Archiwum Emigracji https://apcz.umk.pl/AE Studia nad dziejami i kulturą emigracji polskiej XX wieku oraz wzajemnymi relacjami między wychodźstwem polskim, a politycznymi emigracjami z innych państw Europy środkowo-wschodniej. Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu pl-PL Archiwum Emigracji 2084-3550 „Czarodziej ludzkich dusz”. Zdzisław Ruszkowski (1907–1991) https://apcz.umk.pl/AE/article/view/40485 <p>*</p> Jacek Czeczot-Gawrak Prawa autorskie (c) 2022 https://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0 2022-10-19 2022-10-19 489 493 10.12775/AE.2021-22.029 „Wdzięczny jestem za wydrukowanie ramoty mojej...”: listy Stanisława Kościałkowskiego do „Wiadomości” https://apcz.umk.pl/AE/article/view/40483 <p>Artykuł prezentuje 31 listów wybitnego historyka Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie, profesora Stanisława Kościałkowskiego, napisanych do redaktora tygodnika „Wiadomości” Mieczysława Grydzewskiego, w latach 1948–1964. S. Kościałkowski podzielił los ponad 250 polskich uczonych przedwojennych uczelni, którzy na emigracji zmuszeni byli zastąpić pracę naukową i dydaktyczną, tę która stanowiła ich główne zajęcie przed wojną, sporadycznymi wykładami, głównie w środowiskach polskich, udziałem w nielicznych konferencjach naukowych, na które zapraszani byli jako uczeni niepolscy, pracami w towarzystwach naukowych oraz malejącą działalnością wydawniczą o charakterze ściśle naukowym. Głównym miejscem dzielenia się wiedzą i przemyśleniami były periodyki popularnonaukowe oraz czasopisma społeczno-literackie. Wśród nich „Wiadomości” M. Grydzewskiego, które zamieszczały duże szkice historyczne oraz recenzje i sprawozdania. Można przyjąć, że wszyscy polscy uczeni emigracyjni, w&nbsp;mniejszym lub większym stopniu, korzystali z gościnności Grydzewskiego, bez względu na temat i aktualność podejmowanych zagadnień, a „Wiadomości” dzięki najwyższej poczytności pozwalały na popularyzację historii Polski w stopniu nieporównywalnym na emigracji lat powojennych.</p> Weronika Kubiak Mirosław A. Supruniuk Prawa autorskie (c) 2022 https://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0 2022-10-19 2022-10-19 427 458 10.12775/AE.2021-22.027 „Studium utraconej nadziei”. Stanowisko polskich uchodźców politycznych na forum Zgromadzenia Europejskich Narodów Ujarzmionych (ACEN) wobec wydarzeń w Polsce w 1956 roku https://apcz.umk.pl/AE/article/view/40484 <p>Artykuł zawiera analizę wypowiedzi polskich uchodźców politycznych na forum Zgromadzenia Europejskich Narodów Ujarzmionych (ACEN) związanych z wydarzeniami w Polsce w 1956 roku. Zarówno wielonarodowy charakter ACEN, jak i specyficzne uwarunkowania działalności politycznej prowadzonej na obczyźnie w ramach współpracy z amerykańskim Komitetem Wolnej Europy (KWE) sprawiają, że analiza stanowiska Polaków na forum tej organizacji musi być przeprowadzona z uwzględnieniem kontekstu, na który składają się dwa elementy: ponadnarodowy (regionalna reprezentacja ujarzmionych) i międzynarodowy (zimnowojenna konfrontacja). Reakcja ACEN na represje wobec buntujących się robotników w Poznaniu, a następnie formułowana i konfrontowana na forum ACEN reakcja na polski Październik, stosunek do Gomułki, stanowią przedmiot zainteresowania autorki. Choć w dziejach ACEN, rok 1956 to przede wszystkim reakcja i działania związane z powstaniem węgierskim, kontynuowane aż do końca działalności Zgromadzenia, to właśnie sprawa udzielenia popaździernikowej Polsce pomocy gospodarczej stanowiła przedmiot pierwszych poważnych kontrowersji politycznych na forum ACEN, ale także w relacjach z finansującym jego działalność KWE.</p> Anna Mazurkiewicz Prawa autorskie (c) 2022 https://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0 2022-10-19 2022-10-19 459 487 10.12775/AE.2021-22.028 Duchowy portret wygnańca https://apcz.umk.pl/AE/article/view/40486 Marek Kurkiewicz Prawa autorskie (c) 2022 https://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0 2022-10-19 2022-10-19 495 503 10.12775/AE.2021-22.030 Ut pictura poesis https://apcz.umk.pl/AE/article/view/40487 Bożena Szałasta-Rogowska Prawa autorskie (c) 2022 https://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0 2022-10-19 2022-10-19 504 507 10.12775/AE.2021-22.031 Postkolonialne diagnozy i dezyderaty https://apcz.umk.pl/AE/article/view/40488 Mirosława Radowska-Lisak Prawa autorskie (c) 2022 https://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0 2022-10-19 2022-10-19 508 513 10.12775/AE.2021-22.032 Od Redaktorów https://apcz.umk.pl/AE/article/view/40276 <p>*</p> Agnieszka Górska Piotr Osiński Elwira Piszczek Mirosława Radowska-Lisak Ilona Zaleska Prawa autorskie (c) 2022 https://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0 2022-10-19 2022-10-19 9 10 Dokumenty osobiste a doświadczenie migracji. Refleksje metodologiczne https://apcz.umk.pl/AE/article/view/40269 <p>Metoda pamiętnikarska (zwana też metodą dokumentów osobistych) jest często wykorzystywana w roli narzędzia badania rzeczywistości społecznej, ale sama stosunkowo rzadko staje się przedmiotem refleksji metodologicznej i teoretycznej. Tymczasem wciąż warte namysłu są podstawowe pytania, takie jak: co jest dokumentem osobistym? w jaki sposób może on być używany i analizowany? jakie normy etyczne wiążą badacza? Prezentowany tekst porusza te kwestie, przypominając klasyczne i&nbsp;współczesne ustalenia badaczy używających tej metody (np. zasada współczynnika humanistycznego F. Znanieckiego), a następnie czyniąc pamiętnik Władka Wiśniewskiego zamieszczony w trzecim tomie <em>Chłopa polskiego </em>W. Thomasa i F. Znanieckiego egzemplifikacją najważniejszych dylematów. Wskazanie ograniczenia najczęściej stosowanego podejścia do dokumentów osobistych (traktowanych jako źródło wiedzy o obiektywnej rzeczywistości, jej wierne i neutralne „odbicie”) prowadzi do naszkicowania możliwości innego podejścia, zwanego pragmatycznym.</p> Izabella Bukraba-Rylska Prawa autorskie (c) 2022 Izabella Bukraba-Rylska https://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0 2022-10-19 2022-10-19 11 34 10.12775/AE.2021-22.001 Motywacje twórcze autorów emigracyjnego dokumentu osobistego. Przykład Henryka Przyborowskiego https://apcz.umk.pl/AE/article/view/40278 <p>Artykuł przynosi rewizję pojęcia „literatura dokumentu osobistego” w zastosowaniu do literatury Drugiej Emigracji, polegającą na zaliczeniu do literatury dokumentarnej także utworów genologicznie niejednorodnych, hybrydycznych. Na przykładzie <em>Raportu karnego</em> H.&nbsp;Przyborowskiego autor stara się ukazać motywacje twórcze nieprofesjonalnych twórców tego typu piśmiennictwa.</p> Wacław Lewandowski Prawa autorskie (c) 2022 https://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0 2022-10-19 2022-10-19 35 42 10.12775/AE.2021-22.002 Wartość poznawcza listu do redakcji jako źródła wiedzy na przykładzie listów czytelników do redakcji pism Polonii amerykańskiej (przełom XIX i XX wieku) https://apcz.umk.pl/AE/article/view/40292 <p>Celem artykułu jest zwrócenie uwagi na szczególny typ źródła historycznego, jakim są listy do redakcji pism periodycznych Polonii amerykańskiej z przełomu XIX i XX stulecia. Niniejszy szkic nie wyczerpuje problematyki dokumentów osobistych ukrytych w materiale prasowym, a&nbsp;tym bardziej nie rozwija w pełni zagadnień dotyczących sposobów interpretacji tego rodzaju źródeł. Jego rolą jest wywołanie dyskusji nad sensownością wykorzystania listów do redakcji o&nbsp;charakterze autobiograficznym do interdyscyplinarnego spojrzenia na przeszłość. Rozważania nad statusem poznawczym tych materiałów odnoszą się nie tylko do warsztatu badawczego historyka, lecz także medioznawcy, socjologa, psychologa, językoznawcy itp. W niniejszym tekście staram się pokazać, że mimo oczywistych ingerencji redakcyjnych osłabiających wiarygodność przekazu listy czytelników publikowane w ówczesnej prasie polskiej za oceanem mogą posłużyć do zgłębiania problematyki biograficznej w obrębie rozmaitych orientacji teoretyczno-metodologicznych wypracowanych na gruncie nauk humanistycznych. Wydobyte w trakcie badań nad XIX-wieczną prasą polską w Stanach Zjednoczonych fragmenty historii ludzkich poszerzają wiedzę o dziejach migracji zamorskich. Powyższa tematyka z pewnością zasługuje również na głębszą refleksję metodologiczną w kontekście rozwoju badań epistolograficznych, gdyż wykracza poza wartość czysto dokumentalną.</p> Daniel Kiper Prawa autorskie (c) 2022 https://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0 2022-10-19 2022-10-19 43 59 10.12775/AE.2021-22.003 Na wychodźczym szlaku. Ziemie czeskie i słowackie w świetle wspomnień, dzienników i pamiętników emigrantów polistopadowych https://apcz.umk.pl/AE/article/view/40293 <p>Emigranci po upadku powstania listopadowego przemierzali ziemie czeskie i słowackie, udając się do Europy Zachodniej. Byli to głównie powstańcy z internowanych w Galicji przez Austriaków pułków generałów: Józefa Dwernickiego, Girolama Ramorina, Samuela Różyckiego i innych. Pozostawili po sobie źródła o charakterze egodokumentalnym. W tych dokumentach osobistych notowali refleksje dotyczące ziem czeskich i słowackich w monarchii habsburskiej (np. na temat wyglądu miast, gospodarki, stosunku mieszkańców do Polaków, świadomości narodowej Czechów). Poza tym w opisach marszrut poszczególnych osób (oddziałów) przez terytorium Habsburgów są również kreślone obrazy infrastruktury czy zabytków historycznych mijanych miejscowości. W artykule wykorzystano wybrane (najbardziej reprezentatywne) dokumenty osobiste. Do naszych czasów zachowało się z tego okresu kilkadziesiąt tomów wspomnień, dzienników, pamiętników (w tym część została opublikowana). W rękopisach pozostała także korespondencja.</p> Jerzy Kuzicki Prawa autorskie (c) 2022 https://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0 2022-10-19 2022-10-19 60 77 10.12775/AE.2021-22.004 „W gościnie u maharadży”. O wspomnieniach z Indii Bogdana Czaykowskiego, Wiesława Stypuły i Franciszka Herzoga https://apcz.umk.pl/AE/article/view/40323 <p>W artykule została podjęta próba omówienia wspomnień Bogdana Czaykowskiego, Wiesława Stypuły i Franciszka Herzoga – kolegów z uchodźczego Osiedla dla polskich dzieci w Balachadi w Indiach – którzy ze znacznej perspektywy czasowej patrzą na ten etap swojego tułaczego dzieciństwa i go „interpretują”. Wyeksponowane zostały walory tych – odmiennych w sposobie opracowania „materiału pamięci” – tekstów, świadectw dokumentujących ważny fragment osobistych biografii i polskich dziejów.</p> Agata Paliwoda Prawa autorskie (c) 2022 Agata Paliwoda https://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0 2022-10-19 2022-10-19 78 86 10.12775/AE.2021-22.005 Ewakuacje, ucieczki i wysiedlenia… Wojenne i powojenne doświadczenia Mazurów/Niemców w świetle materiałów biograficznych z powiatu ełckiego https://apcz.umk.pl/AE/article/view/40335 <p>W artykule zajęto się problemem wojennego i powojennego wychodźstwa ludności mazurskiej/niemieckiej z powiatu ełckiego. Celem badań było przedstawienie procesów, w wyniku których powiat ełcki opuściła zdecydowana większość jego przedwojennych mieszkańców. Zidentyfikowano podstawowe strumienie migracyjne prowadzące do ekspulsji ludności rodzimej z tych terenów. Na podstawie materiałów biograficznych – takich jak dzienniki, listy, zapiski, wspomnienia – przedstawiono zmiany ludnościowe zachodzące w powiecie ełckim w czasie wojny, a w szczególności: mobilizację mężczyzn, napływ robotników zagranicznych, napływ osób z Rzeszy („berlińczyków”), ewakuacje ludności, ucieczki przed frontem, frontową przemoc i wywózki w głąb ZSRR. Ukazano również powojenne wysiedlenia, przesiedlenia i emigracje. Na skutek tych procesów doszło do niemal zaniku społeczności mazurskiej/niemieckiej w powiecie ełckim. Obecnie liczbę osób poczuwających się do korzeni mazurskich/niemieckich można oszacować na około 150 osób. Historyczna stolica Mazur – Ełk – wraz z całym powiatem pozostały praktycznie bez Mazurów.</p> Stefan Marcinkiewicz Prawa autorskie (c) 2022 https://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0 2022-10-19 2022-10-19 87 100 10.12775/AE.2021-22.006 Między krajem rodzinnym i przybranymi ojczyznami. Przypadki Mariana Pankowskiego i Kalmana Segala https://apcz.umk.pl/AE/article/view/40336 <p>Zestawienie obok siebie losów i karier artystycznych Pankowskiego i Segala to coś więcej niż tylko zwykłe studium dwóch biograficzno-artystycznych przypadków. Losy tych pochodzących z Sanoka pisarzy, których drogi rozeszły się wkrótce po zakończeniu gimnazjalnej edukacji, co prawda świetnie ilustrują dwie „polskie drogi” typowe dla naszej historii najnowszej, jednakże z&nbsp;pewnymi odstępstwami od stereotypów właściwych tradycyjnemu historycznemu myśleniu. Pankowski po pobytach w obozach koncentracyjnych trafił na Zachód i tam pozostał, odżegnując się zarazem od miana emigranta i całe życie biorąc aktywny udział w życiu literackim kraju. Drugi z łagru na Kołymie powrócił do Polski, którą opuścił dopiero po wydarzeniach marcowych, nieprzymuszony, a tylko na znak solidarności ze swoimi żydowskimi rodakami; jego ostatnia dekada życia na obczyźnie była przez to nieustanną dyskusją nad kwestią własnej tożsamości. Obaj pisarze w wymienianej między sobą przez lata korespondencji wędrującej po osi Wschód–Zachód, ale również w swojej publicystyce i wywiadach, wielokrotnie wracali do pytania „kim jestem?”, ujawniając rozterki wynikające z rozdarcia między krajem rodzinnym i przybranymi ojczyznami.</p> Tomasz Chomiszczak Prawa autorskie (c) 2022 https://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0 2022-10-19 2022-10-19 101 113 10.12775/AE.2021-22.007 „Emigrantka z emigracji”. 39 lat pobytu Alicji Iwańskiej w Stanach Zjednoczonych w świetle pamiętnika „Potyczki i przymierza” https://apcz.umk.pl/AE/article/view/40337 <p>Artykuł został poświęcony obrazowi emigracji, jaki w pamiętniku <em>Potyczki i przymierza</em> (1993), a ściślej w części zatytułowanej <em>Ameryka (1946–1985)</em>, przedstawiła Alicja Iwańska, polska pisarka, socjolożka, przez wiele lat pracująca w amerykańskich uniwersytetach. Ukazany w&nbsp;pamiętniku pobyt na emigracji jego autorki omówiono jako doświadczenie egzystencjalne związane z opuszczeniem kraju urodzenia i próbą zakorzenienia się w nowym miejscu. Przedmiotem uwagi był przebieg adaptacji do nowych warunków w Stanach Zjednoczonych, jego poszczególne etapy oraz proces konstytuowania się emigracyjnej tożsamości narratorki <em>Potyczek i przymierzy</em>, reprezentującej powojenną emigrację inteligencką. Kolejnymi zagadnieniami, które objęto refleksją, był krytyczny stosunek Iwańskiej do Stanów Zjednoczonych, manifestujący się w sposobie opisu tego kraju w pamiętniku, a także dystans do instytucji i organizacji reprezentujących Polaków zamieszkujących Stany Zjednoczone. Do tego ostatniego wątku odnosi się tytuł artykułu – „emigrantka z emigracji”. Interpretacja pamiętnika <em>Potyczki i przymierza</em> prowadzi do wniosku, że jego powstawanie pozwoliło Iwańskiej dokonać uniwersalizacji nie tylko doświadczenia emigracyjnego, ale całego dotychczasowego (wówczas z perspektywy 67 lat) życia i&nbsp;spojrzeć na nie w kategorii losu, czemu dała wyraz w „Prologu”, gdzie swój los określiła jako „łazęgowanie”.</p> Anna Wal Prawa autorskie (c) 2022 https://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0 2022-10-19 2022-10-19 114 129 10.12775/AE.2021-22.008 „Ciągle ta dwoistość”. Wokół dyskursu autotematycznego w dylogii Andrzeja Chciuka „Atlantyda” i „Ziemia księżycowa” https://apcz.umk.pl/AE/article/view/40367 <p><em>Atlantyda</em> i <em>Ziemia księżycowa</em> to najbardziej znane i najczęściej badane utwory Andrzeja Chciuka (1920–1978), polskiego pisarza, który wyemigrował z rodzinnego miasta w 1939 r. Literaturoznawcy zwracali szczególną uwagę na język dylogii, przede wszystkim bałak, oraz przedstawienia prowincjonalnego miasta, jego atmosfery oraz wielokulturowości. Nowe odczytania – a&nbsp;tym samym nowe interpretacje – utworów Chciuka powstały dzięki przekładowi <em>Atlantydy</em> i&nbsp;<em>Ziemi księżycowej</em> na język ukraiński w 2011 r. Ukraińscy badacze rozpatrują twórczość Chciuka m.in. w kategoriach autorskich modeli etnokulturowych, tożsamości narracyjnej czy auto/bio/geo/grafii. Niniejszy artykuł analizuje dyskurs autotematyczny dylogii, w którym poruszane są również takie aspekty, jak pamięć autobiograficzna, pamięć kulturowa, zagadnienia kształtowania się tożsamości wielokulturowego pogranicza, sposoby reprezentacji aktywność autonarracyjnej oraz przestrzenne ramy „ja” autobiograficznego. Wreszcie, artykuł odnosi się również do strategii paktu auto/bio/geo/graficznego.</p> Wiktoria Durkalewicz Prawa autorskie (c) 2022 https://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0 2022-10-19 2022-10-19 130 141 10.12775/AE.2021-22.009 Absolwenci przedwojennej Szkoły im. Sułkowskich w Rydzynie – między patriotycznym obowiązkiem a emigracją https://apcz.umk.pl/AE/article/view/40423 <p>W latach 1928–1939 istniało w Polsce męskie Gimnazjum i Liceum im. Sułkowskich <br>w Rydzynie, którego główną ideą było wychowanie nowego pokolenia inteligencji polskiej. Eksperymentalny program Szkoły dążył do uformowania klasy społecznej o wysokich standardach moralnych, odpowiedzialnej za naród i zdolnej do bezinteresownej służby społecznej. Twórcą pedagogicznego programu był Tadeusz Łopuszański, minister oświaty <br>w rządzie Władysław Grabskiego, reformator szkolnictwa polskiego, autor całościowego programu edukacyjno-wychowawczego dla szkół średnich. Wśród znanych absolwentów Szkoły w&nbsp;Rydzynie byli m.in.: prof. Józef Zwisłocki, Konstanty Jeleński, Aleksander Łempicki, Bolesław Biega, Franciszek Walicki, Zbigniew Ścibor-Rylski, prof. Władysław Górski, prof. Zbigniew Tadeusz Wierzbicki, Jan Sosnkowski. Artykuł przybliża sylwetki kilku absolwentów Szkoły, ich historie i emigracyjne zmagania, a także poddaje refleksji czynniki, które doprowadziły do wytworzenia ponadczasowej więzi między uczniami (Rydzyna-Szkoła jako ,,miejsce pamięci”). Opierając się na dostępnych listach, biografiach, wspomnieniach, przedstawiono niezwykłą grupę emigrantów, której spoiwem była Szkoła w Rydzynie. Analizie poddano sytuację wyboru między wpojonym w okresie szkolnym wzorem patriotycznego zachowania a emigracją i życiową realizacją odebranego w Szkole wychowania moralnego.</p> Ewelina Tobolska Prawa autorskie (c) 2022 https://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0 2022-10-19 2022-10-19 142 154 10.12775/AE.2021-22.010 Od Redaktora https://apcz.umk.pl/AE/article/view/40424 <p>*</p> Magdalena Kowalska Prawa autorskie (c) 2022 https://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0 2022-10-19 2022-10-19 155 156 Usytuowanie polskiej emigracji zarobkowej na południu Francji i jej struktura zawodowa w okresie międzywojennym https://apcz.umk.pl/AE/article/view/40425 <p>Artykuł przedstawia miejsca i warunki pracy polskich emigrantów oraz ich liczebność w regionie Prowansji i Lazurowego Wybrzeża w okresie międzywojennym. Polacy pracowali w różnych gałęziach przemysłu – wielkich i małych przedsiębiorstwach, w górnictwie, rolnictwie, hotelarstwie. Sporą grupę reprezentowali drobni kupcy, przedsiębiorcy, rzemieślnicy, mniejszą marynarze. Największe skupiska polskich emigrantów były w departamencie Bouches-du-Rhône oraz w&nbsp;Alpes-Maritimes. Mniejsze zaś w czterech pozostałych (Var, Vaucluse Basses-Alpes, Hautes-Alpes). Jako całość stanowili mniej liczną grupę w porównaniu do stałej emigracji górniczej na południu Francji w regionie Oksytanii. Tworzyli także w tym regionie konkurencję dla emigracji włoskiej. Uczestniczyli w polskim życiu kulturalno-oświatowym, czego dowodem była działalność stowarzyszeń.</p> Anna Ambrochowicz-Gajownik Prawa autorskie (c) 2022 https://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0 2022-10-19 2022-10-19 157 169 10.12775/AE.2021-22.011 „To jest rzeczywiście piękny kraj”. Lazurowe Wybrzeże w autonarracjach Witolda Gombrowicza https://apcz.umk.pl/AE/article/view/40427 <p>Artykuł analizuje sposób, w jaki Witold Gombrowicz – mieszkający w pobliżu Nicei przez ostatnie pięć lat życia – przedstawia siebie wobec miejsc, ludzi, obyczajów i przyrody tego zakątka Francji. Na plan pierwszy wysuwają się jego kondycja emigranta i outsidera literatury, a&nbsp;także wielopoziomowa gra z wizerunkiem starzejącego się geniusza w mieście rentierów i&nbsp;artystów, widoczna w próbach odmiennego portretowania Prowansji wobec czytelników, osób bliskich (rodzina, przyjaciele) oraz w intymnych zapiskach. <em>Dziennik</em>, <em>Testament</em>, wywiady i&nbsp;późna publicystyka zostały więc skonfrontowane z listami oraz wydanym pośmiertnie <em>Kronosem</em>. Autonarracje pisarza służą tyleż autokreacji i mitologizacji własnego życia, co próbie zrozumienia swojego losu. Składają się na literacki autoportret tworzony w cieniu śmierci.</p> Anna Spólna Prawa autorskie (c) 2022 https://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0 2022-10-19 2022-10-19 170 189 10.12775/AE.2021-22.012 Prowansalski dom. Helena Het Kwiatkowska i Dora Bianka, polskie artystki na południu Francji https://apcz.umk.pl/AE/article/view/40428 <p>Autorka, na podstawie dotychczas nieopracowanych dokumentów źródłowych, dokonuje analizy przebiegu karier polskich malarek, Heleny Het Kwiatkowskiej (1882–1956) i Dory Bianki (1896–1979), które w okresie międzywojennym osiągnęły sukces w swojej dziedzinie, rozwijając kariery nie tylko w Paryżu, lecz także w obszarze Morza Śródziemnego. W życiu i twórczości obu artystek Prowansja, rozumiana szeroko, jako terytorium wyobraźni, zajmowała szczególne miejsce. W latach 30. XX wieku świadectwem silnej więzi łączącej artystki z południem Francji były ich prowansalskie domy. Het Kwiatkowska związana była z regionem Alpes-Maritimes, mieszkając nieopodal Chateauneuf de Grasse. Dora Bianka pracowała i wystawiała w Marsylii, a posiadała dom w Aix-en-Provence, w mieście Paula Cézanne’a. Analiza wybranych dzieł obu malarek, pod względem ikonograficznym i artystycznym, pozwala prześledzić, jak odkrywanie południa, a w efekcie osiedlenie się tam, wpływało na charakter ich twórczości oraz na przebieg karier. Artykuł jest próbą przywrócenia pamięci o zapomnianych, polskich malarkach, których obrazy trafiają coraz częściej do polskich kolekcji, i których sylwetki, w kontekście odnalezionych źródeł, zasługują na obszerne, monograficzne opracowanie.</p> Marta Chrzanowska-Foltzer Prawa autorskie (c) 2022 https://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0 2022-10-19 2022-10-19 190 206 10.12775/AE.2021-22.013 O kilku wątkach działalności Józefa Jaremy w środowisku artystycznym Lazurowego Wybrzeża (1951–1974) https://apcz.umk.pl/AE/article/view/40434 <p>Artykuł dotyczy wybranych wątków z „okresu nicejskiego” w twórczości Józefa Jaremy i w prowadzonej przez niego działalności organizacyjnej życia artystycznego w regionie Lazurowego Wybrzeża. Artysta mieszkał w Nicei w latach 1951–1974 wraz z malarką Marią Sperling. Kontynuował tu pracę nad własnym dziełem malarskim, a od 1955 r. wraz ze Sperling tworzył tkaniny artystyczne (tapiserie). Prezentował swoje prace na wystawach indywidualnych w Nicei i&nbsp;Cannes, a także na wystawach zbiorowych w regionie (m.in. Cagnes-sur-Mer, Antibes, Vence, Saint-Paul-de-Vence, Mentona, Monako), był też autorem tekstów towarzyszących części tych wystaw. Miał duże zasługi w rozszerzeniu działalności stowarzyszenia Art Club we Francji – nie tylko przez współpracę z filią paryską w obrębie Lazurowego Wybrzeża, ale także dzięki utworzeniu osobnej filii z siedzibą w Nicei. Był jednym z inicjatorów odbywającego się w latach 60. XX wieku Festival des Arts Plastiques de la Côte d’Azur.</p> Karolina Czerska Prawa autorskie (c) 2022 https://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0 2022-10-19 2022-10-19 207 224 10.12775/AE.2021-22.014 Wokół periodyku „Babin na Obcej Ziemi” (1832). Polska kultura dawna w czasopiśmie Wielkiej Emigracji https://apcz.umk.pl/AE/article/view/40435 <p>Artykuł to monograficzne opracowanie efemerycznego czasopisma literackiego o charakterze humorystycznym pt. „Babin na Obcej Ziemi”, wydawanego u początków Wielkiej Emigracji we Francji w 1832 r. – pierwszego polskiego periodyku emigracyjnego. Opracowanie porządkuje stan badań na temat sytuacji wydawniczej litografowanego pisma, m.in. analizując jego związek z Antonim Oleszczyńskim. Przedstawia interpretację trzech utworów literackich zamieszczonych w dwóch numerach periodyku (<em>List nadesłany z Elbląga dnia 1 maja 1832</em>; <em>Panorama</em> <em>Besançonu </em>Franciszka Gordaszewskiego; <em>Bajka.</em> <em>Szpak, papuga i gawrony</em>), koncentrując się na organizującym treść i przesłanie pisma motywie Rzeczypospolitej Babińskiej. Przypomina historię tego szlacheckiego koła towarzysko-literackiego z XVI–XVII w., jego ślady literackie, a także recepcję jego dziedzictwa w kulturze polskiej XIX w., także w środowisku Wielkiej Emigracji (m.in. Franciszek Ksawery Szaniawski, Kazimierz Władysław Wójcicki, edycje tekstów Ignacego Krasickiego i Teodora Wagi, Antoni Oleszczyński, Leonard Chodźko). Interpretację utworów z&nbsp;periodyków odnosi również do tradycji satyry oświeceniowej. Zarazem plasuje teksty – ich treść, formę i przesłanie – na tle sytuacji historyczno-polityczno-społecznej emigracji polskiej około 1832 r. Ukazuje zderzenie staropolskiej i oświeceniowej konwencji literacko-humorystycznej z bieżącymi uwarunkowaniami Wielkiej Emigracji. Przypomina także ślady recepcji periodyku, m.in. jego związek z czasopismem „Pszonka” Leona Zienkowicza (Strasburg, Paryż 1839–1844).</p> Marta M. Kacprzak Prawa autorskie (c) 2022 https://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0 2022-10-19 2022-10-19 225 256 10.12775/AE.2021-22.015 Kilka uwag o francuskich tekstach Słowackiego oraz jego refleksjach o Francji https://apcz.umk.pl/AE/article/view/40448 <p>Artykuł podejmuje temat stosunku Słowackiego do Francji i Paryża. Autorzy posiłkują się kontekstami biograficznymi, twórczością literacką poety, a także innymi dokumentami, zawierającymi ślady jego poglądów na temat bardzo szeroko rozumianej francuskości (listy, dzienniki). By pokazać, jak poglądy te zmieniały się w czasie, autorzy zaprezentowali je w porządku diachronicznym. Przy rekonstrukcji poglądów Słowackiego we wczesnym okresie twórczości szczególna uwaga została poświęcona wierszom <em>Paryż</em> i <em>Le Cimetière du Père-Lachaise</em> jako dwóm wariantom prezentacji, a zarazem oceny miasta i związanych z nim wartości. Z kolei w&nbsp;rozważaniach na temat postaw Słowackiego wobec Francji po jego powrocie do Paryża w&nbsp;1839 r. autorzy skupili się zwłaszcza na jego pismach politycznych. Artykuł omawia złożone przyczyny postaw poety, szczególnie w kontekście doświadczenia emigracji, a także prezentuje ten nurt w jego twórczości, który przynosi inny obraz Francji – obecny między innymi w jego tekstach po francusku, pisanych z myślą o innym niż polski odbiorcy, a także generalnie w tekstach o bardziej intymnym, a mniej publicznym charakterze.</p> Grzegorz Kowalski Małgorzata Wosnitzka-Kowalska Prawa autorskie (c) 2022 https://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0 2022-10-19 2022-10-19 257 283 10.12775/AE.2021-22.016 Kobieca emigracja intelektualna: „Czarodziejskie miasto” Aurelii Wyleżyńskiej https://apcz.umk.pl/AE/article/view/40450 <p>Artykuł jest literaturoznawczym spojrzeniem na twórczość albo zapomnianej, albo wręcz nieznanej pisarki i publicystki, utalentowanej działaczki propolskości – Aurelii Wyleżyńskiej. Ta przedstawicielka emigracji intelektualnej w Paryżu aktywnie uczestniczyła w wydarzeniach literackich, kulturalnych, skupionych w ośrodkach polonocentrycznych we Francji, wiele z nich sama organizując. Szczególną uwagę zwrócono na nieobecną w lekturze czytelniczej powieść Aurelii Wyleżyńskiej <em>Czarodziejskie miasto</em>, z wyraźnymi akcentami autobiograficznymi. Tytułowe czarodziejskie miasto to oczywiście Paryż początku XX wieku, do którego ucieka główna bohaterka Maria (prototyp autorki), młoda kobieta, pragnąca uwolnić się od wspomnień, miłości i tęsknoty za ukochanym mężczyzną.</p> Beata Walęciuk-Dejneka Prawa autorskie (c) 2022 https://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0 2022-10-19 2022-10-19 284 292 10.12775/AE.2021-22.017 Zygmunt Lubicz-Zaleski (1882–1967) et sa contribution au rayonnement de la Bibliothèque Polonaise https://apcz.umk.pl/AE/article/view/40455 <p>Na podstawie bogatych archiwów Biblioteki Polskiej w Paryżu&nbsp;(12 teczek zwierających korespondencję prywatną i oficjalną, rękopisy i artykuły profesora Zygmunta Zaleskiego), autorka przedstawia najważniejsze aspekty jego działalności w Paryżu, w której &nbsp;Biblioteka Polska, miejsce symboliczne polskiej emigracji, staje się punktem strategicznym, który pozwoli Zaleskiemu rozwinąć współpracę nie tylko z polskimi placówkami (głównie Szkołą Polską, pismem „Polonia”, Stowarzyszeniem Artystów Polskich, Komitetem Francusko-Polskim Kazimierza Woźnickiego), lecz także z instytucjami francuskimi: z Wyższą Szkołą Nauk Społecznych (EHSS), Szkołą Języków Wschodnich (Langues O’) oraz Instytutem Studiów Słowiańskich (IES), w którym rozwinął bliską współpracę z Biblioteką Polską. Wymiana kulturalna między instytucjami polskimi i francuskimi przybiera wymiar oficjalny z chwilą, gdy Lubicz-Zaleski zostaje mianowany delegatem polskiego Ministerstwa Wyznań Religijnych i&nbsp;Oświecenia Publicznego. Biblioteka Polska osiąga wtedy rangę ośrodka naukowego o&nbsp;charakterze uniwersyteckim, przeznaczonym dla studentów polskich i francuskich. Kataklizm wojenny przerywa okres świetności Biblioteki Polskiej. Po przeżyciach wojennych (praca w&nbsp;strefie wolnej w Villard de Lens, areszt, obóz w Buchenwaldzie), Zaleski powraca do obowiązków delegata Ministerstwa Edukacji i Szkolnictwa Wyższego (tym razem pod auspicjami rządu londyńskiego) i sekretarza generalnego Polskiego Towarzystwa Historyczno-Literackiego.</p> Maria Delaperrière Prawa autorskie (c) 2022 https://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0 2022-10-19 2022-10-19 293 305 10.12775/AE.2021-22.018 La Société historique et littéraire polonaise et la Bibliothèque polonaise de Paris du XIXe au XXIe siècle et leurs liens avec la culture et la société françaises https://apcz.umk.pl/AE/article/view/40465 <p>Towarzystwo Historyczno-Literackie (THL) zostało powołane do życia w 1854 r. w miejsce powstałego w 1832 r. Towarzystwa Literackiego. Te dwa towarzystwa mogły zaistnieć dzięki inicjatywie wybitnych Polaków należących do Wielkiej Emigracji 1831 r., a także dzięki Francuzom i obywatelom innych krajów, którzy okazali się niezłomnymi przyjaciółmi Polski. Natomiast Biblioteka Polska w Paryżu (BPP) która powstała w 1938 r., nie miała i do dziś nie posiada osobowości prawnej, będąc własnością najpierw Towarzystwa Literackiego a następnie Towarzystwa Historyczno-Literackiego. W 1893 r. aktywność Towarzystwa Historyczno-‑Literackiego wyraźnie osłabła, a liczba jego członków zmalała. W tej sytuacji Towarzystwo postanowiło powierzyć Bibliotekę krakowskiej Akademii Umiejętności, oddając także pod jej opiekę gmach przy 6 quai d’Orléans, w którym mieściły się zbiory. Akademia była polską instytucją, która po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 r. przyjęła nazwę Polskiej Akademii Umiejętności (PAU). Wspomnieć tutaj trzeba przede wszystkim o wielkiej, pełnej ofiarności roli odegranej na miejscu, w Paryżu, przez dwóch kolejnych dyrektorów Biblioteki Polskiej – Władysława Mickiewicza (1898–1926), najstarszego syna Adama oraz Franciszka Pułaskiego (1926–1956), których zasługi dla BPP są ogromne. Biblioteka działała wówczas sprawnie, zbiory zgromadzone w budynku przy 6 quai d’Orléans wzbogacały się, a program kulturalny organizowany w jej siedzibie był dynamiczny i zróżnicowany. Niestety w 1940 r. nazistowskie Niemcy zajęły gmach Biblioteki Polskiej w Paryżu. Dokonawszy dewastacji budynku wywieźli pozostałe w nim zbiory. Zaraz po wyzwoleniu Francji w 1946 r. Towarzystwo Historyczno-Literackie zostało reaktywowane w Paryżu przez polskich patriotów i&nbsp;ich francuskich przyjaciół. Wspomnieć należy nazwiska tych, którzy w tym trudnym okresie walnie przyczynili się do odnowy tej placówki. Byli to&nbsp; Polacy – Franciszek Pułaski, Zygmunt Lubicz-Zaleski, Kajetan Morawski, jak również obywatele francuscy – Henri de Montfort, Léon i Henri Mazeaud, Françoise Granier, posłanka na Sejm francuski, pierwszy po wojnie prezes Camille Gronkowski, a później książę André Poniatowski, kolejny prezes THL przez następne 28 lat oraz dyrektor BPP przez lat 11. Wszyscy oni kierowali się&nbsp; tymi samymi ideami, co ich poprzednicy, dziewiętnastowieczni twórcy Biblioteki, to znaczy pragnęli dochować wierności historii i bronić wolności polskiej kultury pozostając w służbie Polski wolnej i niepodległej. W&nbsp;tej nowej sytuacji rząd francuski uznał reaktywowane Towarzystwo Historyczno-Literackie za kontynuatora Towarzystwa utworzonego w wieku XIX, któremu dekret Napoleona III z 1866 r. przyznawał przywilej użyteczności publicznej. Biorąc pod uwagę, że w roku 1946 nie pozostawał przy życiu żaden członek Towarzystwa z XIX wieku, francuski Trybunał Apelacyjny biorący udział w&nbsp;procesie między Polską Akademią Nauk (PAN) a Towarzystwem Historyczno-Literackim orzekł, że nie może ustalić właściciela Biblioteki ze względu na to, iż PAN (Académie Polonaise des Sciences) nie może być uważana za prawowitego sukcesora i&nbsp;spadkobiercę PAU (Polskiej Akademii Umiejętności). W wyniku działań sądowych administracja francuska powierzyła w&nbsp;końcu Bibliotekę Towarzystwu Historyczno-Literackiemu i zawarła z nim umowę dzierżawną do 2030 r. z nominalnym czynszem. Można więc uznać, że od 1946 r. do dnia dzisiejszego Towarzystwo Historyczno-Literackie ma nieprzerwanie w swojej gestii istnienie, funkcjonowanie i zarządzanie Biblioteką. Trwa to już od 72 lat, w tym 58 lat bez udziału Polskiej Akademii Umiejętności i dopiero przez ostatnich 14 lat ze znacznym jej udziałem, kiedy to PAU postanowiła wypełnić w ten sposób własne zobowiązania (otwarcie BPP dla publicz­ności) zawarte w&nbsp;umowie warunkowej określającej akt przekazania Biblioteki Akademii Umiejętności z&nbsp;roku 1893. Towarzystwo zapewniało więc nie tylko funkcjonowanie BPP, zarządzało gmachem i&nbsp;odzyskanymi po drugiej wojnie światowej zbiorami, lecz w dodatku wzbogaciło je pozyskując nowe materiały źródłowe i obiekty sztuki. Prowadziło ono ponadto szeroko zakrojoną działalność naukową, kulturalną, polityczną w trudnych warunkach materialnych, bez udziału ani pomocy ówczesnych władz polskich, z którymi nie utrzymywało żadnych stosunków aż do 1990&nbsp;r. W ten sposób BPP, dzięki THL, jego członkom działającym społecznie, jego oddanym pracownikom oraz jego francuskim przyjaciołom, stała się w tych trudnych dla Polski latach, najważniejszym ośrodkiem kulturalnym na obczyźnie. Problematyka tego artykułu poświęcona jest historii BPP i THL od początku aż do dzisiaj, z&nbsp;uwzględnieniem ogromnego udziału aktorów życia kulturalnego i naukowego Francji przed pierwszą&nbsp;wojną światową, w okresie międzywojennym, a także i po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1989 r.</p> Marek Tomaszewski Prawa autorskie (c) 2022 https://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0 2022-10-19 2022-10-19 306 322 10.12775/AE.2021-22.019 „O honor” (1950) Jakuba Herziga, (nie)znany dramat na temat powstania w getcie warszawskim https://apcz.umk.pl/AE/article/view/40466 <p>W artykule przedstawiono dzieje dramatu pt. <em>O honor…</em>, a także losy jego autora, Jakuba Herziga (1887–1956). Przeżył on Holokaust na ziemiach polskich, bardzo często zmieniając miejsce zamieszkania. Był świadkiem wielu dramatycznych wydarzeń, z których relacje starał się zdać już po wojnie. Pozostawił po sobie kilka obszernych utworów literackich, w tym – prawdopodobnie nigdy niepublikowany w języku polskim – dramat <em>O honor…</em>, podejmujący temat powstania w getcie warszawskim z perspektywy żydowskich bojowców. Utwór jest wprawdzie niedoskonały literacko, jednak niezwykle cenny i interesujący jako świadectwo Zagłady. W&nbsp;artykule opisano także inne utwory Herziga, przekazane w postaci maszynopisów do Jad Waszem. Część z nich ukazała się później w Nowym Jorku i Tel Awiwie.</p> Wiktor Gardocki Prawa autorskie (c) 2022 https://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0 2022-10-19 2022-10-19 323 336 10.12775/AE.2021-22.020 Tradycja romantyczna w „Wiankach parańskich” Tadeusza Milana Grzybczyka https://apcz.umk.pl/AE/article/view/40467 <p>Artykuł analizuje rolę tradycji romantycznej w przedstawieniu scenicznym <em>Wianki parańskie</em> (Kurytyba 1921) Tadeusza Milana Grzybczyka (1885–1961), poety i publicysty piszącego po polsku, który emigrował do Brazylii w 1904 roku i mieszkał tam do końca życia. <em>Wianki parańskie</em>, pełne odniesień do polskiej poezji romantycznej, są ilustracją przekonania o patriotycznej misji poezji. Sztuka może być także postrzegana jako fragment heroicznej epopei, przedstawiającej dzieje „ducha” narodu polskiego, prezentującej szeroką gamę bohaterów narodowych i ukazującej szczególny charakter świata przedstawionego, w którym współistnieją motywy realistyczne ze sferą zjawisk fantastycznych i&nbsp;nadprzyrodzonych. W <em>Wiankach parańskich</em> Milan Grzybczyk został przedstawiony jako strażnik polskości, poeta i nauczyciel polskiej historii oraz propagator rodzimych mitów narodowych. W&nbsp;sztuce postulat niepodległości narodu polskiego przeplata się z ideami wolności i&nbsp;międzyludzkiego braterstwa, a także z opisami piękna brazylijskiej przyrody oraz nadziejami związanymi z nową ojczyzną.</p> Marek Stanisz Prawa autorskie (c) 2022 https://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0 2022-10-19 2022-10-19 337 348 10.12775/AE.2021-22.021 Moje związki z południową Francją. Wspomnienia https://apcz.umk.pl/AE/article/view/40469 <p>*</p> Kazimierz Chruściński Prawa autorskie (c) 2022 https://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0 2022-10-19 2022-10-19 349 359 10.12775/AE.2021-22.022 Na marginesie książki o nagrobku serca króla Jana Kazimierza w Paryżu https://apcz.umk.pl/AE/article/view/40470 <p>*</p> Agnieszka Skrodzka Prawa autorskie (c) 2022 https://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0 2022-10-19 2022-10-19 361 373 10.12775/AE.2021-22.023 Pan(k)optikum poetyckie https://apcz.umk.pl/AE/article/view/40480 <p>*</p> Ewa Rajewska Prawa autorskie (c) 2022 https://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0 2022-10-19 2022-10-19 374 377 10.12775/AE.2021-22.024 Splątane włókno dziwnej tkaniny: Roman Orwid-Bulicz i jego „nieliterackie książki” https://apcz.umk.pl/AE/article/view/40481 <p>Roman Orwid-Bulicz – prawnik i urzędnik w II RP; po wojnie – pisarz oraz działacz społeczny, początkowo w Niemczech, a następnie w Wielkiej Brytanii to znaczący reprezentant emigracyjnej kultury popularnej. Jego biografię literacką cechuje różnorodność. Zaczynał od lekkich powieści kryminalnych, poprzez – niestroniące od eksperymentów formalnych – dramaty dotyczące problematyki Katynia i kacetów. Wypowiedział się również w tradycyjnej beletrystyce opisującej realia okupacji w Warszawie oraz wejście Sowietów do Polski w 1945 r., a także w zbiorze nowel o&nbsp;tematyce obozowej i emigracyjnej. Dał się szerzej poznać jako autor powieści odcinkowych oraz publicystyki ogłaszanej w formie pism ulotnych oraz na łamach prasy. Aktywny i&nbsp;znany elitom oraz publiczności uczestnik polskiego życia społeczno-kulturalnego nad Tamizą, zwolennik obozu prezydenta Augusta Zaleskiego. „Literacki sierżant”, który swe pióro podporządkował koniunkturalnie rozrywce i propagandzie, ale również obowiązkom świadka makabr XX wieku. Jako jeden z&nbsp;niewielu autorów pozostawił dzieła przedstawiające najważniejsze hekatomby lat 1939–1945: wywózki na Wschód i zbrodnię katyńską, męczeństwo Żydów i&nbsp;powstanie w Getcie Warszawskim, powstanie warszawskie, niemieckie obozy koncentracyjne oraz wejście Sowietów zwiastujące nową okupację. Dorobek ten kontrastuje z rolą twórcy „powieści detektywnych” – ciągle mało znanego, a barwnego fragmentu emigracyjnych „obszarów trzecich literatury.</p> Paweł Chojnacki Prawa autorskie (c) 2022 https://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0 2022-10-19 2022-10-19 379 407 10.12775/AE.2021-22.025 Józef Mackiewicz w niezależnym obiegu wydawniczym w PRL w latach 1976–1989 (1990) https://apcz.umk.pl/AE/article/view/40482 <p>Józef Mackiewicz był, obok Czesława Miłosza, najczęściej drukowanym w niezależnych od cenzury oficyna w latach 1976–1990, polskim pisarzem emigracyjnym. Stało się to za sprawą Niny Karsov, która wydawała książki Mackiewicza w Londynie i wspierała wszystkie podziemne oficyny, które chciały publikować jego książki. Wysoki poziom prozy Mackiewicza, książek tak literackich, jak i zwłaszcza politycznych, udostępnianych czytelnikom niezależnego obiegu wydawniczego, prasy podziemnej czy nielegalnych bibliotek, uwiarygadniał podziemną działalność w oczach wielu czytelników. Teksty Mackiewicza weszły do dyskursu politycznego, w&nbsp;mniejszym stopniu historyczno-literackiego, i miały wpływ na rozwój pewnej formy myślenia o antykomunizmie.</p> Mirosław A. Supruniuk Prawa autorskie (c) 2022 https://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0 2022-10-19 2022-10-19 408 426 10.12775/AE.2021-22.026