Zbór ewangelicko-reformowany w Oksie (ok. 1566–1679) i jego pastorzy

Kazimierz Bem

DOI: http://dx.doi.org/10.12775/OiRwP.2020.04

Abstrakt


W siedemnastowiecznej Małopolsce wśród kalwińskich wspólnot ważną funkcję pełnił zbór w Oksie. Przez ponad sto lat (ok. 1566–1679) był nie tylko siedzibą zgromadzenia ewangelicko-reformowanego, ale także jednym z ważniejszych małopolskich ośrodków, ze szkołą, murowanym kościołem i jako miejsce obrad wielu synodów. Posługę pełniło tu kilku wybitnych pastorów, jak Franciszek Stankar Młodszy (1562–1621) i Jerzy Laetus (1609–ok. 1656), którzy sprawowali opiekę duchową nad rodziną patronów – Rejów – oraz mieszczanami ewangelikami. Artykuł systematyzuje losy tegoż zboru oraz koryguje pojawiające się na jego temat nieścisłości, w szczególności dotyczące okresu po 1660 r., przybliżając także okoliczności jego likwidacji w 1679 r.


Słowa kluczowe


Oksa; Małopolska; protestanci; kalwinizm; Rejowie; duchowni kalwińscy; kontrreformacja

Pełny tekst:

PDF

Bibliografia


Źródła drukowane

Akta synodów różnowierczych w Polsce, t. 2: 1560–1570, oprac. M. Sipayłło, Warszawa 1972

Akta synodów różnowierczych w Polsce, t. 3: Małopolska 1571–1632, oprac. M. Sipayłło, Warszawa 1983

Album studiosorum Academiae Franekerensis (1581–1811, 1816–1844), Franeker 1968

Album studiosorum Academiae Lugduno Batavae MDLXXV–MDCCCLXXV, ed. G. du Rieu Hagae Comitum 1875

Ältere Universitätsmatrikeln. I. Universität Frankfurt a. O., Bd. 1: 1506–1648, Leipzig 1887

Ältere Universitätsmatrikeln. I. Universität Frankfurt a. O., Bd. 2: 1648–1811, Leipzig 1888

Andreae Wengerscii Libri quattuor Slavoniae reformatae, praef. I. Tazbir, Varsoviae 1973

Boniecki A., Herbarz polski, t. 13, Warszawa 1909

Uruski S., Herbarz szlachty polskiej, t. 8, Warszawa 1911

Żychliński T., Złota księga szlachty polskiej, t. 15, Poznań 1893

Opracowania

Augustyniak U., Testamenty ewangelików reformowanych w Wielkim Księstwie Litewskim w XVI–XVII wieku, wyd. 2 popr. i rozsz., Warszawa 2014

Bem K., „Wilki i łagodne jagniątka Chrystusa”. Powstanie, rozwój i rola Holenderskiego Kościoła Reformowanego w XVI i XVII wieku, Warszawa 2013

Bem K., Słownik biograficzny duchownych ewangelicko-reformowanych. Pastorzy i diakonisy Jednoty Małopolskiej i Jednoty Warszawskiej 1815–1939, Warszawa 2015

Bruchnalski W., Diabeł w Okszy, „Lud”, 7, 1901, s. 146–150

Chachaj M., Edukacja synów, wnuków i prawnuków Mikołaja Reja, w: Mikołaj Rej z Nagłowic. W pięćsetną rocznicę urodzin, red. W. Kowalski, Kielce 2005, s. 257–276

Cynarski S., Starosta libuski Andrzej Rej z Nagłowic – dyplomata pierwszej połowy XVII w., w: Nad rzeką Ropą. Szkice historyczne, t. 3, Kraków 1968, s. 387–402

Gmiterek H., Franciszek Stankar Młodszy (1562–1621), PSB, 42, 2003, s. 163–164

Hajdukiewicz L., Wincenty Łyszkowic (zm. 1641), PSB, 18, 1978, s. 612–613

Kalinowska A., Misja Andrzeja Reya w Anglii 1637 roku, OiRwP, 51, 2007, s. 9–17

Karpiński A., W walce z niewidzialnym wrogiem. Epidemie chorób zakaźnych w Rzeczypospolitej w XVI–XVIII wieku i ich następstwa demograficzne, społeczno-ekonomiczne i polityczne, Warszawa 2000

Kawałko M.J., Rejowiec. Jego okolice i właściciele w latach 1531–1869, Lublin 2011

Kiedroń S., Jan Makowski (1588–1644): polski teolog we fryzyjskim Franekerze, OiRwP, 40, 1996, s. 37–51

Kleyntjens J., Jiri en Jan Lateiner (Laetové), „Nederlands Archief voor Kerkgeschiedenis”, 27, 1934, s. 185–188

Kowalska H., Barbara Słupecka (ok. 1582–1652), PSB, 39, 1999–2000, s. 101–102

Kowalski, W., O nagłowickich chłopach, panach i plebanach w XVII wieku, czyli krótki suplement do Krótkiej rozprawy, w: Mikołaj Rej z Nagłowic. W pięćsetną rocznicę urodzin, red. W. Kowalski, Kielce 2005, s. 341–363

Krasny P., Zbór kalwiński w Oksie. Przyczynek do badań nad formą centralną w polskiej architekturze sakralnej wieku XVI, w: Magistro et Amico: amici discipulique. Lechowi Kalinowskiemu w osiemdziesięciolecie urodzin, Kraków 2002, s. 257–269

Kriegseisen W., Stosunki wyznaniowe w relacjach państwo-kościół między reformacją a oświeceniem (Rzesza Niemiecka, Niderlandy Północne, Rzeczpospolita polsko-litewska), Warszawa 2010

Kukulski L., Dookoła „Pokuty w kwartanie”, „Pamiętnik Literacki”, 59, 1968, 2, s. 195–227

Kukulski L., Tazbir J., Seweryn Morsztyn „Starszy” (ok. 1604 – prz. 1668), PSB, 21, 1976, s. 820–821

Łukaszewicz J., Dzieje kościołów wyznania helweckiego w dawnej Małej Polsce, Poznań 1853

Merczyng H., Rejowie z Nagłowic jako członkowie polskiego Kościoła ewangelickiego, Warszawa 2005

Mikołaj Rej z Nagłowic. W pięćsetną rocznicę urodzin, red. W. Kowalski, Kielce 2005

Namaczyńska, S., Kronika klęsk elementarnych w Polsce i krajach sąsiedzkich w l. 1648–1696, cz. 1, Lwów 1937

Odložilík O., Moravští exulanti Jiří a Jan Veselští-Laetové, „Časopis Matice moravské”, 54, 1930, s. 79–182

Pawelec M., Bartłomiej Bythner starszy (ok. 1559–1629). Z dziejów protestanckiego irenizmu na przełomie XVI i XVII wieku, Warszawa 2008

Piwarski K., Marcjan Ścibor Chełmski (zm. ok. 1699), PSB, 3, 1937, s. 284–285

Przypkowski T., Dysydenckie zabytki Kielecczyzny z XVI–XVII w., OiRwP, 1, 1956, s. 209–217

Rawita-Witanowski M., Dawny powiat chęciński, Kielce 2001

Skwarowie M. i M., Życie i twórczość Jerzego Laetusa Weselskiego. Przyczynek do dziejów braci czeskich na tle związków Polski i Niderlandów w XVII wieku wraz z tekstem kazania pogrzebowego, Szczecin 2004

Spicer A., Calvinist Churches in Early Modern Europe, Manchester–New York 2007

Tworek S., Działalność oświatowo-kulturalna kalwinizmu małopolskiego (połowa XVI – połowa XVIII w.), Lublin 1970

Urzędnicy województwa bełskiego i ziemi chełmskiej XIV–XVIII w. Spisy, oprac. H. Gmiterek, R. Szczygieł, red. A. Gąsiorowski, Kórnik 1992

Tomczak A., Walenty Dembiński, kanclerz egzekucji (ok. 1504–1584), Toruń 1963

Urban W., Franciszek Płachta Seceminius (ok. 1560–1634), PSB, 26, 1981, s. 763–764

Wajsblum M., Ex regestro arianismi. Szkice z dziejów upadku protestantyzmu w Małopolsce, Kraków 1937–1948

Wasilewski T., Andrzej Rey (Rej) z Nagłowic h. Oksza (ok. 1616/1617 – ok. 1664), PSB, 31, 1988, s. 186–187

Wiśniewski J., Historyczny opis kościołów, miast, zabytków i pamiątek w Jędrzejowskiem, Mariówka 1930

Wołoszyn J. W., Problematyka wyznaniowa w praktyce parlamentarnej Rzeczypospolitej w latach 1648–1696, Warszawa 2003


Refbacks

  • There are currently no refbacks.

Partnerzy platformy czasopism