Czy Łemkowie mają ojczyznę poza Łemkowyną? Literackie alternatywne modele ojczyzny w literaturze łemkowskiej

Marta Watral

DOI: http://dx.doi.org/10.12775/LC.2019.019

Abstrakt


Po akcji „Wisła”, podczas której Łemkowie zostali wysiedleni ze swojej ojczyzny ulokowanej w południowo-wschodniej Polsce (Łemkowyna) na północne i zachodnie terytoria Polski („odzyskane” od Niemiec po II wojnie światowej), pisarze łemkowscy stworzyli spójny i konsekwentny model łemkowskiej tożsamości. W tym modelu najważniejsze są język łemkowski, poczucie odpowiedzialności za przetrwanie łemkowskiego narodu i miłość do utraconej ojczyzny. Po 70 latach od wysiedleń, Łemkowyna nadal uważana jest za ojczyznę utraconą (raj utracony) i nawet ci Łemkowie, którzy nie mają już żadnego związku z tym terytorium, są zaprogramowani na odczuwanie straty. Tworzy to stan, gdy Łemkowie, którzy żyją na „nowych” ziemiach (w języku łemkowskim nadal określanych jako Чужына – obczyzna) całe swoje życie, nadal nie uważają ich za dom.

Analizując łemkowskie teksty literackie wydane po akcji „Wisła”, staram się prześledzić, czy możliwe jest myślenie o Чужыні jako o ojczyźnie i czy język łemkowski daje możliwość, by dać wyraz temu przywiązaniu i stworzyć nowy sposób kreowania tożsamości łemkowskiej poza Łemkowyną. W artykule przedstawiam dwa przykłady odmiennego do przyjętego podejścia do ojczyzny Łemków wzięte z powieści Mirosława Nahacza Niezwykłe przygody Roberta Robura oraz opowiadania Anny Maślanej i Natalii Jaguś Gen Omen, a także konfrontuję je z głównym modelem zrekonstruowanym na podstawie twórczości literackiej Petra Murianki. We wnioskach wskazuję, że przytoczone przykłady są zbyt słabe, by złamać hegemonię wzorca, jednak dają nadzieję, że literatura łemkowska znajdzie sposób na przewartościowanie kategorii Ojczyzny i zaktualizowanie jej do współczesnych form łemkowskiej tożsamości.


Słowa kluczowe


Łemkowie; współczesna tożsamość łemkowska; Łemkowyna; operacja „Wisła”

Pełny tekst:

PDF

Bibliografia


Duć-Fajfer, Helena 2001. Literatura łemkowska w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku. Kraków: Polska Akademia Umiejętności.

Duć-Fajfer, Helena (red.) 2002a. Czy to tęsknota, czy nadzieja. Antologia powysiedleńczej literatury łemkowskiej. Legnica: Stowarzyszenie Łemków.

Duć-Fajfer, Helena 2002b. „Powysiedleńcza literatura łemkowska w Polsce jako etos trwania”. W: Duć-Fajfer 2002. 26–40.

Duć-Fajfer, Helena 2004. „Etosowy i konstruujący model współczesnej liryki łemkowskiej”. Przegląd Polonijny 3: 165–178.

Duć-Fajfer, Helena 2012. Pomiędzy bukwą a literą: współczesna literatura mniejszości białoruskiej, ukraińskiej i łemkowskiej w Polsce. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Korobčak, Pawel 2002. „О dwoch poezjach [O dwóch poezjach]”. W: Duć-Fajfer 2002. 438.

Magocsi, Paul R. The Ukrainian question between Poland and Czechoslovakia: the Lemko Rusyn Republic (1918–1920). Publikacja on-line dostępna na stronie: http://www.carpatho-rusyn.org/lemkos/lemrepub.html [29.10.2017].

Masljana, Anna, Таl’ka Jagus’ 2012. „Gen Omen [Gen Omen]”. W: Helena Duć-Fajfer (red.). Rocznik Ruskiej Bursy 2012: 146–149.

Misiak, Małgorzata 2012. „Oblicza Łemkowszczyzny – o literackiej kreacji miejsca”. W: Helena Duć-Fajfer (red.). Rocznik Ruskiej Bursy 2012: 95–104.

Murianka, Petro 2003. A ja znam azbuku. Lemkivskij bukvar [A ja znam alfabet. Łemkowski elementarz]. Warszawa–Legnica: Fundacja Wspierania Mniejszości Łemkowskiej „Rutenika”.

Nahacz, Mirosław 2004. Bombel. Wołowiec: Wydawnictwo Czarne.

Nahacz, Mirosław 2005. Bocian i Lola. Wołowiec: Wydawnictwo Czarne.

Nahacz, Mirosław 2009. Niezwykłe przygody Roberta Robura. Warszawa: Wydawnictwo Prószyński i S-ka.

Nahacz, Mirosław 2012. „Ojciec”. Tekstualia 4 (31): 145.

Nęcka, Agnieszka 2014. „W pogoni za uciekającą opowieścią. O prozie Mirosława Nahacza”. W: Agnieszka Nęcka, Dariusz Nowacki i Jolanta Pasterska (red.). Skład osobowy. Szkice o prozaikach współczesnych. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego. 227–241.

Reinfuss, Roman 1990. Śladami Łemków. Łódź: Wydawnictwo PTTK „Kraj”.

Trochanowski, Piotr 1987. „Słowo Łemka o sobie i swoim narodzie”. Regiony 2–4: 5–15.

Trochanowskij, Pietro 1995. Mamko, kup mi knižku. Antologia dimoczoj poezji [Mamo, kup mi książkę. Antologia poezji dziecięcej]. Nowyj Sancz: Stowariszynia Łemkiw.

Watral, Marta, Urszula Pieczek 2017. „To, co zostało”. Znak 746–747: 47–53.




Partnerzy platformy czasopism