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo „Wiedza Powszechna”, 1991.
Krawczuk, Wojciech, Metrykanci koronni. Rozwój registratury centralnej od XVI do XVIII wieku, Kraków: Towarzystwo Wydawnicze „Historia Iagellonica”, 2002.
„Listy”. Rps 92. Biblioteka Raczyńskich w Poznaniu.
Marchwińska, Agnieszka, Królewskie dwory żon Zygmunta Augusta. Organizacja i składy osobowe, Toruń: Towarzystwo Naukowe w Toruniu, 2008.
Metryka Koronna 1414–1839. Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. 1/4/0.
Niedźwiedź, Jakub. „Polska szesnastowieczna propaganda wojenna w działaniu: przypadek Atlasu Księstwa Połockiego (1580)”. Terminus. Czasopismo Poświęcone Literaturze i Kulturze Dawnej 19, z 3 (2017): 477–510.
Palkij, Henryk, „Problem komunikacji między kanclerzem wielkim koronnym a dworem w procesie tworzenia dokumentów w czasach Augusta II”. Studia Archiwalne 2 (2006): 95–104.
Piotrowski, Jan. Dziennik wyprawy Stefana Batorego pod Psków. Zredagował Aleksander Czuczyński, Kraków: nakładem Księgarni Spółki Wydawniczej Polskiej, 1894.
Polkowski, Igancy, red. Sprawy wojenne króla Stefana Batorego. Diariusze, relacje, listy i akta z lat 1576–1586. Kraków: Akademia Umiejętności, 1887.
Siemieński, Jozef, red. Archiwum Jana Zamoyskiego, kanclerza i hetmana wielkiego koronnego. 1580–1582. T. 2, Warszawa: Druk Piotra Laskauera i s-ki, 1909.
Siemieński, Józef, red. Archiwum Jana Zamoyskiego, kanclerza i hetmana wielkiego koronnego. 1582–1584. T. 3, Warszawa: Druk F. Wyszyńskiego i s-ki, 1913.
Skibniewska, Józefa. Dwór królewski Aleksandra Jagiellończyka w latach 1501–1506, Lublin: Wydawnictwo KUL, 2015.
Sobieski, Wacław, red. Archiwum Jana Zamoyskiego, kanclerza i hetmana wielkiego koronnego. 1553–1579. T. 1, Warszawa: Druk Piotra Laskauera i s-ki, 1904.
Spasowicz, Włodzimierz, red. Rajnolda Hejdensztejna sekretarza królewskiego, Dzieje Polski od śmierci Zygmunta Augusta do roku 1594. Ksiąg XII. Przetłumaczył Michał Gliszczyński. T. 2. Petersburg: nakładem i drukiem Bolesława Maurycego Wolffa, 1857.
Sułkowska-Kurasiowa, Irena. Polska kancelaria królewska w latach 1447–1506. Wrocław; Warszawa; Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1967.
Syta, Krzysztof. „Kancelaria królewska za Andrzeja Zamoyskiego 1764–1767”. W Belliculum diplomaticum II Thorunense. Kancelarie władców na ziemiach polskich w średniowieczu i czasach nowożytnych na tle porównawczym, zredagowali Waldemar Chorążyczewski i Janusz Tandecki, 117–29. Toruń: Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2007.
Tandecki, Janusz. „Kancelaria krzyżacka w państwie zakonnym w Prusach”. W Belliculum diplomaticum II Thorunense. Kancelarie władców na ziemiach polskich w średniowieczu i czasach nowożytnych na tle porównawczym, zredagowali Waldemar Chorążyczewski i Janusz Tandecki, 75–86. Toruń: Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2007.
„Teki Włodzimierza Broel-Platera. Źródła do panowania Stefana Batorego. Rok 1578”. 3169/III. Biblioteka Narodowa Ossolineum we Wrocławiu.
„Teki Włodzimierza Broel-Platera. Źródła do panowania Stefana Batorego. Rok 1581”. 3172/III. Biblioteka Narodowa Ossolineum we Wrocławiu.
„Teki Włodzimierza Broel-Platera. Źródła do panowania Stefana Batorego. Rok 1585”. 3176/III. Biblioteka Narodowa Ossolineum we Wrocławiu.
Tomczak, Andrzej. „Dwór ostatnich Jagiellonów (głos w dyskusji)”. W Kraków w dobie Renesansu: materiały z Sesji Naukowej z Okazji Dni Krakowa w roku 1986, zredagował Jerzy Wyrozumski, 97–100. Kraków: Towarzystwo Miłośników Historii i Zabytków Krakowa, 1989.
Tomczak, Andrzej. „Kilka uwag o kancelarii królewskiej w drugiej połowie XVI w.”. Archeion 37 (1962): 235–52.
Wrede, Marek, Itinerarium króla Stefana Batorego 1576–1586, Warszawa: Wydawnictwo DiG, 2010.
Wyczański, Andrzej, „O potrzebie badań nad kancelarią Zygmunta Starego (1506–1548)”. W Historia i archiwistyka. Księga pamiątkowa ku czci profesora Andrzeja Tomczaka, zredagowali Jerzy Dygdała i Bolesław Woszczyński, 147–52. Toruń; Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 1992.
Wyczański, Andrzej. Między kulturą a polityką. Sekretarze królewscy Zygmunta Starego (1506–1548). Warszawa: Wydawnictwo PWN, 1990.
Żądłowski, Dawid. „Sekretarze królewscy Władysława IV Wazy w kancelarii królewskiej”. W Polska kancelaria królewska. Między władzą a społeczeństwem, zredagowali Waldemar Chorążyczewski i Wojciech Krawczuk, 3: 55–67. Warszawa: Wydawnictwo DiG, 2008.
Downloads
Published
How to Cite
Issue
Section
License
Copyright (c) 2026 Dominik Kadzik

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NoDerivatives 4.0 International License.
Stats
Number of views and downloads: 24
Number of citations: 0