Ojczyzna czy rodzina? Dylemat księcia Bogusława Radziwiłła (1620–1669)

Jacek Wijaczka

DOI: http://dx.doi.org/10.12775/BPMH.2013.003

Abstrakt


Dzięki powieści Potop Henryka Sienkiewicza, po raz pierwszy opublikowanej w firmie książki w 1886 roku, koniuszy wielki litewski książę Bogusław Radziwiłł znalazł się w świadomości społecznej mieszkańców ziem polskich na czele osób określanych jako zdrajcy Rzeczypospolitej w okresie szwedzkiego najazdu na Polskę w latach 1655–1660. Pisarz przedstawił go w taki sposób, że jego postać wyraźnie odbiegała od wizerunku typowego szlachcica Rzeczypospolitej. Na dodatek, według Sienkiewicza, Bogusław wolał mówić po francusku lub niemiecku, niż po polsku.  

Lata potopu szwedzkiego bez wątpienia były przełomowe w życiu Bogusława Radziwiłła. Wydarzenia do których wówczas doszło, a także podjęte wtedy przez niego decyzje spowodowały, że na stałe wszedł do historii Polski. Do tej bowiem pory był związany z polskim dworem królewskim. Natomiast jego brat stryjeczny Janusz Radziwiłł, wojewoda wileński i hetman wielki litewski, przeszedł do opozycji, a wiosną 1655 roku nawiązał rokowania z królem szwedzkim Karolem X Gustawem. Bogusław znalazł się w trudnej sytuacji, musiał bowiem dokonać wyboru i opowiedzieć się po stronie króla polskiego Jana II Kazimierza albo po stronie swego kuzyna. Zdecydował się stanąć po stronie Janusza i wraz z nim podjął rokowania ze Szwedami.  

Celem artykułu była próba odpowiedzi na pytanie, jakie motywy skłoniły Bogusława Radziwiłła do opowiedzenia się w czasie potopu po szwedzkiej stronie. Co było dla niego ważniejsze? Ojczyzna, czy zabezpieczanie własnych i rodu Radziwiłłów interesów? Na podjęcie decyzji, wpłynął bez wątpienia fakt, że Bogusław Radziwiłł doskonale znał słabości państwa polsko-litewskiego i mógł przypuszczać, że w chwili potrzeby król i Rzeczpospolita nie będą mu w stanie udzielić pomocy. Polska sama wielokrotnie w połowie XVII wieku zabiegała o pomoc finansową i zbrojną u cesarza oraz stanów Rzeszy. Dlatego książę prawdopodobnie chciał mieć zabezpieczoną możliwość ratowania, w razie potrzeby, swojej rodziny i majątku. Nie on jedyny wówczas tak postąpił. 


Pełny tekst:

PDF (Deutsch)

Bibliografia


Źródła archiwalne / Archivalische Quellen / Archival Sources

Geheimes Staatsarchiv Preusischer Kulturbesitz, Berlin-Dahlem, Etats-Ministerium 111e, Nr. 5 und 6.

Literatura / Literatur / Literature

Augusiewicz A., Z dziejów Królewca – pogrzeb namiestnika Prus Książęcych Bogusława Radziwiłła 6 maja 1670 roku, in: Nad Bałtykiem, Pregołą i Łyną. XVI–XX wiek. Księga pamiątkowa poświęcona jubileuszowi 50-lecia pracy naukowej profesora Janusza Jasińskiego, hg. v. Z. Rondomańska, (2006), S. 192–203.

Borkowska G., Pozytywiści i inni, (1996).

Chachaj M., Zagraniczna edukacja Radziwiłłów od początku XVI do połowy XVII wieku, (1995).

Ciesielski T., Poselstwo Andrzeja Trzebickiego do cesarza i stanów Rzeszy w 1653 r., in: Studia i materiały z dziejów nowożytnych, hg. v. K. Matwijowski, S. Ochmann-Staniszewska, (Prace Historyczne – Instytut Historyczny Uniwersytetu Wrocławskiego 13, 1995), S. 30–51.

Eichhorn K.F., Stosunek xiążęcego domu Radziwiłłów do domów xiążęcych w Niemczech uważany ze stanowiska historycznego i pod względem praw niemieckich politycznych i xiążęcych, (1843).

Jacoby J., Boguslaus Radziwill, der Statthalter des Grossen Kurfürsten in Ostpreussen, (Wissenschaft liche Beiträge zur Geschichte und Landeskunde Ost-Mitteleuropas 40, 1959).

Jarczykowa M., „Czarna legenda” Janusza II Radziwiłła, in: Czasy potopu szwedzkiego w literaturze polskiej, hg. v. R. Ocieczek unter Mitwirkung v. B. Mazurkowa, (Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach 1903, 2000), S. 21–34.

Kalicki B., Bogusław Radziwiłł, koniuszy litewski. Szkic historyczny, (1878).

Kersten A., Sienkiewicz – „Potop” – historia, (21974).

Kotłubaj E., Życie Janusza Radziwiłła, (1859).

Kubala L., Wojna szwedzka w roku 1655 i 1656, (1913, Reprint 2005).

Mackiewicz S., Dom Radziwiłłów, (1990).

Matwijow M., Poddanie się szlachty województwa krakowskiego Karolowi Gustawowi

w 1656 roku, „Studia Historyczne”, 38, 2 (1955), S. 163 – 182.

Sienkiewicz H., Potop, (2008).

Tazbir J., Nietolerancja wyznaniowa i wygnanie arian, in: Polska w okresie drugiej wojny północnej 1655–1660, hg. v. A. Przyboś, (1957).

Tazbir J., Stando lubentius moria. Biografia Stanisława Lubienieckiego, (2003).

Wasilewski T., Janusz Radziwiłł (1612–1655), in: Polski słownik biograficzny, 30 (1987), S. 212.

Wasilewski T., Radziwiłł Janusz h. Trąby (1579–1620), in: Polski słownik biograficzny, 30 (1987), S. 207.

Wasilewski T., Zarys dziejów Bogusława Radziwiłła, in: B. Radziwiłł, Autobiografia, oprac. T. Wasilewski, (1979).

Wasilewski T., Zdrada Janusza Radziwiłła w 1655 r. i jej wyznaniowe motywy, „Odrodzenie i Reformacja w Polsce”, 18 (1973), S. 125–147.

Wijaczka J., Sukces czy klęska? Traktat welawsko-bydgoski z 1657 roku, „Zapiski historyczne”, 72, 4 (2007), S. 7–21.

Wisner H., Janusz Radziwiłł 1612–1655, wojewoda wileński, hetman wielki koronny, (2000).

Wisner H., Rok 1655 w Litwie. Pertraktacje ze Szwecją i kwestia wyznaniowa, „Odrodzenie i Reformacja w Polsce“, 26 (1981), S. 83–103.

Wojcik Z., Rzeczpospolita na arenie międzynarodowej w XVII w. (Wybrane zagadnienia dyskusyjne), in: Pamiętnik X Powszechnego Zjazdu Historyków Polskich w Lublinie 9–13 września 1969 r., 1 (1971).








ISSN 2083-7755 (print)
ISSN 2391-792X (online)

Partnerzy platformy czasopism