Z dziejów luteranizmu w Łatgalii w tzw. czasach polskich (1561–1772)

Paweł Jeziorski

DOI: http://dx.doi.org/10.12775/OiRwP.2019.04

Abstrakt


Dzieje konfesji luterańskiej w dawnych Inflantach Polskich (łotewskiej Łatgalii) są zagadnieniem bardzo słabo rozpoznanym. Niewielkie zainteresowanie tą kwestią, niezwykle frapującą chociażby z racji położenia Łatgalii i jej funkcjonowania na pograniczu kulturowym, jest przede wszystkim efektem poważnego zdekompletowania bazy źródłowej i jej silnego rozproszenia. Niniejszy tekst ma na celu ukazanie w ogólnym zarysie losów łatgalskiego luteranizmu w okresie, w którym tzw. Inflanty Polskie należały do państwa polsko-litewskiego (1561–1772). Szczególny nacisk położono na relacje luteranów z katolikami, którzy w tzw. czasach polskich mieli w Łatgalii uprzywilejowaną pozycję.


Słowa kluczowe


województwo inflanckie; Inflanty Polskie; protestanci; luteranie; szlachta polsko-inflancka; konwertyci

Pełny tekst:

PDF

Bibliografia


Źródła archiwalne

Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie: Metryka Koronna, Sigillata, sygn. 20

Latvijas Valsts vēstures arhīvs (Rīga): f. 673-1, nr 1247; f. 712-1, nr 57; f. 712-1, nr 64; f. 712-1, nr 86; f. 712-1, nr 96; f. 712-1, nr 116; f. 712-2, nr 9

Lietuvos valstybės istorijos archyvas (Vilnius): Senieji aktai, SA 3417, cz. 2

Lwowska Narodowa Naukowa Biblioteka Ukrainy im. W. Stefanyka we Lwowie (Львівська національна наукова бібліотека України імені В. Стефаника, Львів): Oddział Rękopisów, f. 13, nr 29; f. 13, nr 45

Źródła drukowane

Adelyk en aanzienelyk Wapen-Boek van de Zeven Provincien; waar by gevoegt is een groot aantal genealogien van voornaame adelyke en aanzienelyke familien, ed. A. Ferwerda, t. 2, Leeuwarden 1763

Akta wizytacji generalnej diecezji inflanckiej i kurlandzkiej czyli piltyńskiej z 1761 roku, wyd. S. Litak, Toruń 1998

Bienemann F. jun., Ein polnischer Index der schwedischen Anhänger in Livland vom Beginn des XVII. Jahrhunderts, „Sitzungsberichte der Gesellschaft für Geschichte und Alterthumskunde der Ostseeprovinzen Russlands aus dem Jahre 1894”, 1895, s. 86–103

Brežgo B., Latgolas vēstures materiali, t. 1, Daugavpilī 1944

Dybaś B., Rejestr pogłównego ziemi inflanckiej z 1676 roku, „Zapiski Historyczne”, 66, 2001, 1, s. 81–106

Fontes historiae Latviae Societatis Jesu, cz. 1, wyd. J. Kleijntjens, Riga 1940

Groot algemeen historisch, geographisch, genealogisch en oordeelkundig Woorden-Boek [...], t. 9, Amsterdam–Utrecht–Gravenhage 1732

Hupel A. W., Hrn. J.B. Fischer’s Beytraege und Berichtigungen zu Hrn. F.R. Gadebusch livlaendischer Bibliothek. Nebst andern kuerzern Aufsaetzen etc., Riga 1782 (Der nordischen Miscellaneen viertes Stueck)

Hylzen J. A., Inflanty w dawnych swych i wielorakich aż do wieku naszego dziejach i rewolucjach, Wilno 1750

Ivanovs A., Kuznecovs A., Dinaburga krievijas valsts seno aktu arhiva dokumentos (1656–1666). Dинабург в документах Российского государственного aрхива древних актов (1656–1666), t. 1–2, Daugavpils 2002

Die Jahresberichte der Gesellschaft Jesu über ihre Wirksamkeit in Riga und Dorpat 1583–1614, hrsg. E. Kurtz, Riga 1925

Johann Renner’s Livländische Historien, hrsg. R. Hausmann, K. Höhlbaum, Göttingen 1876

Kurland. Vom polnisch-litauischen Lehnherzogtum zur russischen Provinz. Dokumente zur Verfassungsgeschichte 1561–1795, hrsg. E. Oberländer, V. Keller, Paderborn 2008

Liv-, estund kurländisches Urkundenbuch, Abt. 1, Bd. 11: 1450–1459, hrsg. P. Schwartz, Riga–Moskau 1905

Liv-, estund kurländisches Urkundenbuch, Abt. 2, Bd. 3: 1506–1510, hrsg. L. Arbusow, Riga–Moskau 1914

Livländische Güterurkunden (aus den Jahren 1207 bis 1500), hrsg. H. von Bruiningk, N. Busch, Riga 1908

Livländische Güterurkunden (aus den Jahren 1501 bis 1545), hrsg. H. von Bruiningk, Riga 1923

Matricularum Regni Poloniae Summaria excussis condicibus, qui in Chartophylacio Maximo Varsoviensi asservantur, oprac. J. Płocha, A. Rybarski, I. Sułkowska, red. J. Sawicki, cz. 5: Sigismundi Augusti regis tempora complectens (1548–1572), t. 2: Acta vicecancellariorum 1548–1572, Varsoviae 1961

[Platerowicz S. K.], Złote Pierścienie / Na Wesołe Gody / Jego Mości Pana / P. Jana Gedeona Borka / Pokoiowego Dworzanina y Chorążego Gwardiey J.K.M. [...], b.m. i d.

Quellen zur Geschichte des Untergangs livländischer Selbständigkeit. Aus dem schwedischen Reichsarchive zu Stockholm, Bd. 1–2, hrsg. C. Schirren, Reval 1861–1862

[Samson H.], Der Zustand der Kirchen in Livland 1630, „Baltische Monatsschrift”, 57, 1904, 46/6, s. 452–459

Sarnecki K., Pamiętniki z czasów Jana Sobieskiego. Diariusz i relacje z lat 1691–1696, oprac. i przyg. do dr. J. Woliński, Wrocław 1958

Szlachta polsko-inflancka wobec przełomu. Materiały z dyneburskich akt grodzkich i ziemskich z lat 1764–1775, wyd. B. Dybaś, P. A. Jeziorski, współpr. T. Wiśniewski, Toruń 2018

Tetsch C. L., Curlaendischer Kirchen-Geschichte von dem Zustande dieser Provincial-Kirche, bis zum Ableben Gotthards, ersten Herzogs zu Curland, nebst der gegenwaertigen aeußerlichen kirchlichen Verfassung dieses Herzogthums, Th. 1, Riga–Leipzig 1767

Źródła dziejowe, t. 24, cz. 1: Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym, t. 13: Inflanty, cz. 1, wyd. J. Jakubowski, J. Kordzikowski, Warszawa 1915

Историко-юридические материалы, извлечённые из актовых книг губерний Витебской и Могилёвской, t. 27, 31, Витебск 1898, 1903

Метрыка Вялікага княства Літоўскака. Кніга 70 (1582–1585). Кніга запісаў № 70 (Копія канца XVI ст.), wyd. А. А. Мяцельскі, Мінск 2008

Opracowania

Allgemeines Schriftstellerund Gelehrten Lexikon der Provinzen Livland, Esthland und Kurland, Bd. 3, bearb. J. F. von Recke, K. E. Napiersky, Mitau 1831

Amburger E., Die Pastoren der evangelischen Kirchen Rußlands vom Ende des 16. Jahrhunderts bis 1937. Ein biographisches Lexikon, Lüneburg–Erlangen 1998

Angermann N., Die russische Herrschaft im östlichen und mittleren Livland 1654–1667, w: Aus der Geschichte Alt-Livlands. Festschrift für Heinz von zur Mühlen zum 90. Geburtstag, hrsg. B. Jähnig, K. Militzer, Münster 2004, s. 351–367

Arbusow L., Die Einführung der Reformation in Liv-, Estund Kurland, Leipzig 1921

Balcerek M., Narodziny Polskich Inflant. Walki o Dyneburg w latach 1625–1627, w: Stan badań nad wielokulturowym dziedzictwem dawnej Rzeczypospolitej, t. 3: Inflanty Polskie, red. W. Walczak, K. Łopatecki, Białystok 2012, s. 125–138

Baltisches Historisches Ortslexikon, hrsg. H. Feldmann, H. von zur Mühlen, Bd. 2: Lettland (Südlivland und Kurland), bearb. H. Feldmann, R. von Kymmel, D. Lydike, H. von zur Mühlen, C. Redlich, S. Weikert-Girgensohn, Köln–Wien 1990

Bobiatyński K., Daugavpils un Poļu Inflantija (Latgale) Polijas-Lietuvas (Žečaspospoļitas) valsts kara laikā ar Maskaviju 1654.–1655. gadā, „Latvijas Kara muzeja gadagramata”, 6, 2005, s. 82–95

Bobiatyński K., Dyneburg i Inflanty Polskie podczas wojny Rzeczypospolitej z Moskwą 1654–1656, „Zapiski Historyczne”, 70, 2005, 2–3, s. 107–123

Bobiatyński K., Michał Kazimierz Pac – wojewoda wileński, hetman wielki litewski. Działalność polityczno-wojskowa, Warszawa 2008

Bobiatyński K., Między Rzeczpospolitą a Moskwą – Dyneburg i Inflanty Polskie w latach 1665–1667, „Zapiski Historyczne”, 76, 2011, 3, s. 37–55

Caune A., Ose I., Latvijas viduslaiku mūra baznīcas 12. gs. beigas – 16. gs. sākums. Enciklopēdija, Rīga 2010

Christiani T., Die Gegenreformation in Livland, „Baltische Monatsschrift”, 36, 1889, 7, s. 567–611

Ciara S., Senatorowie i dygnitarze koronni w drugiej połowie XVII wieku, Wrocław–Warszawa–Kraków 1990

Dopkewitsch H., Die Burgsuchungen in Kurland und Livland vom 13.–16. Jahrhundert, „Mitteilungen aus der livländischen Geschichte”, 25, 1933–1937, 1, s. 1–108

Dybaś B., Geschichtsdenken, Integration und Identität in Livland um die Mitte des 18. Jahrhunderts. Zur livländischen Geschichte im historischen Werk des Hochadeligen Jan August Hylzen, „Zeitschrift für historische Forschung”, 29, 2002, s. 81–97

Encyklopedia wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy 1564–1995, oprac. L. Grzebień SJ, Kraków 2004

Gil A., Kościoły wschodnie w Inflantach i ich zaplecze w okresie od XIII do początku XIX wieku. Konteksty, uwarunkowania, tradycje, Lublin 2019

Helk V., Die Jesuiten in Dorpat 1583–1625. Ein Vorposten der Gegenreformation in Nordosteuropa, Odense 1977

Hormuth D., „Livonia est omnis divisa in partes tres”. Studien zum mental mapping der livländischen Chronistik in der Frühen Neuzeit (1558–1721), Stuttgart 2012 (Quellen und Studien zur Geschichte des östlichen Europa, Bd. 79)

Inglot M. SJ, Kolegium księży Jezuitów w Iłłukszcie, Kraków 2000

Jankiewicz A., Inflanty i Księstwo Kurlandii i Semigalii – inflanckie „Prusy” trochę inaczej – parę uwag o zapomnianej Unii Wileńskiej 1561 roku, „Miscellanea Historico-Archivistica”, 20, 2013, s. 19–42

Jeziorski P. A., Hylzenowie w Gdańsku. Szkic do dziejów elit dawnego województwa inflanckiego, „Zapiski Historyczne”, 80, 2015, 3, s. 151–168

Jeziorski P. A., Podróże edukacyjne zamożnej szlachty z województwa inflanckiego w XVIII wieku. Przykład Borchów i Hylzenów, „Miscellanea Historico-Archivistica”, 24, 2017, s. 11–24

Jeziorski P. A., Właściciele majątków ziemskich na terenie Inflant Polskich u schyłku XVI wieku, w: Stan badań nad wielokulturowym dziedzictwem dawnej Rzeczypospolitej, t. 3: Inflanty Polskie, red. W. Walczak, K. Łopatecki, Białystok 2012, s. 51–79

Jeziorski P. A., Wydarzenia z lat 1768–1772 w województwie (księstwie) inflanckim w świetle korespondencji rodziny Broel-Platerów, w: Litwa i jej sąsiedzi w relacjach wzajemnych (XVII–XIX w.), red. I. Janicka, A. Kołodziejczyk, Olsztyn–Gdańsk 2014, s. 25–40

Kallmeyer T., Die evangelischen Kirchen und Prediger Kurlands, bearb. G. Otto, Riga 1910

Kaminska R., Bistere A., Sakrālās arhitektūras un mākslas mantojums Rēzeknes pilsētā un rajonā, Rīga 2011

Kaminska R., Bistere A., Sakrālās arhitektūras un mākslas mantojums vēsturiskajā Krāslavas rajonā, Rīga 2015

Karge P., Die Reformation und Gottesdienstordnung des Markgrafen-Erzbischofs Wilhelm von Riga vom März 1546, „Mitteilungen aus der livländischen Geschichte”, 22, 1924, 2, s. 120–161

Kļava V., Die livländische Reformation im Spiegel der lettischen Geschichtswissenschaft, w: Die baltischen Lande im Zeitalter der Reformation und Konfessionalisierung. Livland, Estland, Ösel, Ingermanland, Kurland und Lettgallen. Stadt, Land und Konfession 1500–1721, Bd. 4, hrsg. M. Asche, W. Buchholz, A. Schindling, Münster 2012, s. 123–146

Kleeberg G., Die polnische Gegenreformation in Livland, Leipzig 1931

Konarski S., Platerowie, Buenos Aires–Paryż 1967

Kreem J., Die livländischen Reformation im Spiegel der estnischen Geschichtswissenschaft, w: Die baltischen Lande im Zeitalter der Reformation und Konfessionalisierung. Livland, Estland, Ösel, Ingermanland, Kurland und Lettgallen. Stadt, Land und Konfession 1500–1721, Bd. 4, hrsg. M. Asche, W. Buchholz, A. Schindling, Münster 2012, s. 99–121

Kriegseisen W., Społeczność ewangelicka wobec państwa w XVI–XVIII w. – ciągłość i zmiana, w: My i oni. Społeczeństwo nowożytnej Rzeczypospolitej wobec państwa, red. W. Kriegseisen, Warszawa 2016, s. 159–198

Loit A., Reformation und Konfessionalisierung in den ländlichen Gebieten der baltischen Lande von ca. 1500 bis zum Ende der schwedischen Herrschaft, w: Die baltischen Lande im Zeitalter der Reformation und Konfessionalisierung. Livland, Estland, Ösel, Ingermanland, Kurland und Lettgallen. Stadt, Land und Konfession 1500–1721, Bd. 1, hrsg. M. Asche, W. Buchholz, A. Schindling, Münster 2009, s. 49–216

Łukaszewicz J., O kościołach braci czeskich w dawnej Wielkiejpolsce, Poznań 1835

Manteuffel G., Inflanty Polskie oraz Listy znad Bałtyku, wstęp, red. i oprac. K. Zajas, Kraków 2009

Mariani A., I gesuiti e la nobiltà polacco-lituana nel tardo periodo sassone (1724–1763). Cultura e istruzione fra tradizione e innovazione, Poznań 2014

Massalski E. T., Tablice porównawcze wszystkich wiadomych monet, wag i miar, wyrachowanych na monety, wagi i miary nowe francuskie, nowe polskie i rossijskie, Petersburg 1834

Mašnovskis V., Latvijas luterāņu baznīcas. Vēsture, arhitektūra, māksla un memoriālā kultūra. Enciklopēdija četros sējumos, t. 1–2, [Rīga] 2005–2006

Merczyng H., Zbory i senatorowie protestanccy w dawnej Polsce, Warszawa 1904

Michalski S., „Hölzer wurden zu Menschen”. Die reformatorischen Bilderstürme in den baltischen Landen zwischen 1524 und 1526, w: Die baltischen Lande im Zeitalter der Reformation und Konfessionalisierung. Livland, Estland, Ösel, Ingermanland, Kurland und Lettgallen. Stadt, Land und Konfession 1500–1721, Bd. 4, hrsg. M. Asche, W. Buchholz, A. Schindling, Münster 2012, s. 147–162

Nachrichten ueber die Prediger der Buschhofschen und Holmhofschen Gemeinde in der Selburgischen Praepositur in Curland seit der Reformation, „Das Inland. Eine Wochenschrift fuer Liv-, Esthund Curlaendische Geschichte, Geographie, Statistik und Litteratur”, 25, 1836, kol. 427–430

Nagielski M., Gwardia królewska szkołą korpusu oficerskiego autoramentu cudzoziemskiego Rzeczypospolitej za dwóch ostatnich Wazów (1632–1668), „Przegląd Historyczny”, 73, 1982, 3–4, s. 207–226

Nagielski M., Liczebność i organizacja gwardii przybocznej i komputowej za ostatniego Wazy (1648–1668), Warszawa 1989

Napiersky K. E., Beiträge zur Geschichte der Kirchen und Prediger in Livland, H. 3: Lebensnachrichten von den livländischen Predigern, mit litterärischen Nachweisen, T. 2, Mitau 1851

Natanson-Leski J., Epoka Stefana Batorego w dziejach granicy wschodniej Rzeczypospolitej, Oświęcim 2014 (reedycja wyd. z 1930)

Neitmann K., Die Spätzeit des Deutschen Ordens in Livland im Spiegel der „Livländischen Güterurkunden”, w: Aus der Geschichte Alt-Livlands. Festschrift für Heinz von zur Mühlen zum 90. Geburtstag, hrsg. B. Jähnig, K. Militzer, Münster 2004, s. 185–237

Niesiecki K., Herbarz polski, t. 6, wyd. J. N. Bobrowicz, Lipsk 1841

Ogle K., The Evidences of the Activity of the Jesuits in the Architectural Heritage of Polish Livonia, w: Stan badań nad wielokulturowym dziedzictwem dawnej Rzeczypospolitej, t. 3: Inflanty Polskie, red. W. Walczak, K. Łopatecki, Białystok 2012, s. 437–450

Otto G., Ergänzungen zu: „Die öffentlichen Schulen Kurlands zu herzoglicher Zeit 1567–1806”, „Sitzungsberichte der kurländischen Gesellschaft für Literatur und Kunst und Jahresbericht des kurländischen Provinzialmuseums aus dem Jahre 1911”, (Mitau) 1912

Putniņa M., Sakrālās arhitektūras un mākslas mantojums vēsturiskajos Aizkraukles un Jēkabpils rajonos, Rīga 2018

Rachuba A., Armia Wielkiego Księstwa Litewskiego jako czynnik unifikacji narodowej i kulturowej, „Przegląd Historyczny”, 88, 1997, 2, s. 237–246

Raczkiewicz D., Udział rajtarii litewskiej w wojnie inflanckiej ze Szwecją w latach 1621–1622, „Studia Historyczne”, 58, 2015, 1, s. 3–24

Rączka-Jeziorska T., Jeziorski P. A., Z dziejów Liksny w dawnych Inflantach Polskich. Ludzie i miejsca, w: Naród bez państwa na drogach do nowoczesności. Książka jubileuszowa w 70. rocznicę urodzin Profesora Szczepana Wierzchosławskiego, red. M. Niedzielska, Toruń 2017, s. 235–271

Schmidt Ch., Auf Felsen gesät. Die Reformation in Polen und Livland, Göttingen 2000

Selart A., Die Rolle des Deutschen Ordens bei der Entstehung der Pfarrorganisation in Livland, „Ordines Militares. Colloquia Torunensia Historica. Yearbook for the Study of the Military Orders”, 23, 2018, s. 43–74

Spārītis O., Kirchliche Kunst und Architektur in den lettischsprachigen Regionen der baltischen Lande im Zeitalter von Reformation und Konfessionalisierung, w: Die baltischen Lande im Zeitalter der Reformation und Konfessionalisierung. Livland, Estland, Ösel, Ingermanland, Kurland und Lettgallen. Stadt, Land und Konfession 1500–1721, Bd. 2, hrsg. M. Asche, W. Buchholz, A. Schindling, Münster 2010, s. 103–173

Straube G., Die „polnische Gegenreformation” in Livland – Ziele und Realitäten, w: Prusy i Inflanty między średniowieczem a nowożytnością. Państwo, społeczeństwo, kultura. Zbiór studiów, red. B. Dybaś, D. Makiłła, Toruń 2003, s. 117–123

Strods H., Skład etniczny ludności Łatgalii (b. Inflant Polskich) w latach 1772–1959, „Przegląd Zachodniopomorski”, 4 (33), 1989, 3–4, s. 161–210

Tarvel E., Kirche und Bürgerschaft in den baltischen Städten im 16. und 17. Jahrhundert, w: Die baltischen Lande im Zeitalter der Reformation und Konfessionalisierung. Livland, Estland, Ösel, Ingermanland, Kurland und Lettgallen. Stadt, Land und Konfession 1500–1721, Bd. 4, hrsg. M. Asche, W. Buchholz, A. Schindling, Münster 2012, s. 17–99

Tazbir J., Propaganda kontrreformacji wśród chłopów inflanckich (1582–1621), „Kwartalnik Historyczny”, 65, 1958, 3, s. 720–741

Torklus Ch. von, Die Formierung der mittelalterlichen Kirche Livlands. Strukturen, Träger und Inhalte der kirchlichen Nacharbeit (13.–16. Jahrhundert), Bd. 3: Anhang, Bonn 2012

Tyszkowski K., Polska polityka kościelna w Inflantach (1581–1621), w: Polska a Inflanty, Gdynia 1939, s. 55–97

Urzędnicy inflanccy XVI–XVIII wieku. Spisy, oprac. K. Mikulski, A. Rachuba, Kórnik 1994 (Urzędnicy dawnej Rzeczypospolitej XII–XVIII wieku, t. 9)

Urzędnicy województw kijowskiego i czernihowskiego XV–XVIII wieku. Spisy, oprac. E. Janas, W. Kłaczewski, Kórnik 2002 (Urzędnicy dawnej Rzeczypospolitej XII–XVIII wieku, t. 3)

Wittram R., Baltische Geschichte. Die Ostseelande Livland, Estland, Kurland 1180–1918, München 1954

Wittram R., Die Reformation in Livland, w: Baltische Kirchengeschichte. Beiträge zur Geschichte der Missionierung und der Reformation, der evangelisch-lutherischen Landeskirchen und des Volkskirchentums in den baltischen Landen, hrsg. R. Wittram, Göttingen 1956, s. 35–52

Wróbel Ł., Źródła do dziejów magnackiego rodu. O egodokumentach trzech pokoleń Hylzenów, „Klio. Czasopismo Poświęcone Dziejom Polski i Powszechnym”, 45, 2018, 2, s. 37–59

Załęski S., Jezuici w Polsce, t. 4, cz. 3: Kolegia i domy założone w drugiej dobie rządów Zygmunta III i za rządów Władysława IV, 1608–1648; cz. 4: Kolegia i domy założone za królów Jana Kazimierza, Michała, Jana III, obydwóch Sasów i Stanisława Augusta, 1648–1773, Kraków 1905

Балтийский вопрос в конце XV–XVI вв. Сборник научных статей, red. А. И. Филюшкин, Москва 2010

Новодворскій В., Борьба за Ливонію между Москвою и Рѣчью Посполитою (1570–1582). Историко-критическое изслѣдованіе, С.-Петербургъ 1904

Рончка-Езиорска Т., Езиорски П. А., Базилианский „монастырь” в Якобштадте в свете источников из архива графов Борхов в Вараклянах, „Vēsture. Avoti un Cilvēki. History. Sources and People”, 22, 2019, s. 191–200


Refbacks

  • There are currently no refbacks.

Partnerzy platformy czasopism