„Pierwsze początki i wychowanie”. Osiemnastowieczni szlacheccy pamiętnikarze o własnym dzieciństwie

Łukasz Wróbel

DOI: http://dx.doi.org/10.12775/LC.2017.048

Abstrakt


Staropolscy pamiętnikarze, tworząc obszerną relację z przebiegu własnego życia, niewiele miejsca poświęcali jego pierwszemu etapowi – narodzinom i dzieciństwu. Diaryści okres ten uznawali za nieistotny, traktując go jako rodzaj niewoli lub byt tylko biologiczny, a samo dziecko nie jako pełnoprawnego obywatela. Informacje o nim znajdujemy w tych częściach pamiętników, które można by nazwać „pierwsze lata” czy „narodziny i młodość” – te wypełnione są datą, miejscem i okolicznościami przyjścia na świat pamiętnikarza, wzmiankami o jego pochodzeniu, opisem charakteru rodziców, relacją z wydarzeń rodzinnych, opisem losowego wydarzenia będącego udziałem piszącego oraz edukacją domową i szkolną. Sposób relacjonowania własnego dzieciństwa wiązał się także z postępującymi przez cały XVIII w. przemianami w sferze szlacheckiej mentalności. Dlatego najbardziej powściągliwi są diaryści czasów saskich, którzy lakonicznie wymieniają fakty związane ze swoimi pierwszymi latami. Postępująca w ciągu XVIII w. zmiana stosunku do dziecka, uznanie go za odrębną jednostkę powoduje, że pamiętnikarze więcej miejsca poświęcają własnemu dzieciństwu.

Słowa kluczowe


szlachta; Rzeczpospolita Obojga Narodów; pamiętnikarstwo; dzieciństwo; egodokument; autobiografia

Pełny tekst:

PDF

Bibliografia


Bartnicka Kalina, Dziecko w świetle pamiętników i powieści polskiego Oświecenia, „Rozprawy z Dziejów Oświaty” 1992, nr 35.

Bartoszewicz Kazimierz, Tadeusz Ogiński, wojewoda trocki i jego pamiętnik, Warszawa: Skł. gł. w Księg. Gebethnera i Wolffa, 1913.

Borek Piotr, Z pogranicza historii i literatury. Uwagi o polskim pamiętnikarstwie XVIII wieku, [w:] Pamiętniki, dzienniki i relacje jako źródła do badań historycznych (XVIII–XX wiek), red. Kazimierz Karolczak, Kraków: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Pedagogicznego, 2011.

Brzezińska Anna, Społeczna psychologia rozwoju, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe „Scholar”, 2000.

Bukar Seweryn, Pamiętniki Seweryna Bukara z rękopismu po raz pierwszy ogłoszone, „Biblioteka Pamiętników i Podróży Po Dawnej Polsce”, t. 5, Drezno: nakł. J. I. Kraszewskiego, 1871.

Chyra Zofia, Nauczyciele prywatni (1764–1807), [w:] Społeczeństwo polskie XVIII i XIX wieku, t. 6: Studia o uwarstwieniu i ruchliwości społecznej, red. Janina Leskiewiczowa, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1974.

Cieński Andrzej, Pamiętnikarstwo polskie XVIII wieku, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, 1981.

Cieński Andrzej, Pamiętniki, [w:] Słownik literatury polskiego Oświecenia, red. Teresa Kostkiewiczowa, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1977.

Dawne i współczesne zabawki dziecięce, red. Dorota Żołądź-Strzelczyk, Katarzyna Kabacińska, Poznań: Wydawnictwo Rys, 2010.

Drzewiecki Józef, Pamiętniki Józefa Drzewieckiego (1772–1852), wyd. Stanisław Pawlicki, Kraków: Księgarnia G. Gebethnera i Sp., 1891.

Dziechcińska Hanna, Pamiętniki czasów saskich. Od sentymentalizmu do sensualizmu, Bydgoszcz: Wydawnictwo Uczelniane WSP, 1999.

Dziechcińska Hanna, Świat i człowiek w pamiętnikach trzech stuleci: XVI–XVII–XVIII, Warszawa: IBL PAN, 2003.

Dziecko w rodzinie i społeczeństwie, t. 2: Dzieje nowożytne, red. Krzysztof Jakubiak, Wiesław Jamrożek, Bydgoszcz: Wydawnictwo Uczelniane Akademii Bydgoskiej im. Kazimierza Wielkiego, 2002.

Fiszerowa Wirydianna, Dzieje moje własne i osób postronnych. Wiązanka spraw poważnych, ciekawych i błahych, przeł. Edward Raczyński, Warszawa: Świat Książki, 1998.

Gieysztorowa Irena, Rodzina staropolska w świetle badań demograficznych, [w:] Społeczeństwo staropolskie. Studia i szkice, t. 2, red. Andrzej Wyczański, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1979 (dr. 1980).

Jakubiak Krzysztof, Jamrożek, Wiesław, Wstęp, [w:] Dziecko w rodzinie i społeczeństwie, t. 2: Dzieje nowożytne, red. Krzysztof Jakubiak, Wiesław Jamrożek, Bydgoszcz: Wydawnictwo Uczelniane Akademii Bydgoskiej im. Kazimierza Wielkiego, 2002.

Karpiński Franciszek, Pamiętniki Franciszka Karpińskiego, wyd. Jędrzej Moraczewski, Poznań: czcionkami i w Komisie W. Simona, 1884.

Kicowska Alicja, Pamiętniki jako źródło do badań nad dzieckiem i dzieciństwem, [w:] Dziecko w rodzinie i społeczeństwie, t. 2: Dzieje nowożytne, red. Krzysztof Jakubiak, Wiesław Jamrożek, Bydgoszcz: Wydawnictwo Uczelniane Akademii Bydgoskiej im. Kazimierza Wielkiego, 2002.

Kossakowski Jan Nepomucen, Pamiętnik ks. Jana Nepomucena Kossakowskiego, biskupa wileńskiego (ur. 1755, †1808), wyd. Józef Weyssenhoff, „Biblioteka Warszawska” 1895, t. 2.

Kossakowski Józef, Pamiętniki Józefa Kossakowskiego biskupa inflanckiego 1738–1788 z portretem, wyd. Adam Darowski, Warszawa: skł. gł. w Księgarni Gebethnera i Wolffa, 1891.

Kot Stanisław, Historia wychowania, t. 1–2, Warszawa: Żak, 1996.

Kuczyński Wiktoryn, Pamiętnik, 1668–1737, oprac. Józef Maroszek i in., Białystok: Regionalny Ośrodek Studiów i Ochrony Środowiska Kulturowego, 1999.

Kuklo Cezary, Demografia Rzeczpospolitej przedrozbiorowej, Warszawa: Wydawnictwo DiG, 2009.

Kulesza-Woroniecka Iwona, Obraz dzieciństwa w pamiętnikach i wspomnieniach osiemnastowiecznych, [w:] W kręgu rodziny epok dawnych. Dzieciństwo, red. Bożena Popiołek, Agnieszka Chłosta-Sikorska, Marcin Gadocha, Warszawa: Wydawnictwo DiG, 2014.

Litawor Chreptowicz Joachim, Pamiętnik rodu Chreptowiczów, „Kronika Rodzinna” 1890, nr 20.

Łopaciński Ignacy, Diariusz życia Ignacego Łopacińskiego pisarza skarbowego Wielkiego Księstwa Litewskiego brata rodzonego wojewody brzeskiego, „Biblioteka Warszawska” 1855, t. 3.

Łubieński Feliks, Pamiętnik Feliksa hr. Łubieńskiego ministra sprawiedliwości, oprac. Władysław Chomętowski, Warszawa: nakładem Gebethnera i Wolffa, 1876.

Matuszewicz Marcin, Diariusz życia mego, t. 1, oprac. Bogdan Królikowski, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1986.

Piaskowski Junosza Feliks, Pamiętnik Felicyana Junoszy Piaskowskiego podstolego podlaskiego, majora J. K. Mości począwszy od roku 1690, Lwów: nakładem K. Jabłońskiego, 1865.

Poniatowski Stanisław August, Pamiętniki króla Stanisława Augusta. Antologia, przekł. Wawrzyniec Brzozowski, Warszawa: Muzeum Łazienki Królewskie, 2013.

Pstrokoński Bartłomiej, Pamiętniki księdza Pstrokońskiego kanonika katedralnego gnieźnieńskiego, wyd. Edward Raczyński, Wrocław: Nakł. Zygmunta Schiettera, 1844.

Radziwiłł Ludwika, Pamiętniki ks. Radziwiłłowej (Ludwiki księżnej pruskiej). Czterdzieści pięć lat mojego życia (1770 do 1815), przeł. Konstantyna Białecka, Warszawa: L. Bogusławski, 1911.

Rulikowski Józef, Urywek wspomnień Józefa Rulikowskiego. Wydany z obszerniejszego rękopismu (1731–92 r.), Warszawa: G. Gebethner i R. Wolff, 1862.

Starzeński Michał, Na schyłku dni Rzeczypospolitej. Kartki z pamiętnika Michała Starzeńskiego (1757–1795), wyd. Henryk Mościcki, Warszawa: nakł. Księgarni Gebethnera i Wolffa; Kraków: G. Gebethner i S-ka, 1914.

Szczytt Józef, Ułamek z pamiętników Józefa Szczytta, „Kronika Rodzinna” 1884, nr 1.

Thullie Tadeusz, Pamiętnik Thulliego, wyd. Stanisław Schnür-Pepłowski, „Przewodnik Naukowy i Literacki. Dodatek do Gazety Lwowskiej” 1895, R. 23, nr 4.

W kręgu rodziny epok dawnych. Dzieciństwo, red. Bożena Popiołek, Agnieszka Chłosta-Sikorska, Marcin Gadocha, Warszawa: Wydawnictwo DiG, 2014.

Zaleski Michał, Pamiętniki Michała Zaleskiego, wojskiego Wielkiego Księstwa Litewskiego, posła na Sejm Czteroletni, Poznań: Księgarnia Jana Konstantego Żupańskiego, 1879.

Zawisza Krzysztof Stanisław, Pamiętniki Krzysztofa Zawiszy, wojewody mińskiego 1666–1721 wydane z oryginalnego rękopismu i opatrzone przypiskami przez Juliana Bartoszewicza, Warszawa: nakł. Jana Zawiszy, 1862.

Żeromska-Ciesielska Monika, Narodziny i chrzciny. Próba charakterystyki fragmentu obyczajowości czasów saskich, w: Wesela, chrzciny i pogrzeby w XVI–XVIII wieku. Kultura życia i śmierci, red. H. Suchojad, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe „Semper”, 2001.

Żołądź-Strzelczyk Dorota, Dziecko w dawnej Polsce, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2002.




Partnerzy platformy czasopism