An unspoken turning point. The impact of the events of 1980 on the activities and reporting of the Delegation of the Main Office for Press, Publication, and Performance Control in Białystok
DOI:
https://doi.org/10.15290/sp.2025.33.02.05Keywords
censorship, self-censorship, Branch office of the General Directorate for Civil Protection and Disaster Management in Białystok, PRL, August '80Abstract
The article discusses important aspects of the work of censors in Białystok during the crisis, particularly in the politically turbulent decade of the 1970s and 1980s in the People’s Republic of Poland. Based on reports from the Białystok branch of the General Directorate for Press and Publication Control (GUKPPiW), the author analyzed censorship activities, taking into account their scale, the number of interventions made, and the attitudes observed among representatives of the intellectual and cultural community in the Białystok region. The author argues that the socio‑political crises that took place in Poland in 1980, with particular emphasis on the events of August 1980, resonated in the Białystok region. However, there were few traces of this in the reports of the Białystok censors. The reports sent from Białystok to the Warsaw headquarters are full of euphemisms and understatements. One gets the impression that we are dealing with a kind of self‑censorship. The strategy of “not mentioning” the ongoing breakthrough gave a sense of security and hope for maintaining the existing status quo.
References
Źrodła rękopiśmienne i materiały niepublikowane
Archiwum Akt Nowych:
Główny Urząd Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk, sygn. 4330
Informacja o ingerencjach dokonanych w okresie 16.XII.1978 – 31 marzec 1979 r., z dnia 14.04.1979 r., k. 92–96.
SPRAWOZDANIE DELEGATURY GŁÓWNEGO URZĘDU KONTROLI PRASY, PUBLIKACJI I WIDOWISK W BIAŁYMSTOKU za okres od 16.XII.1978 r. do 15.XII.1979 r., z dnia 24 grudnia 1979 r., k. 158–176.
SPRAWOZDANIE Delegatury GUKPPiW w Białymstoku za okres od 16 grudnia 1979 r. do 15 grudnia 1980 r., k. 178–189.
SPRAWOZDANIE OUKPPIW W BIAŁYMSTOKU za okres od 15 grudnia 1980 r. do 30 grudnia 1981 r., k. 192–200.
Źródła drukowane i literatura przedmiotu
Budrowska K. (2020), Białostocki Urząd Cenzury wobec środowiska intelektualnego i kulturalnego regionu w latach 1944–1959. Rekonesans badawczy, „Bibliotekarz Podlaski”, nr 1 (XLVI).
Dokumenty do dziejów PRL (1994), oprac. D. Nałęcz, Warszawa.
Dudzień‑Mróz K. (2010), Cenzurowanie „Gazety Białostockiej”. 1951–1975 [mps].
Eisler J. (2008), „Polskie miesiące” czyli kryzys(y) w PRL, Warszawa.
Fiedor E., Koralewski M., Pietrzak E. (1981), Moja legitymacja. Dialog o partii – Białystok – Zielona Góra – Gdańsk, „Kontrasty”, nr 1 (149).
Gardocki W. (2019), Cenzura wobec literatury polskiej w latach osiemdziesiątych XX w., Warszawa.
Gardocki W. (2022), Pod presją cenzury. Szkice o kontroli słowa w latach 1945–1989, Lublin.
Gizelbach L. (1980), „różnić się pięknie”, z dr. Wojciechem Lamentowiczem rozmawia Lech Gizelbach, „Kontakty” nr 13, z dnia 21 września 1980 r.
Głowiński M. (1990), Nowomowa po polsku, Warszawa.
Gogol B. (2012), „Fabryka fałszywych tekstów”. Z działalności Wojewódzkiego Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk w Gdańsku w latach 1945–1958, Warszawa.
Nadzwyczajne zebranie dziennikarzy. Z troską o rzetelną informację (1980), „Gazeta Współczesna” nr 195 (9171), z dnia 12 września 1980 r.
Kościewicz K. (2020), Cenzura wobec czasopisma „Kontrasty” w latach 1965–1979, „Bibliotekarz Podlaski”, nr 1 (XLVI).
Kietliński M. (2017), Białostocki drugi obieg wydawniczy w latach 1980–1989, Białystok.
Kietliński M. (2015), Region Podlaski NSZZ „Solidarność” 1980–2015, Białystok.
Kietliński M. (2007), Z dziejów białostockiej „Solidarności” 1980–1989. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” Region Białystok w świetle własnych dokumentów archiwalnych, Białystok.
Melion K. (1980), Moja legitymacja, „Kontrasty”, nr 12 (148).
Mielczarek T. (2010), Uwarunkowania prawne funkcjonowania cenzury w PRL, „Rocznik Prasoznawczy”, nr 4.
Nowak P. (2012), Cenzura wobec rynku książki. Wojewódzki Urząd Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk w Poznaniu w latach 1946–1955, Poznań.
Patelski M. (2019), „Czujni strażnicy demokracji” ludowej. Urząd cenzury w województwie opolskim. 1950–1990, Opole.
Pawlicki A. (2001), Kompletna szarość. Cenzura w latach 1965–1972. Instytucja i ludzie, Warszawa.
Pomian K. (1985), Wymiary polskiego konfliktu 1956–1981, Londyn.
Radzikowska Z. (1990), Z historii walki o wolność słowa w Polsce (cenzura PRL w latach 1981–1987), Kraków.
Romek Z. (2000), Kłopoty z cenzurą, w: Cenzura w PRL. Relacje historyków, Warszawa.
Romek Z. (2015), System cenzury PRL, w: T. Strzyżewski, Wielka księga cenzury PRL w dokumentach, Warszawa.
Romek Z. (2010), Metody pracy cenzury w PRL, w: Dziennikarze władzy, władza dziennikarzom. Aparat represji wobec środowiska dziennikarskiego 1945–1990, pod red. T. Wolszy i S. Ligarskiego, Warszawa.
Źródła internetowe
Gardocki W. (2022), Cenzorzy i czytelnicy. Kontrola słowa u progu transformacji ustrojowej, https://repozytorium.uwb.edu.pl/jspui/bitstream/11320/15072/1/W_Gardocki_Cenzorzy_i_czytelnicy.pdf (data dostępu: 17.11.2023).
Romek Z. (2022), Cenzura jako narzędzie sprawowania władzy w PRL, „Biuletyn IPN”, nr 7–8, z dnia 15.06.2023 r., https://przystanekhistoria.pl/pa2/teksty/101595,Cenzura‑jako-narzedzie‑sprawowania-wladzy-w-PRL.html (data dostępu: 26.09.2023).
https://tnoik.torun.pl/historia/ (data dostępu: 14.05.2023).
Downloads
Published
How to Cite
Issue
Section
License
Copyright (c) 2025 Helena Chwiedosik

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NoDerivatives 4.0 International License.
Stats
Number of views and downloads: 7
Number of citations: 0