Jan Smółko, alias "Lokalizator" – biographical sketch of a soldier of the Union of Armed Struggle–Home Army, Righteous Among the Nations
DOI:
https://doi.org/10.15290/sp.2025.33.02.03Keywords
World War II, Tykocin, Mszczonów, Righteous Among the Nations, Home Army District of BialystokAbstract
The purpose of this article is to present the profile of Jan Smółko - one could say, a forgotten hero of World War II. This is the first comprehensive study dedicated to this character. It contains archival materials that allow for a broader, previously unknown perspective on numerous events in Tykocin and the surrounding area. The accounts of witnesses of those events, including Jews saved from the Holocaust, also contributed to this. The reader will also find information about conspiratorial activities in the structures of the Union of Armed Struggle and the Home Army in the Białystok region.
References
Źródła rękopiśmienne i materiały niepublikowane
Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Białymstoku:
Tykocin – pomoc Żydom przez Smółków, sygn. 1/1462;
Władysław ps. „Oskar”, Relacja z działalności Armii Krajowej w Okręgu
Białystok w latach 1939–1945, część 1, sygn. 045/2101/2.
Archiwum Państwowe w Białymstoku:
Akta Stanu Cywilnego Parafii Rzymsko‑ Katolickiej w Knyszynie, nr 955,
sygn. 5, 11.
Zakład Narodowy im. Ossolińskich:
Papiery dotyczące Okręgu Białostockiego Armii Krajowej 1939–1944
zebrane przez płk. Władysława Liniarskiego (pseud. Mścisław, Wuj).
Inspektorat III Podlaski, Obwód Wysokie Mazowieckie, sygn. 16678/II.
Kacprzak A. (2025), Biografia Władysławy i Jana Smółko, z zasobów
autora, Mszczonów.
Źródła drukowane i literatura przedmiotu
Wydawnictwa źródłowe
Białowarczuk W. (2006), Jesteś na mojej drodze…, oprac. E. Rogalewska, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej”, nr 1–2, s. 128–135.
Księga pamięci gminy żydowskiej w Tykocinie (2025), red. M. Bar-Juda i Z. Ben-Nachum, tłum. E. Wroczyńska, M. Reczko, Łomża–Tykocin–Białystok.
Turek M. (1975), And life must go on, Nowy Jork.
Książki
Bartoszewski W., Lewinówna Z. (2007), Ten jest z ojczyzny mojej. Polacy z pomocą Żydom 1939–1945, Warszawa.
Gwozdek Z. (1994), Białostocki Okręg ZWZ‑AK (X 1939 – I 1945), t. 2, Wywiad i kontrwywiad, Białystok.
Kochański A. (2010), 526 lat dziejów miasta Tykocina na tle historii Polski, red. M. Choińska, E. Wroczyńska, Białystok.
Krajewski K., Łabuszewski T. (2013), Kazimierz Kamieński „Huzar” – ostatni podlaski komendant 6. Brygady Wileńskiej AK i jego żołnierze 1939–1952, Łapy.
Milewski J.J. (2016), Władysław Liniarski (1897–1984) komendant białostockiego okręgu ZWZ‑AK-AKO, Białystok.
Pisarska‑ Kalisty M. (2007), Z tej wywózki wróciłem ostatni… Mieszkańcy Tykocina w obozach koncentracyjnych, Tykocin.
Pisarska‑ Kalisty M. (2009), Mieszkańcy Tykocina w obozach koncentracyjnych 1944–1945. W 70. Rocznicę wybuchu II wojny światowej. W 65. Rocznicę aresztowań, Tykocin.
Pisarska‑ Kalisty M. (2024a), W świecie zamkniętym drutami… Mieszkańcy Tykocina w obozach koncentracyjnych 1944–1945, Białystok.
Pisarska‑ Kalisty M. (2024b), Pokolenie złączone pamięcią, Białystok.
Roszkowski W. (2019), Tykocin – miasteczko bajeczka, Białystok.
Rudawski A. (2021), Społeczność Tykocina w okresie międzywojennym, Tykocin.
Zimnoch J. (2006), …ażebyśmy się czuli Polakami w wolnej Polsce, Białystok.
Rozdział w czasopiśmie
Kasztura G. (2016), Działania Armii Czerwonej na Śląsku Cieszyńskim wiosną 1945 roku a kwestia powojennej przynależności państwowej Zaolzia, „Pamiętnik Cieszyński”, t. 21, s. 107–125.
Piątkowski S. (2020), „Aryjskie papiery”. Z problematyki pomocy udzielanej Żydom przez Polaków w legalizowaniu fałszywych tożsamości na obszarze Generalnego Gubernatorstwa, „Polish‑Jewish Studies”, t. 1, s. 15–40.
Skłodowski K. (2012), Służba duszpasterska w garnizonie Suwałki 1921–1939, „Rocznik Augustowsko-Suwalski”, t. 12, s. 59–76.
Świerbutowski A. (2022), Pion łączności radiowej w ramach Okręgu Białystok Armii Krajowej–Armii Krajowej Obywateli, „Przegląd Historyczno‑ -Wojskowy”, R. 23, nr 2, s. 162–192.
Artykuł w pracy zbiorowej
Boćkowski D. (2012), Białystok w czasie II wojny światowej, w: Historia Białegostoku, red. A. Cz. Dobroński, Białystok.
Kuklo C., Pyżewska A., Rogalewska E. (2003), Osoby z byłego woj. Białostockiego uhonorowane tytułami „Sprawiedliwy wśród Narodów Świata” (lista niepełna), w: Informator wystawy pt. Kto ratuje jedno życiem, ratuje cały świat… Pomoc ludności żydowskiej pod okupacją niemiecką w województwie białostockim, Białystok.
Łapiński P. (2023), Tadeusz Westfal – lotnik i konspirator, w: Tadeusz Westfal Karaś (1915–1944). Żołnierz podlaskiego Kedywu, Białystok.
Maciejewski J. (1996), Sprawiedliwy wśród Narodów Świata, w: Zagłada Żydów Tykocina. W 55 rocznicę, red. E. Rogalewska, J. Maciejewski, Białystok–Tykocin.
Pyżewska A. (2003), Pomoc ludności żydowskiej pod okupacją niemiecką w województwie białostockim, w: Informator wystawy pt. Kto ratuje jedno życiem, ratuje cały świat… Pomoc ludności żydowskiej pod okupacją niemiecką w województwie białostockim, red. C. Kuklo, A. Pyżewska, E. Rogalewska, Białystok.
Rogalewska E. (1996), Zagłada Żydów tykocińskich, w: Zagłada Żydów Tykocina. W 55 rocznicę, red. E. Rogalewska, J. Maciejewski, Białystok–Tykocin.
Sanejko P. (2023), Przyczyny i przebieg aresztowań 27 maja 1944 r., w: Historie nieopowiedziane. Wspomnienia obozowe Heleny Perkowskiej i innych kobiet z lat 1944–1945, oprac. M. Perkowski, P. Sanejko, Białystok.
Prasa
„ABC. Nowiny Codzienne”, 26 VI 1935, nr 180.
Bednarek D. (2020), Pół wieku wspólnej drogi, „Merkuriusz Mszczonowski”, październik–listopad 2020, nr 09 (298), Mszczonów.
Dymecki P. (2009), Przez lata żyli obok nas Sprawiedliwi wśród Narodów Świata, „Merkuriusz Mszczonowski”, kwiecień 2009, nr 4 (150), Mszczonów.
Strony internetowe
Cygan W.K., Łosiewski Julian (1891–1961), 26.04.2025, https://ordynariat.wp.mil.pl/internetowy-slownik-kapelanow-sluzby-stalej-i-rezerwy-wojska-polskiego-1921-1939/kapelani-1921–1939-biogramy-ll/losiewski-julian-1891–1961 (dostęp: 26.04.2025).
Kosel B., Szada-Borzyszkowski D. (2021), Ratowanie Żydów podczas II wojny światowej, Grupa Ładosia, Sprawiedliwi Wśród Narodów Świata, 24.03.2021, https://www.youtube.com/watch?v=8VMc_NTG3D0&t=511s (dostęp: 5.04.2025).
Niziołek P. (2012), Władysław Bruliński „Oskar”, „Władysław” (1915–1998), kapitan AK, 01.03.2012, https://ipn.gov.pl/pl/aktualnosci/8207,Premiera-sztuki-na-motywach-tekstu-Wladyslawa-Brulinskiego-Chlopcy-na-nas-juz-cz.html (dostęp: 5.04.2025).
Przez lata żyli obok nas Sprawiedliwi Wśród Narodów Świata Władysława i Jan Smółko, Izba Pamięci Ziemi Mszczonowskiej, https://www.izba.mszczonow.pl/2253,opowiesci-o-ziemi-mszczonowskiej?tresc=22144 (dostęp: 5.04.2025).
Trzcianne – Żydzi, https://www.jewishbialystok.pl/Trzcianne--%C5%BBydzi,5520,3740 (dostęp: 16.01.2025).
Downloads
Published
How to Cite
Issue
Section
License
Copyright (c) 2025 Paweł Roszkowski
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NoDerivatives 4.0 International License.
Stats
Number of views and downloads: 8
Number of citations: 0