Płeć emigracji. Bałkańskie Żydówki jako mediatorki wiedzy

Katarzyna Taczyńska, Aleksandra Twardowska

DOI: http://dx.doi.org/10.12775/AE.2020.009

Abstrakt


GENDER OF EMIGRATION. BALKAN JEWISH WOMEN AS MEDIATORS OF KNOWLEDGE

 

Female narrative connected with transfer of knowledge can be an interesting key if applied to interpreting the legacy of Judaism in the multi-level context of Balkan cultures. Originating in the traditional Balkan Jewish communities, the transfer of knowledge (tradition) has been carried out in various centres and at different times, mediated mainly by Jewish women of various origins (Sephardic or Ashkenazi). In the twentieth-century history this problem can be considered at least at two levels, both of which present a fascinating intersection of emancipation ideas and traditional patterns of behaviour. The first group of female mediators of knowledge can be found within the Sephardi minority before World War II. The second group is represented by Jewish women who managed to survive the Holocaust and—despite the difficult socio-political situation—decided to research the history of the Balkan Jews or document their culture despite the fact that most of them lacked formal and professional training for such tasks. In the text we present short biographies and life work of women from the second group. Among them we can find researchers and popularisers of culture who used various languages and worked for various groups of recipients. Our text is focused on the women who worked abroad. We are interested not only in common patterns and codes but also in variations in the models of transfer of knowledge and tradition by the Balkan Jewish women of Sephardic or Ashkenazi origins.


 

 

PŁEĆ EMIGRACJI. BAŁKAŃSKIE ŻYDÓWKI JAKO MEDIATORKI WIEDZY

 

Kobiece narracje, związane z transferem wiedzy, mogą stanowić interesujący klucz w interpretacji dziedzictwa judaizmu w wielopoziomowym kontekście kultur bałkańskich. Zapoczątkowany w tradycyjnych bałkańskich społecznościach żydowskich transfer wiedzy (tradycji) odbywał się w różnych ośrodkach i w różnych czasach, przede wszystkim za pośrednictwem żydowskich kobiet różnego pochodzenia (sefardyjskich lub aszkenazyjskich). W XX w. problem ten można rozpatrywać przynajmniej na dwóch poziomach, z których oba stanowią fascynujące połączenie idei emancypacyjnych i tradycyjnych wzorców zachowań. Pierwszą grupę mediatorek wiedzy można odnaleźć w mniejszości sefardyjskiej przed II wojną światową. Drugą grupę stanowią kobiety żydowskie, którym udało się przetrwać Holokaust i które — pomimo trudnej sytuacji społeczno-politycznej — postanowiły zająć się badaniem historii bałkańskich Żydów lub udokumentować ich kulturę, chociaż większość z nich nie miała (formalnie) profesjonalnego przygotowania do takich działań. W tekście przedstawiamy krótkie biografie i działania kobiet z drugiej grupy. Wśród nich możemy znaleźć badaczki i popularyzatorki kultury, które używały różnych języków i swoje działania kierowały do różnych grup odbiorców. Nasz tekst koncentruje się na kobietach, które pracowały za granicą. Interesują nas nie tylko wspólne wzorce i kody, ale także różnice w modelach przekazywania wiedzy (i tradycji) przez bałkańskie Żydówki pochodzenia sefardyjskiego lub aszkenazyjskiego.


Słowa kluczowe


transfer of knowledge; Balkan Jewish Women; Sephardic Jews; Ashkenazi Jews; transfer wiedzy; bałkańskie Żydówki; Aszkenazyjczycy; Sefardyjczycy

Pełny tekst:

PDF

Bibliografia


Bezalel Y., Znanje i mrljivost bez titule, [w:] Ženi, red. A. Lebl, A. Lebl, D. Katan Ben-Cion, Beograd–Tel Aviv 2013, s. 91–92;

Bunis D. M., A Lexicon of the Hebrew and Aramaic Elements in Modern Judezmo, Jerusalem 1993;

Crews C. M., Recherches sur le judéo-espagnol dans les pays balkaniques, Paris 1935;

Derra A., Kobiety (w) nauce. Problem płci we współczesnej filozofii nauki i w praktyce badawczej, Warszawa 2013;

Díaz-Mas P., La Literatura oral sefardí: balance del pasado y perspectivas de future, Boletín de Literatura Oral 2017 nr 1, s. 79–104;

Díaz Mas P., Martín Ortega E., Introducción, [w:] Mujeres sefardíes lectoras y escritoras, siglos XIX–XXI, red. tychże, Madrid 2016, s. 9–54;

Elazar S., From the Album of Bosnian Sephardic Jewry, Sarajevo 2014;

Filipović J., Vučina Simović I., La lengua como recurso social: el caso de las mujeres sefardíes de los Balcanes, [w:] Los sefardíes ante los retos del mundo contemporáneo. Identidad y mentalidades, red. P. Díaz Más, M. Sánchez Pérez, Madrid 2010, s. 259–269;

—, Philanthropy and emancipation of Sephardic women in the Balkans in times of modernity, Sepharad. Journal of Sephardic Studies 2013 nr 1, s. 78–95;

Freidenreich H., Homemakers, Partisans & Professionals: Jewish Women in Yugoslavia, s. 2, ttps://www.academia.edu/23035236/homemakers_partisans_and_professionals_jewish_women_in_yugoslavia [dostęp: 23.12.2018];

—, Yugoslavia, Jewish Women’s Archive, https://jwa.org/encyclopedia/article/ yugoslavia [dostęp: 23.12.2018];

Gastronomía sefardí, http://www.rtve.es/alacarta/audios/emision-en-sefardi/emision-sefardi-gastronomia-sefardi-10-02-16/3481189/ [dostęp: 23.12.2018];

Gastronomía sefardí, dulce de Bosnia: kuglov, http://www.rtve.es/alacarta/audios/emision-en-sefardi/emision-sefardi-gastronomia-sefardi-dulce-bosnia-kuglov-25-07-17/4130532/ [dostęp: 23.12.2018];

Gina Camhy, http://www.proyectos.cchs.csic.es/sefardiweb/node/3735 [dostęp: 28.12.2018];

Haboucha G., The Judeo-Spanish folktale: a current update, Jewish Folklore and Ethnology Review 1990 nr 12, s. 32–38;

Ivković V. L., Slike o Ženi Lebl — biografija, [w:] Ženi, red. A. Lebl, A. Lebl, D. Katan Ben-Cion, Beograd–Tel Aviv 2013, s. 13–23;

Izquierdo Benito R., Macías Kapón U., La mesa puesta, leyes, costumbres y recetas judías, Toledo 2010;

Jezernik B., Naga Wyspa. Gułag Tity, Wołowiec 2013;

Jovanović Ž., Gina Camhy: Una primera aproximación a la vida y obra de la autora sefardí de Bosnia, [w:] Mujeres sefardíes lectoras y escritoras, siglos XIX–XXI, red P. Díaz Mas, E. Martín Ortega, Madrid 2016, s. 223–242;

Karwowska B., Kobieta — Historia — Literatura, Warszawa 2016;

Koch M., Lost—Regained—Revised: Laura Papo Bohoreta, Sephardic women in Bosnia, and transcultural survival strategies in memory, Studia Judaica 2018 nr 1 (41), s. 7–30;

Koén Sarrano M., Kurso de Djudeo-Espanyol (Ladino) para adelantados, Jerusalem 1999;

Kolonomos J., Poslovice i izreke sefardskih Jevreja Bosne i Hercegovine, Beograd 1976;

—, Monastir without Jews, New York 2008;

Kovačec A., Predgovor, [w:] I. Papo, R. Ovadija, G. Camhy, C. Nikoïdski, Cuentos sobre los Sefardies de Sarajevo/ Priče o sarajevskim Sefardima, Split 1994, s. 5, 7;

Kovačević N., Laura Papo: la evolución de la mujer sefardí de Bosnia a partir de 1878, [w:] Los sefardíes ante los retos del mundo contemporáneo. Identidad y mentalidades, red. P. Díaz Más, M. Sánchez Pérez, Madrid 2010, s. 283–292;

Lebel J., „Until the Final Solution”: the Jews in Belgrade 1521–1942, Bergenfield 2007;

Lebl Ž., Ljubičica bela. Vic dug dve i po godine, Gornji Milanovac 1990;

—, Odjednom drukčija, odjednom druga, Belograd 2008;

Luria M. A., A Study of the Monastir Dialect of Judeo-Spanish Based on Oral Material Collected in Monastir, Yugo-Slavia, New York–Paris 1930;

de Majo J., Kulturni razvitak jevrejske žene u Srbiji, Jevrejski život 1928, cz. 1.: nr 11, s. 2–3, cz. 2: nr 12, s. 2–3;

Nezirović M., Jevrejsko-španjolska književnost, Sarajevo 1992;

Núñez-Méndez E., ¿Retorno lingüístico? El judeoespañol y su diacronismo, Retorno 2015 nr 1, s. 89–132;

Palavestra P., Činjenice — najveća vrednost, [w:] Ženi, red. A. Lebl, A. Lebl, D. Katan Ben-Cion, Beograd–Tel Aviv 2013, s. 38–43;

Papo I., Ovadija R., Camhy G., Nikoïdski C., Cuentos sobre los Sefardies de Sarajevo/ Priče o sarajevskim Sefardima, Split 1994;

Paulina Lebl Albala [hasło], Knjiženstvo, teorija i istorija ženske književnosti na srpskom jeziku do 1915. godine, http://knjizenstvo.etf.bg.ac.rs/en/authors/paulina-lebl-albala [dostęp: 28.12.2018];

Personajes sefardíes, http://www.rtve.es/alacarta/audios/emision-en-sefardi/emision-sefardi-personajes-sefardies-05-10-15/3311007/ [dostęp: 23.12.2018];

Ristović M., Ravnopravna bez titula, [w:] Ženi, red. A. Lebl, A. Lebl, D. Katan Ben-Cion, Beograd–Tel Aviv 2013, s. 35–37;

Quintana Rodríguez A., Geografia lingüistica del judeoespañol, Bern 2006;

Romero E., Algunas recetas de repostería sefardí de Bosnia, Estudios Sefardíes 1978 nr 1, s. 161–194;

Romeu-Ferré P., Va sortir el catalá amb la diáspora dels Jueus de Catalunya el 1492?, Llengua & Literatura 2015 nr 25, s. 51–72;

Seroussi Bargman E., Incipitario sefardí: el cancionero judeoespañol en fuentes hebreas, Madrid 2009;

Simić D., Jovanka Ženi Lebl (1989), http://www.audioifotoarhiv.com/gosti%20sajta/JovankaZe niLebl.html [dostęp: 28.12.2018];

Slapšak S., Posleratni rat polova. Mizoginija, feministička getoizacija i diskurs odgovornosti u postjugoslovenskim društvima, [w:] Zid je mrtav, živeli zidovi! Pad berlinskog zida i raspad Jugoslavije, red. I. Čolović, Beograd 2009, s. 281–302;

Taczyńska K., Dowcip trwający dwa i pół roku. Obraz Nagiej Wyspy w serbskim dyskursie literackim i historycznym końca XX i początku XXI wieku, Warszawa–Bellerive-sur-Allier 2016;

—, Pamięć matki — pamięć o matce. O Dzienniku pewnej Judyty Ženi Lebl, [w:] Trauma jako kulturowy palimpsest: (post)komunizm w kontekście porównawczym nowoczesności, totalitaryzmów i (post)kolonializmów, red. D. Kołodziejczyk, B.

Stefanescu, M. Świetlicki, Miscellanea Posttotalitariana Wratislaviensia 2017 nr 6, s. 217–231;

—, „A Scattered mosaic of records and reminiscences”: Ženi Lebl’s war odyssey in her personal writings, [w:] An Introspective Approach to Women’s Intercultural Fieldwork, red. U. Mar-kowska-Manista, J. Pilarska, Warszawa 2017, s. 68–102;

—, A Border biography: the image of the past in Eva Nahir Panić’s memories on the example of Dane Ilić’s Eva, Studia Judaica 2018 nr 1 (41), s. 77 –95;

Twardowska A., August-Zarębska A., The Column Para noče de šabat as a local strategy of memory of the Judeo-Spanish tradition, Studia Judaica 2018 nr 1 (41), s. 175–202;

Ubertowska A., Kobiety i historia. Od niewidzialności do sprawczości (wprowadzenie), [w:]: Kobiety i historia. Od niewidzialności do sprawczości, red. K. Bałżewska, D. Korczyńska-Partyka, A. Wódkowska, Gdańsk 2015, s. 7–24;

Večerina Tomaić J., Laura Papo Bohoreta, en el confín de mundos, culturas y lenguas: El estu-dio de la vida y obra de Laura Papo Bohoreta, primera escritora sefardí, Editorial Acad-émica Española 2017;

Vidaković-Petrov K., Tradition and gender in the Sephardic community of Macedonia, [w:] Jews in Macedonia: History, Tradition, Culture, Language and Religion, red. B. R. Nikolikj i in., Skopje 2015, s. 37–48;

—, Jamila Andjela Kolonomos: de las memorias al libro conmemorativo, [w:] Mujeres sefardíes lectoras y escristoras, siglos XIX–XXI, red. P. Díaz Mas, E. Martín Ortega, Madrid 2016, s. 243–260;

Weinreich M., History of the Yiddish Language, Chicago 1980;

Winkler J., Prisutna, [w:] Ženi, red. A. Lebl, A. Lebl, D. Katan Ben-Cion, Beograd–Tel Aviv 2013, s. 97–100.








ISSN 2084-3550 (print)
ISSN 2391-7911 (online)

Partnerzy platformy czasopism