„Walka z lekturą zakazaną”. Bibliologiczne spojrzenie na dyskusje wokół książki „zakazanej” i jej wpływu na dzieci i młodzież w końcu XIX w. i na pocz. XX w.

Grzegorz Nieć, Grażyna Wrona

DOI: http://dx.doi.org/10.12775/TSB.2013.026

Abstrakt


Rozwijającej się w dwudziestoleciu międzywojennym polskiej nauce o książce, badaniom czytelniczym towarzyszyła refleksja nad wpływem literatury na wychowanie i postawy młodzieży. Bibliolodzy, literaturoznawcy, socjolodzy i teolodzy, a także publicyści i moraliści zabierali głos w tej sprawie, krytykowali repertuar wydawniczy, system edukacji, rodzinę za zaniedbania. Domagano się większej kontroli, nawet cenzury, sporządzano listy szkodliwych tytułów; proponowano alternatywne, zalecane. Dyskusja ta odbywała się na tle politycznych sporów i zachodzących przemian obyczajowych.

Za każdym razem pojawiały się konkretne nazwiska i tytuły, przynależne wszystkim funkcjonującym wówczas obiegom literackim. Obok dzieł klasyki polskiej i obcej stawiano powieści brukowe, podrzędne kryminały i romanse – dokonywano nieraz przemyślanych manipulacji, ferowano kategoryczne i uproszczone sądy, w efekcie których do wybitnych pisarzy i poetów na dziesięciolecia przylgnęły etykiety pornografów, gorszycieli i demoralizatorów.

W naszym wystąpieniu pragniemy uporządkować pojawiającą się terminologię, nie zawsze spójną i konsekwentną, oraz dokonać przeglądu repertuaru „książek zakazanych” w pracach naukowych i publicystyce polskiej lat 1918–1939 – zaproponować ich typologię, uwzględniającą z jednej strony ich miejsce w kulturze literackiej, z drugiej zaś rodzaj i stopień „szkodliwości”. Teksty te nie zostały wszak „zakazane” w sensie prawnym, a ową szkodliwość należy rozumieć w innym znaczeniu. Mamy tu bowiem do czynienia – przede wszystkim – z autocenzurą stosowaną przez nauczycieli, bibliotekarzy i księży, kierujących się określonym systemem wartości. Wiele wystąpień było incydentalnych, odnoszących się do jednego bądź kilkunastu tytułów; bywały też obszerniejsze i rozbudowane przewodniki po „podejrzanych” obszarach piśmiennictwa, wokół których rozgorzała dyskusja. Książki poddawano ocenie pod kątem obyczajowym, religijnym i politycznym. Przejawy tego rodzaju cenzury były i są akceptowane przez niektóre elity i, bywa, sporą część społeczeństwa. Dyskusje i spory, zdawać by się mogło, przynależne do dawno minionych epok powracają, nieraz ze zdwojoną siłą.


Słowa kluczowe


"książki zakazane"; autocenzura; recepcja literatury; typologia

Pełny tekst:

PDF

Bibliografia


Baley Stefan, Opracowanie wyników ankiet dotyczących zainteresowania młodzieży, „Polskie Archiwum Psychologii” 1932, nr 2/3, s. 97-101.

Bursowa Feliksa, Brukowa powieść zeszytowa i jej czytelnictwo, Warszawa 1998.

Chmielowski Piotr, Niemoralność w literaturze, [w:] P. Chmielowski, Pisma krytycznoliterackie, oprac. H. Markiewicz, t. 1, Kraków 1961, s. 57-69.

Choma Władysław, W jaki sposób może nauczyciel zachęcić młodzież do czytania dobrych książek, „Przyjaciel Szkoły” 1929, nr 10.

Czarnowska Maria, Ilościowy rozwój polskiego ruchu wydawniczego 1501-1965, Warszawa 1967.

Dropiewski Władysław, Wynik kwestionariusza, przedłożonego uczniom a odnoszącego się do ich zajęć pozaszkolnych, [w:] Sprawozdanie z czwartej konferencji dyrektorów szkół średnich galicyjskich odbytej we Lwowie w dniach 16 i 17 grudnia 1912 r., Lwów 1913, s. 321-339.

Dunin Janusz, Książeczki dla grzecznych i niegrzecznych dzieci. Z dziejów polskich publikacji dla najmłodszych, Wrocław 1991.

Dunin Janusz, Papierowy bandyta. Książka kramarska i brukowa w Polsce, Łódź 1974.

Dziama Leszek, Walka ze złą książką, „Czasopismo Pedagogiczne” 1914, z. 1-2, s. 35-43.

Gałczyński Konstanty Ildefons, Mydło, czyli radzimy się powiesić, wstęp K. Gałczyńska, wybór i oprac. J.S. Ossowski, Warszawa 2010.

Gawin Magdalena, Spór o wychowanie seksualne dzieci i młodzieży w dwudziestoleciu międzywojennym, [w:] Od narodzin do wieku dojrzałego. Dzieci i młodzież w Polsce, cz. 2: Stulecie XIX i XX, red. E. Mazur, Warszawa 2003, s. 163-184.

Gregorowicz Aleksander, Książka zakazana a młodzież, Sprawozdanie Dyrekcji Państwowego Gimnazjum im. Jana Kasprowicza w Inowrocławiu za rok szkolny 1931/32, Poznań 1932, s. 1-5.

Grosglikowa Barbara, Przyczynki do badań czytelnictwa dzieci i młodzieży, „Polskie Archiwum Psychologii” 1933, nr 1.

Gutry Maria, Grosglikowa Barbara, Dwadzieścia poczytnych książek, „Ruch Pedagogiczny” 1933, nr 3, s. 117-123.

Hollender Henryk, Dobra i zła książka w opiniach bibliotekarzy i publicystów warszawskich przed I wojną światową, „Studia o Książce” t. 18, 1989, s. 189-208.

Hopfinger Maryla, Adaptacje filmowe utworów literackich. Problemy teorii i interpretacji, Wrocław 1974.

Hopfinger Maryla, Literatura i media po 1989 r., Warszawa 2010.

Ippoldt Juliusz, Jak młodzież zachęcić do czytania, Lwów 1932.

Jastrzębski Jerzy, Krajobraz antypornografii, [w:] J. Jastrzębski, Czas relaksu. O literaturze masowej i jej okolicach, Wrocław 1982, s. 137-158.

Kaniowska-Lewańska Izabela, Literatura dla dzieci i młodzieży do roku 1864. Zarys monograficzny. Materiały, Warszawa 1980.

Kowalewska Jadwiga Teresa, Repertuar wydawniczy literatury pięknej na ziemiach polskich w czasie I wojny światowej, Wrocław 1992.

Kozłowski Władysław Mieczysław, Co i jak czytać? wyd. 6, Warszawa 1932.

Króliński Kazimierz, Najnowsze kierunki w naszej literaturze dla dzieci i młodzieży, „Przyjaciel Szkoły” 1925, nr 5, s. 136-138.

Króliński Kazimierz, O literaturze dziecięcej, „Miesięcznik Katechetyczny i Wychowawczy” 1925, z. 1, s. 15-23.

Kuchta Jan, Książka zakazana jako przedmiot zainteresowania młodzieży w okresie dojrzewania, Lwów 1932.

Kulczycka-Saloni Janina, Knysz-Rudzka Danuta, Paczoska Ewa, Naturalizm i naturaliści w Polsce. Poszukiwania, doświadczenia, kreacje, Warszawa 1992.

Macnikiewicz Stanisław, „Tajny Detektyw” wśród młodzieży, „Nasz Głos” 1932, nr 6, s. 107-109.

Mazanowski Mikołaj, Jak należałoby zapobiegać zgubnym wpływom lektury działającej demoralizująco na młodzież, [w:] Sprawozdanie z czwartej konferencji dyrektorów szkół średnich galicyjskich odbytej we Lwowie w dniach 16 i 17 grudnia 1912 r., Lwów 1913, s. 168-180.

Miemiec Władysław, Powieść w świetle etyki, „Ateneum Kapłańskie” 1930, z. 5, s. 268-281.

Ossowski Jerzy Stefan, Tropem „Papierowego bandyty”. Sprawa unoszenia koszulek, [w:] Pasja książki. Studia poświęcone pamięci profesora Janusza Dunina, red. J. Ladorucki i M. Rzadkowolska, Łódź 2009, s. 280-296.

Pirożyński Marian, Co czytać? Poradnik w sprawie lektury religijnie uświadamiającej dla maturzystów szkół średnich ogólnokształcących i seminariów nauczycielskich, cz. 1: Filozofia,teologia, historia Kościoła, czasopisma, Kraków 1930.

Polskie książki dla młodzieży. Katalog historyczny rozumowany, Kraków 1931.

Pornografia. Głosy polskie w najważniejszej sprawie moralności społecznej, Lwów [1909].

Radlińska Helena, Czytelnictwo dzieci i młodzieży, [w:] II Kongres pedagogiczny Związku Nauczycielstwa Polskiego. Wilno 4-8.07.1931, Warszawa 1932, s. 100-119.

Rodziewicz Witold, Z aktualnych zagadnień biblioteki w szkole, „Przyjaciel Szkoły” 1939, nr 3, s. 101-104.

Rzadkowolska Magdalena, Czytelnictwo powieści w opiniach środowisk katolickich II Rzeczypospolitej, Łódź 2003.

Sedlaczek Stanisław, Czytelnictwo młodzieży, „Przyjaciel Szkoły” 1925, z. 1, s. 7-19.

Sikora-Kulesza Jolanta, „Skąd się wziął twój braciszek?”. Początki dyskusji o wychowaniu seksualnym dzieci i młodzieży na ziemiach polskich, [w:] Kobieta i małżeństwo. Społeczno-kulturowe aspekty seksualności. Wiek XIX i XX, red. A. Żarnowska, A. Szwarc, t. 8, Warszawa 2004, s. 25-41.

Stankiewiczówna Janina, Organizacja czytelnictwa w szkole średniej, „Muzeum” 1933, nr 2, s. 77-97.

Szpakowska Małgorzata, „Wiadomości Literackie” prawie dla wszystkich, Warszawa 2012.

Szwarc Andrzej, Spory o granice pornografii – XIX i początek XX wieku, [w:] Kobieta i rewolucja obyczajowa. Społeczno-kulturowe aspekty seksualności. Wiek XIX i XX, red. A. Żarnowska, A. Szwarc, t. 9, Warszawa 2006, s. 223-245.

Szwejkowska Helena, Wybrane zagadnienia z dziejów książki XIX-XX wieku, Warszawa 1979.

Śliwka Jan, Spis książek polecanych i zakazanych przez c.k. Radę Szkolną Krajową, Cieszyn 1899.

Świrski Ignacy, Do walki o dobrą książkę, Wilno 1939.

Wojciechowski Konstanty, Jak należałoby zapobiegać zgubnym wpływom lektury oddziaływającej demoralizująco na młodzież szkół średnich, [w:] Sprawozdanie z czwartej konferencji dyrektorów szkół średnich galicyjskich odbytej we Lwowie w dniach 16 i 17 grudnia 1912 r., Lwów 1913, s. 160-167.

Wrona Grażyna, „Przeciw bezwstydowi w druku i obrazku”. Krakowska cenzura w walce z demoralizacją, „Klio” 2011, nr 17(2), s. 97-111.

Wuttkowa Janina, Czytelnictwo dzieci w świetle nowych badań, „Polonista” 1931, nr 5/6, s. 177-196.

Zdanowicz Anna, Badania nad czytelnictwem w okresie II Rzeczypospolitej. Zarys, [w:] Ludzie i książki. Studia historyczne, red. J. Kostecki, Warszawa 2006, s. 181-202.

Zdanowicz Anna, Pierwsze polskie próby badań nad czytelnictwem (1881-1918), [w:] Ludzie i książki. Studia historyczne, red. J. Kostecki, Warszawa 2006, s. 149-180.

Ziomek Jerzy, Obscenum, pornografia, środki przekazu, [w:] Społeczne funkcje tekstów literackich i paraliterackich, red. A. Żółkiewski, M. Hopfinger, R. Rudzińska, Wrocław 1974, s. 57-77.

Żarnowski Janusz, Rodzina w czasach cywilizacyjnego przyspieszenia: Europa i Polska 1918-1989, [w:] Rodzina – prywatność – intymność. Dzieje rodziny polskiej w kontekście europejskim, red. D. Kałwa, A. Walaszek, A. Żarnowska, Warszawa 2005, s. 37-58.

Żebrowska Anzelma, Lektura naszych dziewcząt, „Ogniwo” 1932, nr 3-4.

Żebrowska Anzelma, Lektura naszych dziewcząt II, „Ogniwo” 1932, nr 4, s. 159-164.

Żółkiewski Stefan, Kultura literacka (1918-1932), Wrocław 1973.

Żółkiewski Stefan, Wiedza o kulturze literackiej, Warszawa 1985.








ISSN 2080-1807 (print)
ISSN 2392-1633 (online)

Partnerzy platformy czasopism