Rzeczpospolita – pojęcie i idea w dyskursie politycznym Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Rekonesans

Anna Grześkowiak-Krwawicz

DOI: http://dx.doi.org/10.12775/OiRwP.2012.01

Abstrakt


Rzeczpospolita – The Terms and the Concept in the Political Discourse of the Polish–Lithuanian Commonwealth. Reconnaissance

This article is an attempt to analyze the significance and function of the concept Rzeczpospolita (“Republic” or “Commonwealth”), the most popular word in Old–Polish political discourse from the end of the 16th century to the 18th century. It illustrates the wealth of meanings of the term, which was used to describe the state, the society, and the political system. The author tries to present the distinctive Polish phenomenon that involved transferring the classical idea of a res–publica, as a civil community, to the realities of the Polish–Lithuanian Commonwealth – a transfer so faithful that one may even call it a kind of usurpation. This had an impact on the understanding of the concept, which at a certain point (the 17th century) became narrowed down to just the community of the nobility. It was also crucial for the concept’s persistence – despite the changes that occurred over two centuries, despite the modernization of political discourse in the 18th century, the state understood qua Rzeczpospolita never became something external to the citizen, it was always perceived as a civil community, more the Roman cititas than the French l’etat.


Pełny tekst:

PDF

Bibliografia


Arystoteles, Dzieła wszystkie, tłum. Ludwik Piotrowicz, t. 1, Warszawa 2003, PWN.

Augustyniak Urszula, Granice wolności obywatela Rzeczypospolitej w XVI–XVII w. Jednostka wobec władzy, prawa i społeczeństwa, w: Wolność i jej granice. Polskie dylematy, red. Jacek Kłoczkowski, Kraków 2007, Ośrodek Myśli Politycznej, s. 13–37.

Augustyniak Urszula, Polska i łacińska terminologia ustrojowa w publicystyce politycznej epoki Wazów, w: Łacina jako język elit, red. J. Axer, OBTA, DiG, Warszawa 2004.

Axer Jerzy, Kultura polska z punktu widzenia mechanizmów recepcji tradycji antycznej. Prolegomena do syntezy, w: Humanistyczne modele kultury nowożytnej wobec dziedzictwa starożytnego, red. M. Prejs, Neriton, Warszawa 2010, s. 15–81.

Axer Jerzy, „Latinitas” jako składnik polskiej tożsamości kulturowej, w: Tradycje antyczne w kulturze europejskiej – perspektywa polska, red. J. Axer, OBTA, Warszawa 1995, s. 71-81.

Backvis Claude, Jak XVI-wieczni Polacy widzieli Włochy i Włochów, w: Szkice o kulturze staropolskiej, PIW, Warszawa 1975.

Backvis Claude, Szkice o kulturze staropolskiej, PIW, Warszawa 1975.

Bem-Wiśniewska Ewa, Funkcjonowanie nazwy Polska w języku czasów nowożytnych, DiG, Warszawa 1998.

Bem-Wiśniewska Ewa, Wizja Rzeczpospolitej w epoce staropolskiej. Od historii języka do historii kultury, w: Rzeczpospolita w XVI–XVIII wieku. Państwo czy wspólnota?, red. B. Dybaś, P. Hanczewski, T. Kempa, Wydawnictwo Naukowe UMK, Toruń 2007.

Ekes Janusz, Trójpodział władzy i zgoda wszystkich. Naczelne zasady „ustroju mieszanego” w staropolskiej myśli politycznej, Siedlce 2001, Instytut Historii Akademii Podlaskiej.

Filozofia i myśl społeczna XVII wieku, wyd. Zbigniew Ogonowski, t. 1, Warszawa 1979, PWN.

Górnicki Łukasz, Pisma, wyd. Roman Polak, t. 2, Warszawa 1961, PIW.

Górska Magdalena, Polonia – Respublica – Patria. Personifikacja Polski w sztuce XVI–XVIII wieku, Wrocław 2005, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.

Gromelski Tomasz W., The commonwealth and monarchia mixta in Polish and English political thought in the later sixteenth century, w: Britain and Poland–Lithuania Contacts and Comparison from the Middle Ages to 1795, ed. by Richard Unger with the assistance of Jakub Basista, Brill, Leiden 2008, s. 167-181.

Grodziski Stanisław, Obywatelstwo w szlacheckiej Rzeczypospolitej, PWN, Kraków 1963.

Grześkowiak-Krwawicz Anna, Admirabilis ordo. Polacy wobec mitu Wenecji w XVI–XVIII wieku, w: Literatura – historia – dziedzictwo. Prace ofiarowane Teresie Kostkiewiczowej, red. Tomasz Chachulski, Anna Grześkowiak-Krwawicz, Warszawa 2007, IBL PAN, s. 67–77.

Grześkowiak-Krwawicz Anna, Rara avis czy wolni wśród wolnych? Obraz krajów wolnych w polskiej literaturze politycznej XVIII wieku, w: Trudne stulecia, studia z dziejów XVII i XVIII wieku ofiarowane profesorowi Jerzemu Michalskiemu w siedemdziesiątą rocznicę urodzin, Warszawa 1994, Wydawnictwo Naukowe Semper, s. 167–183.

Grześkowiak-Krwawicz Anna, Regina libertas. Wolność w polskiej myśli politycznej XVIII wieku, Gdańsk 2006, Wydawnictwo Słowo/Obraz Terytoria.

Grześkowiak-Krwawicz Anna, Republika i monarchia. Z dziejów terminologii politycznej czasów stanisławowskich, „Teki Historyczne”, 1994–1995, 21.

Herman Stefan, Żywa postać Rzeczypospolitej. Studium z literatury staropolskiej XVI i pierwszej połowy XVII wieku, Zielona Góra 1985, WSP.

Karwicki Stanisław Dunin, Dzieła polityczne z początku XVIII wieku, przeł. i oprac. A. Przyboś, K. Przyboś, Kraków 1992, Ossolineum.

Kołłątaj Hugo, Listy Anonima i Prawo polityczne, wyd. Bogusław Leśnodorski, Helena Wereszycka, t. 1-2, Warszawa 1954, PWN.

Kołłątaj i inni, wyd. Łukasz Kądziela, Warszawa 1991, WSiP.

Konarski Stanisław, Wybór pism politycznych, Kraków 1921, Krakowska Sp. Wydawnicza.

Koranyi Karol, La costituzione di Venezia nel pensiero politica della Polonia (Eta del Rinascimento), w: Italia, Venezia e Polonia tra umanesimo e rinascimento, a cura di Mieczysław Brahmer, Ossolineum, Wrocław 1967, s. 206–214.

Kot Stanisław, Venezia vista dai polacchi nel corso dei secoli, Venezia 1947, F. Montuoro.

Litwin Henryk, Narody Pierwszej Rzeczypospolitej, w: Tradycje polityczne dawnej Polski, red. Anna Sucheni-Grabowska, Anna Dybkowska, Warszawa 2000, Editions Spotkania, s. 168–218.

Maleszyński Dariusz C., Corpus politicum. Śródziemnomorskie i staropolskie konteksty topiki organicznej, „Pamiętnik Literacki”, 1985, t. 76, z. 1, s. 3–46.

Michalski Jerzy, Z problematyki republikańskiego nurtu w polskiej reformatorskiej myśli politycznej w XVIII wieku, „Kwartalnik Historyczny”, 1983, 2, s. 327-338.

Obirek Stanisław, Koncepcja państwa w kazaniach Piotra Skargi SJ, w: Jezuici a kultura polska, red. L. Grzebień, S. Obirek, Księża Jezuici, Kraków 1993, WAM, s. 209-225.

Ochmann Stefania, Rzeczpospolita jako „monarchia mixta” – dylematy władzy i wolności, w: Kultura – polityka – dyplomacja, red. Andrzej Bartnicki i in., Warszawa 1990, PWN.

Ogonowski Zbigniew, Filozofia polityczna w Polsce XVII wieku i tradycje demokracji europejskiej, Warszawa 1999, PAN IFiS.

Olszewski Henryk, Sejm konny. Rzecz o funkcjonowaniu ideologii szlacheckiej w dawnej Polsce, „Czasopismo Prawno-Historyczne”, 1985, t. 37, z. 2, s. 225-242.

Olszewski Henryk, Sejm w dawnej Rzeczypospolitej. Ustrój i idee, t. 2, Printer, Poznań 2002.

Opaliński Edward, Kultura polityczna szlachty polskiej w latach 1587–1652, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 1995.

Opaliński Edward, Sejm srebrnego wieku, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 2001.

Opaliński Łukasz, Pisma polskie, wyd. Ludwik Kamykowski, Warszawa 1938, Wydawnictwo Kasy im. Mianowskiego – Instytutu Popierania Nauki.

Orzechowski Stanisław, Wybór pism, wyd. Jerzy Starnawski, Ossolineum, Wrocław 1972.

Pietrzyk-Reeves Dorota, Ład rzeczypospolitej. Polska myśl polityczna XVI wieku a klasyczna tradycja republikańska, Kraków 2012, Księgarnia Akademicka.

Pietrzyk-Reeves Dorota, O pojęciu Rzeczpospolita (res-publica) w polskiej myśli politycznej XVI w., „Czasopismo Prawno-Historyczne”, 2010, 62, z. 1, s. 37-64.

Pisma polityczne z czasów panowania Jana Kazimierza Wazy 1648–1668. Publicystyka, eksorbitancje, projekty, memoriały, wyd. S. Ochmann-Staniszewska, t. 3: 1665–1668, Wrocław – Warszawa – Kraków 1991, Volumen.

Pisma polityczne z czasów pierwszego bezkrólewia, wyd. Jan Czubek, AU, Kraków 1906.

Pisma polityczne z czasów rokoszu Zebrzydowskiego 1606–1608, wyd. Jan Czubek, t. 2, AU, Kraków 1918.

Rostworowski Emanuel, Republikanizm polski i anglosaski w XVIII w., „Miesięcznik Literacki”, 1976, 8, s. 94-103.

Rzeczpospolita Wazów. Czasy Zygmunta III i Władysława 37 Zdanie względem wyboru króla, w: Pisma polityczne z czasów pierwszego bezkrólewia…, s. 434.

Sześć broszur politycznych z XVI i początku XVII stulecia, wyd. B. Ulanowski, S. Kutrzeba, Kraków 1921, PAU.

Staszic Stanisław, Uwagi nad życiem Jana Zamoyskiego, wyd. Stefan Czarnowski, Kraków 1926, Krakowska Sp. Wydawnicza.

Sulima-Kamiński A., Głos w dyskusji na konferencji zorganizowanej przez Muzeum Historii Polski 23–24 października 2006 r., w: Polska na tle Europy XVI–XVII wieku, Warszawa 2007, MHP, s. 29-31.

Viroli Maurizio, For Love of Country. An Essay on Patriotism and Nationalism, Clarendon Press, Oxford 1995.

Wisner Henryk, Najjaśniejsza Rzeczpospolita. Szkice z dziejów Polski szlacheckiej XVI–XVII wieku, PIW, Warszawa 1978.

Wolan Andrzej, De libertate politica seu civili. O wolności Rzeczypospolitej albo ślacheckiej [1606], wyd. M. Eder, R. Mazurkiewicz, Neriton, Warszawa 2010.

Wybicki Józef, Myśli polityczne o wolności cywilnej, wyd. Z. Nowak, Ossolineum, Gdańsk 1984.

Za czy przeciw Ustawie Rządowej. Walka publicystyczna o Konstytucję 3 Maja, wyd. A. Grześkowiak-Krwawicz, Warszawa 1992, IBL PAN.


Refbacks

  • There are currently no refbacks.

Partnerzy platformy czasopism