Maszyna miasta Tyrmanda, czyli między uniwersalnością a lokalnością pisarskiego ujęcia urbanistycznych przestrzeni

Maciej Wróblewski

DOI: http://dx.doi.org/10.12775/LC.2020.045

Abstrakt


Celem artykułu jest analiza sposobu kreowania obrazu miasta przez L. Tyrmanda w Dzienniku 1954, powieściach Zły, Życie towarzyskie i uczuciowe, w książce U brzegów jazzu, a także w felietonach publikowanych w latach 50. na łamach „Tygodnika Powszechnego” oraz w „Przekroju”. Określenie „pisanie miasta” odnosi się do takiego tworzenia literackich przestrzeni urbanistycznych, które ma charakter działania uniwersalizującego autorskie doświadczenie miejskości. Tyrmand w prozie fabularnej, w diariuszu i w felietonach określanych jako „warszawskie” tworzył nie tyle miasto „lokalne”, „swojskie” – jak się powszechnie przyjmuje – ile raczej kreował obraz symbolicznej „metropolii”, na mapie której umieszczał wybrane elementy przestrzeni Warszawy. Miasto w tekstach Tyrmanda podlega procesowi kadrowania pozwalającego pisarzowi odsłaniać przed czytelnikiem zarówno szeroki plan stolicy Polski, jak i jej szczegóły architektoniczne. W analizach utworów Tyrmanda wykorzystano ustalenia antropologii miasta, a także odwołano się do rozważań Waltera Benjamina oraz Lewisa Mumforda na temat miasta jako społeczno-kulturowego konstruktu. 

 

The main aim of this article is to study Leopold Tyrmand’s depiction of the city in his Dziennik 1954, novels Zły, Życie towarzyskie i uczuciowe, and U brzegów jazzu and feuilletons published in “Tygodnik Powszechny” and “Przekrój” in the 1950s. “Writing the city” relates to the creation of urban literary spaces based on the author’s experience of the city. In his novels, diary, and feuilletons, Tyrmand does not present a “local” homely city but creates a symbolic metropolis with some elements of Warsaw. In his texts, the city undergoes framing to offer the reader a broad view of the place and its architectural details. The analysis of Tyrmand’s works uses the insights of urban anthropology and the concept of the city as a socio-cultural construct developed by Walter Benjamin and Lewis Mumford.


Słowa kluczowe


pisanie miasta; dyskurs maszynowy; metropolia; city writing; machine discourse; metropolis

Pełny tekst:

PDF

Bibliografia


Benjamin, Walter 2005 Pasaże. Tłum. Irenusz Kania. Red. Rolf Tiedmann. Posł. Zygmunt Bauman. Wydawnictwo Literackie: Kraków.

Koszowy, Marta 2009. „Tyrmandiada 2009. II Warszawski Festiwal Wiedzy i Twórczości im. Leopolda Tyrmanda”. Newsletter Newsletter 2: 2.

Koszowy, Marta 2011. „Zaproszenie”. Gazeta Muranowska. Muranowski Bezpłatny Informator Społeczno-Kulturalny 3 (czerwiec): 1.

Krasuski, Krzysztof 2009. Na obrzeżach arcydzieł. Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego: Katowice.

Kuzko, Katarzyna [&] Marzena Romanowska 2007. „Kontrasty. Przestrzeń wizualna warszawskiej Pragi”. W: Marek Krajewski (red.) Wizualność miasta. Wytwarzanie miejskiej ikonosfery. Wydawnictwo UAM: Poznań.

Madurowicz, Mikołaj 2015. „Tekst warszawski literatury Tyrmanda”. W: Agnieszka Karpowicz et al. (red.). Ceglane ciało, gorący oddech. Warszawa Leopolda Tyrmanda. Warszawa: Lampa i Iskra Boża.

Mrożek, Sławomir [&] Leopold Tyrmand 2017. W emigracyjnym labiryncie. Listy 1965–1982. Wstęp, oprac. Dariusz Pachocki, Tadeusz Nyczek. Wydawnictwo Literackie: Kraków.

Mumford, Lewis 2012. Mit maszyny. Tom 1. Tłum. Michał Szczubiałka. Posł. Mateusz Falkowski. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Mumford, Lewis 2014. Mit maszyny. Pentagon władzy. Tom 2. Tłum. Michał Szczubiałka. Posł. Mateusz Falkowski. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Niciński, Konrad 2015. „Tyrmand prasowy”. W: Agnieszka Karpowicz et al. (red.). Ceglane ciało, gorący oddech. Warszawa Leopolda Tyrmanda. Warszawa: Lampa i Iskra Boża.

Parfianowicz-Vertun, Weronika 2013. „»My mamy cudy?« Życie w Warszawie, życie w Europie Środkowej”. W: Agnieszka Karpowicz et al. (red.). Ceglane ciało, gorący oddech. Warszawa Leopolda Tyrmanda. Warszawa: Lampa i Iskra Boża.

Pachocki, Dariusz 2017. „Wstęp”. W: Sławomir Mrożek [&] Leopold Tyrmand. W emigracyjnym labiryncie. Listy 1965–1982. Wstęp, oprac. Dariusz Pachocki, Tadeusz Nyczek. Wydawnictwo Literackie: Kraków.

Parsons, Deborah Lucy 2000. Streetwalking the Metropolis. Women, the City, and Modernity. Oxford University Press: Oxford.

Pessel, Włodzimierz Karol 2015. „Czy brzydkie miasto? Czytanie Białegostoku”. W: Jerzy Sikora (red.). Wielka księga narwiańska. Wstęp Henryk Samsonowicz. Wydawnictwo Stopka: Łomża.

Rewers, Ewa 2010. „Wprowadzenie”. W: Ewa Rewers (red.). Miasto w sztuce – sztuka miasta. Universitas: Kraków.

Sławek, Tadeusz 2010. „Próba zrozumienia”. W: Ewa Rewers (red.). Miasto w sztuce – sztuka miasta. Universitas: Kraków.

Szalewska, Katarzyna 2017.Urbanalia – miasto i jego teksty. Humanistyczne studia miejskie. Słowo/obraz terytoria: Gdańsk.

Tyrmand, Leopold 1990. Zły. Wydawnictwo Prószyński i S-ka: Warszawa.

Tyrmand, Leopold 1995. Dziennik 1954. Wersja oryginalna. Wstęp, oprac. Henryk Dasko. Wydawnictwo Tenten: Warszawa.

Tyrmand, Leopold 2008. U brzegów jazzu. Wydawnictwo MG: Warszawa.

Tyrmand, Leopold 2009. Życie towarzyskie i uczuciowe. Wydawnictwo MG: Warszawa.

Tyrmand, Leopold 2011. Tyrmand warszawski. Teksty niewydane. Wydawnictwo MG: Warszawa.

Woźniak, Marcel 2016. Biografia Leopolda Tyrmanda. Moja śmierć będzie taka, jak moje życie. Wydawnictwo MG: Warszawa.

Wróblewski, Maciej 2014. Literatura i maszyna. Wydawnictwo Naukowe UMK: Toruń

Zieliński, Florian 2007. „Szata ideologiczna miasta – architektura i strój”. W: Marek Krajewski (red.). Wizualność miasta. Wytwarzanie miejskiej ikonosfery. Wydawnictwo UAM: Poznań.




Partnerzy platformy czasopism