W cieniu Zagłady. „Strach” – niewydany dramat Władysława Smólskiego
DOI:
https://doi.org/10.12775/SE.2026.0003Słowa kluczowe
Władysław Smólski, Getto warszawskie, Holokaust, II wojna światowaAbstrakt
Władysław Smólski, pisarz dziś zapomniany, w czasie wojny niósł pomoc Żydom, za co w 1982 roku otrzymał medal Sprawiedliwego Wśród Narodów Świata. Jedną z uratowanych przez niego osób była sześcioletnia dziewczynka. Na kanwie tych doświadczeń Smólski spisał wspomnienia Losy dziecka. Opowieść wojenna (1961) oraz dotychczas niepublikowany Strach. Dramat dostępny jest w przynajmniej trzech wariantach, jedynie jako maszynopis. Celem artykułu jest przybliżenie dziejów tego mało znanego tekstu literackiego, a także przypomnienie jego autora.
Bibliografia
Archiwum Ringelbluma. Utwory literackie z getta warszawskiego. Konspiracyjne archiwum getta Warszawy, 2017, t. 26, red. M. Tuszewicki, A. Żółkiewska, Warszawa.
Batora K., 1994, Władysław Smólski, w: Współcześni polscy pisarze i badacze literatury. Słownik biobibliograficzny, red. J. Czachowska, A. Szałagan, t. 7, Warszawa.
Buczkowski M. R., 1957, W ciemnościach, „Nowa Kultura”, nr 15 (4).
Budrowska K., 2009, Literatura i pisarze wobec cenzury PRL, Białystok.
Budrowska K., 2013, Inedita związane z tematyką II wojny światowej i Zagłady. Dramat „Bal barbarzyńców (Faszyści)” Alfreda Degala, w: Literatura w granicach prawa (XIX–XX w.), red. K. Budrowska, E. Dąbrowicz, M. Lul, Warszawa.
Budrowska K., 2013, Zatrzymane przez cenzurę. Inedita z połowy wieku XX, Warszawa.
Buryła S., 2013, Tematy (nie)opisane, Kraków.
Forecki P., 2014, Kwietniowe gadanie. Polskie flagi nad gettem, „Zagłada Żydów. Studia i Materiały”, nr 10.
Gardocki W., 2021–2022, O honor Jakuba Herziga. (Nie)znany dramat na temat powstania w getcie warszawskim, „Archiwum Emigracji”, z. 29.
Gardocki W., 2023, Cenzurowanie tekstów literackich dotyczących drugiej wojny światowej, okupacji i Zagłady. Kontrola słowa w latach 1966–1970, „Napis. Pismo poświęcone literaturze okolicznościowej i użytkowej”, t. 29.
Gardocki W., 2024, „Ironia trącąca defetyzmem” a „społeczne zadania satyry”. Recenzje cenzorskie zbioru felietonów Władysława Smólskiego z 1948 roku, „Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo”, nr 14.
Gardocki W., 2024, World War II, the Paranormal, and Literature in Communist Poland: Unpublished Short Stories by Władysław Smólski, “Journal of War and Culture Studies”, No. 17.
Gardocki W., 2025, Cenzura wobec tematu drugiej wojny światowej w literaturze polskiej (1958–1980), Białystok.
Grabowski J., 2014, Biedni Polacy patrzą na warszawskich Żydów i na getto warszawskie, „Zagłada Żydów. Studia i Materiały”, nr 10.
Grynberg M., 1993, Władysław Smólski, w: M. Grynberg, Księga sprawiedliwych, Warszawa.
Haska A., 2006, „Jestem Żydem, chcę wejść”. Hotel Polski w Warszawie, 1943, Warszawa.
Hobot J., 2000, Gra z cenzurą w poezji Nowej Fali (1968–1976), Kraków.
Kloc A., 2018, Cenzura wobec tematu II wojny światowej i podziemia powojennego w literaturze polskiej 1956–1958, Warszawa.
Otwinowski S., 1946, Wielkanoc, Kraków.
Pawlicki A., 2001, Kompletna szarość. Cenzura w latach 1965–1972. Instytucja i ludzie, Warszawa.
Radzikowska Z., 1990, Z historii walki o wolność słowa w Polsce (cenzura PRL w latach 1981–1987), Kraków.
Romek Z., 2010, Cenzura a nauka historyczna w Polsce 1944–1970, Warszawa.
Smólski W., 1956, Zaczarowana gospoda, Warszawa.
Smólski W., 1958, Franciszek rozdaje słońce, Warszawa.
Smólski W., 1961, Losy dziecka. Opowieść wojenna, Warszawa.
Smólski W., 1964, Zaklęte lata, Warszawa.
Teatr Ludowy. Miesięcznik Związku Teatrów Amatorskich (1966–1967).
Władysław Smólski, 2009, w: Księga Sprawiedliwych wśród Narodów Świata. Ratujący Żydów podczas Holocaustu. Polska, red. I. Gutman, red. współprow. S. Bender, S. Krakowski, Kraków.
Za to groziła śmierć. Polacy z pomocą Żydom w czasie okupacji, 1981, red. W. Smólski, Warszawa.
Źródła
AAN, GUKPPiW, sygn. 1273.
AAN, GUKPPiW, sygn. 2956.
AAN, GUKPPiW, sygn. 3290.
AŻIH, Dział odznaczeń Yad Vashem. Dokumentacja sprawy Władysława Smólskiego, sygn. 349/24/160.
AŻIH, Relacje, sygn. 301/6202.
AŻIH, Relacje, sygn. 301/6202.
AŻIH, Utwory literackie, sygn. 226/219.
AŻIH, Utwory literackie, sygn. 226/252.
AŻIH, Utwory literackie, sygn. 226/257.
AŻIH, Utwory literackie, sygn. 226/470.
BN, Akc. 8842/9.
BN, Rękopis, Akc. 8846.
BN, Rękopisy, Akc. 15429.
BN, Rękopisy, Akc. 3269.
BN, Rękopisy, Akc. 9269.
Yad Vashem, O.33, sygn. 196.
Źródła elektroniczne
Encyklopedia teatru: https://www.encyklopediateatru.pl/ (dostęp: 7.07.2021)
E-teatr: https://e-teatr.pl/ (dostęp: 7.07.2021)
Pobrania
Opublikowane
Jak cytować
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Wiktor Gardocki
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Statystyki
Liczba wyświetleń i pobrań: 11
Liczba cytowań: 0
