Tadeusz H. Czeżowski i Henryk M. Elzenberg: toruńska szkoła aksjologii analitycznej
DOI:
https://doi.org/10.12775/RF.2025.044Słowa kluczowe
Tadeusz Czeżowski, Henryk Elzenberg, Toruń School of Analytical Axiology, theory of value, meta-axiology, formal axiology, axiological realism, empirical ethics, perfective value, oughtAbstrakt
Artykuł rekonstruuje genezę, specyfikę oraz ciągłość toruńskiego ośrodka badań aksjologicznych, ukształtowanego po 1945 roku wokół Tadeusza Czeżowskiego i Henryka Elzenberga. Uzasadnia także posługiwanie się określeniem „toruńska szkoła aksjologii analitycznej”, rozumianym nie jako nazwa jednolitej doktryny, lecz jako określenie wspólnego pola problemowego, metod oraz praktyk instytucjonalnych. Wspólną podstawę stanowiło przekonanie o obiektywności i poznawalności wartości, dążenie do racjonalnego wyjaśnienia podstaw sądów wartościujących, powinności i norm, a także przywiązanie do rygoru analitycznego. Artykuł przedstawia najważniejsze podobieństwa i różnice między koncepcjami obu filozofów w zakresie ontologii i epistemologii wartości, teorii norm oraz normatywnych podstaw etyki. Omawia również rozwój ich dorobku publikacyjnego, wydania pośmiertne, najważniejsze przekłady oraz jego obecność w międzynarodowym obiegu naukowym. Szczególną uwagę poświęcono osobowej i intelektualnej ciągłości toruńskiej tradycji aksjologicznej oraz kolejnym jej kontynuatorom. W końcowej części scharakteryzowano teksty źródłowe i studia interpretacyjne zgromadzone w niniejszym numerze „Ruchu Filozoficznego”. Publikacja angielskich przekładów prac Czeżowskiego i Elzenberga, którym towarzyszą współczesne opracowania naukowe, ma na celu poszerzenie międzynarodowej recepcji ich filozofii oraz stworzenie podstaw do dalszych badań nad jej znaczeniem dla współczesnej teorii wartości, etyki i antropologii filozoficznej.
Bibliografia
Bednarz Irena. 2017. “Henryk Elzenberg na kartach polskiej literatury filozoficznej” (“Henryk Elzenberg in Polish Philosophical Literature”). Przegląd Filozoficzny – Nowa Seria 26(4): 45–68.
Cieciera Elżbieta. 2014. “Na drogach człowieczeństwa – filozofia Henryka Elzenberga” (“On the Paths of Humanity – Henryk Elzenberg’s Philosophy”). Folia Philosophica 32 (2014): 265–288.
Czeżowski Tadeusz. 1989. “Aksjologiczne i deontyczne normy moralne” (“Axiological and Deontic Moral Norms”). In: Tadeusz Czeżowski, Pisma z etyki i teorii wartości (Writings on Ethics and the Theory of Value), ed. Paweł J. Smoczyński, 151–156. Wrocław–Warsaw–Kraków–Gdańsk–Łódź: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk.
Czeżowski Tadeusz. 1970. “Aksjologiczne i deontyczne normy moralne” (“Axiological and Deontic Moral Norms”). Etyka 7: 133–143.
Czeżowski Tadeusz. 1979. “Connotation and Denotation”. In: Semiotics in Poland 1894–1969, sel., ed., and introd. Jerzy Pelc, trans. Olgierd Wojtasiewicz, Synthese Library, vol. 119, 73–80. PWN – Polish Scientific Publishers, Warsaw – D. Reidel Publishing Company, Dordrecht–Boston.
Czeżowski Tadeusz. 1951. “De la vérification dans les sciences empiriques (Analyse logique)”, trans. Georges Goriely. Revue Internationale de Philosophie 5, no. 17–18 (3–4): 347–366.
Czeżowski Tadeusz. 1929. “Die polnische Philosophie der Gegenwart”. Slavische Rundschau 1: 438–443.
Czeżowski Tadeusz. 1966. “Dwojakie normy” (“Two Kinds of Norms”). Etyka 1 (1966): 145–155.
Czeżowski Tadeusz. 1989. “Etyka jako nauka empiryczna” (“Ethics as an Empirical Science”). In: Tadeusz Czeżowski, Pisma z etyki i teorii wartości (Writings on Ethics and the Theory of Value), ed. Paweł J. Smoczyński, 97–104. Wrocław–Warsaw–Kraków–Gdańsk–Łódź: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk.
Czeżowski Tadeusz. 1965. Filozofia na rozdrożu. Analizy metodologiczne (Philosophy at the Crossroads: Methodological Analyses). Warsaw: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. 2nd ed.; Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2009.
Czeżowski Tadeusz. 1969. “Henryk Elzenberg jako teoretyk etyki” (“Henryk Elzenberg as a Theorist of Ethics”). Etyka 4: 91–102.
Czeżowski Tadeusz. 1933. Jak powstało zagadnienie przyczynowości. Zarys jego rozwoju w filozofii starożytnej (How the Problem of Causality Arose: An Outline of Its Development in Ancient Philosophy). Vilnius: Wydawnictwo Wileńskiego Towarzystwa Filozoficznego.
Czeżowski Tadeusz. 1927. Klasyczna nauka o sądzie i wniosku w świetle logiki współczesnej (The Classical Theory of Judgement and Inference in the Light of Contemporary Logic). Vilnius: Skład Główny w Księgarni Józefa Zawadzkiego.
Czeżowski Tadeusz. 2000. Knowledge, Science, and Values: A Program for Scientific Philosophy, ed. Leon Gumański, Poznań Studies in the Philosophy of the Sciences and the Humanities, vol. 68. Amsterdam–Atlanta: Rodopi.
Czeżowski Tadeusz. 1968. Logika. Podręcznik dla studiujących nauki filozoficzne (Logic: A Textbook for Students of the Philosophical Sciences), 2nd rev. ed. Warsaw: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Czeżowski Tadeusz. 1958. Odczyty filozoficzne (Philosophical Lectures). Toruń: Towarzystwo Naukowe w Toruniu. “Prace Wydziału Filologiczno-Filozoficznego” (“Publications of the Faculty of Philology and Philosophy”), vol. 7, no. 1. 2nd rev. and expanded ed.: Toruń: Towarzystwo Naukowe w Toruniu, 1969, “Prace Wydziału Filologiczno-Filozoficznego” (“Publications of the Faculty of Philology and Philosophy”), vol. 20, no. 5. Publishing production: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Poznań Branch.
Czeżowski Tadeusz. 1999. “О формальном понятии ценности”; “Как строить логику блага? (1)”; “Как строить логику блага? (2)”; “Этика как эмпирическая наука”; “Замечания об этике как эмпирической науке”; “Этика, психология и логика”, trans. Elena Nikołajewna Szulga. In: Философия и логика Львовско-Варшавской школы, ed. Władimir Aleksandrowicz Smirnow and Władimir Leonidowicz Wasiukow, responsible ed. Elena Nikołajewna Szulga. Moscow: Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН).
Czeżowski Tadeusz. 1948. O metafizyce, jej kierunkach i zagadnieniach (On Metaphysics, Its Trends and Problems). Toruń: published by Księgarnia Naukowa T. Szczęsny i S-ka.
Czeżowski Tadeusz. 2004. O metafizyce, jej kierunkach i zagadnieniach (On Metaphysics, Its Trends and Problems), 2nd rev. and expanded ed., introd. Jan Woleński. Kęty: Wydawnictwo Antyk.
Czeżowski Tadeusz. 1977. “On Testability in Empirical Sciences”, trans. Stanisław Wojnicki. In: Twenty-Five Years of Logical Methodology in Poland, ed. Marian Przełęcki, Ryszard Wójcicki, Synthese Library, vol. 87, 93–109. Dordrecht–Boston: D. Reidel Publishing Company; Warsaw: PWN–Polish Scientific Publishers.
Czeżowski Tadeusz. 2000. “Philosophy at the Crossroads”. In: Tadeusz Czeżowski, Knowledge, Science, and Values: A Program for Scientific Philosophy, 241–247. Amsterdam–Atlanta: Rodopi [Brill].
Czeżowski Tadeusz. 1989. Pisma z etyki i teorii wartości (Writings on Ethics and the Theory of Value), ed. Paweł J. Smoczyński. Wrocław–Warsaw–Kraków–Gdańsk–Łódź: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk.
Czeżowski Tadeusz. 1936. Pozytywizm i idealizm w pojmowaniu nauki (Positivism and Idealism in the Conception of Science). Warsaw: Kasa im. Mianowskiego – Instytut Popierania Nauki.
Czeżowski Tadeusz. 1938. Propedeutyka filozofii. Podręcznik dla II klasy wszystkich wydziałów w liceach ogólnokształcących (Propaedeutics of Philosophy: A Textbook for the Second Year of All Divisions of General Secondary Schools). Lviv: published by S. Jakubowski.
Czeżowski Tadeusz. 1989. “Strach i lęk (przyczynek do klasyfikacji uczuć)” (“Fear and Anxiety (A Contribution to the Classification of Feelings)”) In: Tadeusz Czeżowski, Pisma z etyki i teorii wartości (Writings on Ethics and the Theory of Value), ed. Paweł J. Smoczyński, 209–216. Wrocław–Warsaw–Kraków–Gdańsk–Łódź: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk.
Czeżowski Tadeusz. 1918. Teorya klas (Theory of Classes), “Archiwum Naukowe” (“Scientific Archive”), section I, vol. 9, no. 2, 81–124. Lviv: Wydawnictwo Towarzystwa dla Popierania Nauki Polskiej.
Czeżowski Tadeusz. 1979. “Token-Reflexive Words Versus Proper Names”. In: Semiotics in Poland 1894–1969, sel., ed., and introd. Jerzy Pelc, trans. Olgierd Wojtasiewicz, Synthese Library, vol. 119, 65–72. PWN – Polish Scientific Publishers, Warsaw – D. Reidel Publishing Company, Dordrecht–Boston.
Czeżowski Tadeusz. 1948. “Quelques problèmes anciens sous la forme moderne”. Studia Philosophica. Commentarii Societatis Philosophicae Polonorum 3 (1939–1946): 101–113.
Domeracki Piotr. 2009. “Aristocratism of the Spirit in Henryk Elzenberg’s Philosophy”. Dialogue and Universalism 19 (8–9): 121–133.
Drofiszyn Marcin. 2020. “Formalne związki między powinnością a dobrem. Rozważania na marginesie prac Henryka Elzenberga” (“Formal Relations between Ought and Good: Reflections on the Margins of Henryk Elzenberg’s Works”). Filozofia Nauki (The Philosophy of Science) 28(4) [112]: 5–23.
Drofiszyn Marcin. 2022. “Obowiązek oparty na preferencji” (“Obligation Based on Preference”). Filozofia Nauki (The Philosophy of Science) 30(3) [119]: 101–130.
Elzenberg Henryk. 1917. “Die Grundlagen der Leibnizschen Metaphysik”. Bulletin International de l’Académie des Sciences de Cracovie. Classe de Philologie, Classe d’Histoire et de Philosophie 8–10 (1916), Cracovie: 106–113.
Elzenberg Henryk. 1991. “Do religii i mistyki” (“On Religion and Mysticism”). In: Henryk Elzenberg, Z filozofii kultury (From the Philosophy of Culture), sel., ed., and introd. Michał Woroniecki, 326–332. Kraków: Społeczny Instytut Wydawniczy Znak.
Elzenberg Henryk. 2012. “Emotional Colouring as an Aesthetic Phenomenon”, trans. John Comber in consultation with Krzysztof Guczalski. Estetika: The Central European Journal of Aesthetics 49(2): 212–216.
Elzenberg Henryk. 2002. “Epistemologia wartości. Wykłady 1949–1950” (“The Epistemology of Value: Lectures of 1949–1950”), ed. Agnieszka Nogal. In: Henryk Elzenberg, Pisma aksjologiczne (Axiological Writings), ed. Lesław Hostyński, Andrzej Lorczyk, Agnieszka Nogal, 307–350. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej.
Elzenberg Henryk. 1999. “Estetyczne uroki ekspresji” (“The Aesthetic Charms of Expression”). In: Henryk Elzenberg, Pisma estetyczne (Aesthetic Writings), ed. and introd. Lesław Hostyński, 209–234. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej.
Elzenberg Henryk. 1936. “Estetyka jako dyscyplina wartościująca” (“Aesthetics as an Evaluative Discipline”). Pion 4(10) (127): 1–2.
Elzenberg Henryk. 1925. “Etyka wyrzeczenia. Czem jest i jak bywa uzasadniana” (“The Ethics of Renunciation: What It Is and How It Is Justified”). Przegląd Filozoficzny 28(1–2): 59–81.
Elzenberg Henryk. 2005. “Etyka wyrzeczenia. Czym jest i jak bywa uzasadniana” (“The Ethics of Renunciation: What It Is and How It Is Justified”). In: Henryk Elzenberg, Wartość i człowiek. Rozprawy z humanistyki i filozofii (Value and the Human Being: Essays in the Humanities and Philosophy), 2nd rev. and expanded ed., ed. and introd. Włodzimierz Tyburski, Ryszard Wiśniewski, 145–174. Toruń: Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.
Elzenberg Henryk. 1990. “Ewentualny odczyt o kulturze” (“A Possible Lecture on Culture”). Etyka 25: 47–49.
Elzenberg Henryk. 1995. “Kilka uwag aksjologiczno-etycznych w związku z fragmentem rozprawy Pricharda” (“Several Axiological and Ethical Remarks in Connection with a Fragment of Prichard’s Treatise”). In: Henryk Elzenberg, Z historii filozofii (From the History of Philosophy), Pisma (Writings), vol. 3, sel., ed., and introd. Michał Woroniecki, 398–403. Kraków: Wydawnictwo Znak.
Elzenberg Henryk. 1963. Kłopot z istnieniem. Aforyzmy w porządku czasu (The Trouble with Existence: Aphorisms in the Order of Time). Kraków: Wydawnictwo Znak.
Elzenberg Henryk. 1994. Kłopot z istnieniem. Aforyzmy w porządku czasu (The Trouble with Existence: Aphorisms in the Order of Time), scholarly ed. Michał Woroniecki, 2nd rev. and expanded ed. Kraków: Społeczny Instytut Wydawniczy Znak.
Elzenberg Henryk. 2002. Kłopot z istnieniem. Aforyzmy w porządku czasu (The Trouble with Existence: Aphorisms in the Order of Time), 1st rev. and expanded ed. Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.
Elzenberg Henryk. 2002. “Konstrukcja pojęcia wartości” (“The Construction of the Concept of Value”). In: Henryk Elzenberg, Pisma aksjologiczne (Axiological Writings), ed. Lesław Hostyński, Andrzej Lorczyk, Agnieszka Nogal, 71–95. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej.
Elzenberg Henryk. 2004. Kummer mit dem Sein. Tagebuch eines Philosophen. Aphorismen und Gedanken aus den Jahren 1907 bis 1963. Aus dem Polnischen von Sven Sellmer unter Verwendung einiger von Karl Dedecius übertragener Aphorismen. Frankfurt am Main: Suhrkamp Verlag, series: “Denken und Wissen. Eine polnische Bibliothek”.
Elzenberg Henryk [on the title page: Henri Elsenberg]. 1909. Le sentiment religieux chez Leconte de Lisle. Paris: Henri Jouve, éditeur.
Elzenberg Henryk. 2021. Le souci d’exister. Aphorismes dans l’ordre du temps. Traduit du polonais, préfacé et annoté par Bernard Marchadier. Montmorillon: Vagabonde.
Elzenberg Henryk. 2020. “Love”, translated from Polish by Hanna Lubowicz. Karto-Teka Gdańska 2(7): 112–124.
Elzenberg Henryk. 2025. “Lucretius and the Religion of Materialism”, trans. and ed. Mateusz Stróżyński. Antigone: An Open Forum for Classics. Accessed 12 January 2026, [https://antigonejournal.com/2025/06/lucretius-and-the-religion-of-materialism/](https://antigonejournal.com/2025/06/lucretius-and-the-religion-of-materialism/).
Elzenberg Henryk. 1927. “Lukrecjusz i religia materializmu” (“Lucretius and the Religion of Materialism”). Przegląd Współczesny 6(20): 200–214.
Elzenberg Henryk. 1922. Marek Aureljusz. Z historji i psychologji etyki (Marcus Aurelius: From the History and Psychology of Ethics). Lviv–Warsaw: published by Księgarnia Polska Bernarda Połonieckiego (Prace Filozoficzne Towarzystwa Naukowego Warszawskiego (Philosophical Works of the Warsaw Scientific Society), no. 4; Bibljoteka Filozoficzna (Philosophical Library), ser. 3, ed. Władysław Heinrich, vol. 1).
Elzenberg Henryk. 1986. “Motywacja etyczna (wartość w religii i kulturze)” (“Ethical Motivation (Value in Religion and Culture)”). Studia Filozoficzne 12(253): 13–28.
Elzenberg Henryk. 1995. “Mowa i myśl. Dyskusja z Ayerem” (“Speech and Thought: A Discussion with Ayer”). In: Henryk Elzenberg, Z historii filozofii (From the History of Philosophy), Pisma (Writings), vol. 3, sel., ed., and introd. Michał Woroniecki, 464–474. Kraków: Wydawnictwo Znak.
Elzenberg Henryk. 2005. “Nauka i barbarzyństwo” (“Science and Barbarism”). In: Henryk Elzenberg, Wartość i człowiek. Rozprawy z humanistyki i filozofii (Value and the Human Being: Essays in the Humanities and Philosophy), ed. Włodzimierz Tyburski, Ryszard Wiśniewski, 232–246. Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.
Elzenberg Henryk. 1991. “Negative Values” prepared on the basis of unpublished manuscripts by Ulryk Schrade and Bogusław Wolniewicz, trans. Peter Geach and Bogusław Wolniewicz. In: Logic and Ethics, ed. Peter Geach, with the editorial collaboration of Jacek Hołówka, Nijhoff International Philosophy Series, vol. 41, 21–31. Dordrecht: Kluwer Academic Publishers.
Elzenberg Henryk. 2012. “Non-aesthetic and Aesthetic Expression”, trans. John Comber in consultation with Krzysztof Guczalski. Estetika: The Central European Journal of Aesthetics 49(2): 217–231.
Elzenberg Henryk. 1991. “Odpowiedź na kwestionariusz w sprawie przeżyć ludzkich związanych z przyrodą” (“Reply to a Questionnaire on Human Experiences Connected with Nature”). In: Henryk Elzenberg, Z filozofii kultury (From the Philosophy of Culture), sel., ed., and introd. Michał Woroniecki, 252–265. Kraków: Społeczny Instytut Wydawniczy Znak.
Elzenberg Henryk. 2012. “On the Difference Between Beauty and Goodness [1933]”, trans. Zygmunt Nierada. Organon 44: 5–15.
Elzenberg Henryk. 1935. “O pojęciach wartości i powinności” (“On the Concepts of Value and Ought”). Sprawozdania z Posiedzeń Towarzystwa Naukowego Warszawskiego. Section II Nauk Historycznych, Społecznych i Filozoficznych 27(1/6) (1934), published 1935.
Elzenberg Henryk. 1933. “O różnicy między ‘pięknem’ a ‘dobrem’” (“On the Difference between ‘Beauty’ and ‘Good’”). Przegląd Filozoficzny 36(4): 363–376.
Elzenberg Henryk. 1986. “O tzw. maksymalizacji dobra jako zasadzie obowiązku” (“On the So-Called Maximisation of Good as a Principle of Obligation”). Studia Filozoficzne 12(253): 29–38.
Elzenberg Henryk. 2002. Pisma aksjologiczne (Axiological Writings), ed. Lesław Hostyński, Andrzej Lorczyk, Agnieszka Nogal, introd. Lesław Hostyński. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej.
Elzenberg Henryk. 1999. Pisma estetyczne (Aesthetic Writings), ed. and introd. Lesław Hostyński. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej.
Elzenberg Henryk. 2001. Pisma etyczne (Ethical Writings), ed. and introd. Lesław Hostyński. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej.
Elzenberg Henryk. 2002. “Podstawowe pojęcia aksjologii I. Wykłady toruńskie 1946–1949” (“Fundamental Concepts of Axiology I: Toruń Lectures, 1946–1949”), ed. Andrzej Lorczyk. In: Henryk Elzenberg, Pisma aksjologiczne (Axiological Writings), ed. Lesław Hostyński, Andrzej Lorczyk, Agnieszka Nogal, 197–257. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej.
Elzenberg Henryk. 1917. “Podstawy metafizyki Leibniza” (“The Foundations of Leibniz’s Metaphysics”), Rozprawy Akademii Umiejętności. Wydział Historyczno-Filozoficzny, ser. 2, vol. 35 (= vol. 60 of the general series), 50–117. Kraków: published by the Akademia Umiejętności.
Elzenberg Henryk. 2005. “Pojęcie wartości perfekcyjnej. Fragment komunikatu O pojęciach wartości i powinności” (“The Concept of Perfective Value: A Fragment of the Communication On the Concepts of Value and Ought”). In: Henryk Elzenberg, Wartość i człowiek. Rozprawy z humanistyki i filozofii (Value and the Human Being: Essays in the Humanities and Philosophy), 2nd rev. and expanded ed. Toruń: Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.
Elzenberg Henryk. 1966. Próby kontaktu. Eseje i studia krytyczne (Attempts at Contact: Essays and Critical Studies). Kraków: Społeczny Instytut Wydawniczy “Znak”.
Elzenberg Henryk. 1999. “Symbolika” (“Symbolism”). In: Henryk Elzenberg, Pisma estetyczne (Aesthetic Writings), ed. and introd. Lesław Hostyński, 239–241. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 1999.
Elzenberg Henryk. 1999. “Symbolika. Interpretacja pozornej duchowości” (“Symbolism: An Interpretation of Apparent Spirituality”). In: Henryk Elzenberg, Pisma estetyczne (Aesthetic Writings), ed. and introd. Lesław Hostyński, 243–244. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej.
Elzenberg Henryk. 1995. “Uwagi na temat Wittgensteina” (“Remarks on Wittgenstein”). In: Henryk Elzenberg, Z historii filozofii (From the History of Philosophy), Pisma (Writings), vol. 3, sel., ed., and introd. Michał Woroniecki, 475–479. Kraków: Wydawnictwo Znak.
Elzenberg Henryk. 1966. Wartość i człowiek. Rozprawy z humanistyki i filozofii (Value and the Human Being: Essays in the Humanities and Philosophy). Toruń: Towarzystwo Naukowe w Toruniu, “Prace Wydziału Filologiczno-Filozoficznego” (“Publications of the Faculty of Philology and Philosophy”), vol. 18, no. 1.
Elzenberg Henryk. 2005. Wartość i człowiek. Rozprawy z humanistyki i filozofii (Value and the Human Being: Essays in the Humanities and Philosophy), ed. and introd. Włodzimierz Tyburski, Ryszard Wiśniewski, 2nd rev. and expanded ed. Toruń: Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.
Elzenberg Henryk. 2012. Wartość i człowiek. Rozprawy z humanistyki i filozofii (Value and the Human Being: Essays in the Humanities and Philosophy), 3rd ed. Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.
Elzenberg Henryk. 1990. “Wartość i powinność. Tekst żemłosławski” (“Value and Ought: The Żemłosław Text”). Etyka 25: 17–45.
Elzenberg Henryk. 1986. “Wartość ujemna” (“Negative Value”), ed. Ulrich Schrade, Bogusław Wolniewicz. Studia Filozoficzne 12(253): 23–28.
Elzenberg Henryk. 2002. “Zagadnienia związane z pojęciem wartości. Wykłady 1949” (“Issues Connected with the Concept of Value: Lectures of 1949”), ed. Andrzej Lorczyk. In: Henryk Elzenberg, Pisma aksjologiczne (Axiological Writings), ed. Lesław Hostyński, Andrzej Lorczyk, Agnieszka Nogal, 259–303. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej.
Elzenberg Henryk. 2002. “Zagadnienie obowiązku w aksjologii formalnej” (“The Problem of Obligation in Formal Axiology”). In: Henryk Elzenberg, Pisma aksjologiczne (Axiological Writings), ed. Lesław Hostyński, Andrzej Lorczyk, Agnieszka Nogal, 101–122. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej.
Elzenberg Henryk. 1991. Z filozofii kultury (From the Philosophy of Culture), sel., ed., and introd. Michał Woroniecki. Kraków: Społeczny Instytut Wydawniczy Znak.
Elzenberg Henryk. 1995. Z historii filozofii (From the History of Philosophy), sel., ed., and introd. Michał Woroniecki. Kraków: Społeczny Instytut Wydawniczy Znak.
Elzenberg – tradycja i współczesność (Elzenberg – Tradition and the Present Day), ed. Włodzimierz Tyburski, Ryszard Wiśniewski. Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2009.
Etyka 25. 1990. Warsaw–Poznań: Instytut Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk: 7–138.
Guczalski Krzysztof. 2012. “Henryk Elzenberg as a Forerunner of Anglo-American Concepts of Expression”. Estetika: The Central European Journal of Aesthetics 49(2) (2012): 191–211.
Gumański Leon. 2000. “Introduction”. In: Tadeusz Czeżowski, Knowledge, Science, and Values: A Program for Scientific Philosophy. Amsterdam–Atlanta: Rodopi [Brill], 7–16.
Gumański Leon. 1980. “On Deontic Logic”. Studia Logica 39(1): 63–75.
Gumański Leon. 1977. “W służbie nauki i społeczeństwa” (“In the Service of Science and Society”). Kwartalnik Historii Nauki i Techniki 22(1): 13–20.
Gumański Leon. 1979. “Zręby filozofii Tadeusza Czeżowskiego” (“The Foundations of Tadeusz Czeżowski’s Philosophy”). Studia Filozoficzne 8(165): 9–13.
“Henryk Elzenberg – Axiology, Ethics and the Philosophy of Culture”, ed. Włodzimierz Tyburski. Dialogue and Universalism 19(8–9) (2009).
Henryk Elzenberg (1887–1967). Dziedzictwo idei: filozofia – aksjologia – kultura. Materiały z ogólnopolskiej konferencji, Toruń, 15–16 maja 1997 r. (Henryk Elzenberg (1887–1967): The Legacy of Ideas – Philosophy, Axiology, Culture. Proceedings of the National Conference, Toruń, 15–16 May 1997), ed. Włodzimierz Tyburski. Toruń: Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 1999.
Hostyński Lesław. 2004. “Filozofia wartości Henryka Elzenberga na tle filozofii polskiej XX-lecia międzywojennego” (“Henryk Elzenberg’s Philosophy of Value against the Background of Polish Philosophy of the Interwar Period”). Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska Lublin – Polonia 24(4), Sectio 1: 61–76.
Hostyński Lesław. 2025. “Henryk Elzenberg w świecie konsumpcji. Dlaczego byłby outsiderem?” (“Henryk Elzenberg in the World of Consumption: Why Would He Be an Outsider?”). Ruch Filozoficzny 81(2): 264–282.
Hostyński Lesław. 2017. “Henryka Elzenberga życie ‘pod prąd’” (“Henryk Elzenberg’s Life ‘Against the Current’”). Przegląd Filozoficzny – Nowa Seria 26(4): 69–83.
Jadczak Ryszard. 1991. “Przyczynek do działalności Profesora Tadeusza Czeżowskiego w Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie” (“A Contribution to the Activities of Professor Tadeusz Czeżowski at Stefan Batory University in Vilnius”). Ruch Filozoficzny 48(1): 7–12.
Jadczak Ryszard. 2019. “Rys biograficzny” (“Biographical Sketch”) [of Stanisław Soldenhoff]. Nicolaus Copernicus University in Toruń, PDF document published 29 January 2019. Accessed 14 October 2025, [https://uslugi.umk.pl/adminUMK/wiadomosci/files/Stanislaw_Soldenhoff_-_Rys_biograficzny_1548760862.pdf](https://uslugi.umk.pl/adminUMK/wiadomosci/files/Stanislaw_Soldenhoff_-_Rys_biograficzny_1548760862.pdf).
Jadczak Ryszard. 1998. “Uwagi o działalności dydaktycznej Tadeusza Czeżowskiego” (“Remarks on Tadeusz Czeżowski’s Teaching Activities”). Edukacja Filozoficzna 26: 329–342.
Jadczak Ryszard. 1999. “Z lubelskich listów Henryka Elzenberga” (“From Henryk Elzenberg’s Lublin Letters”). In: Henryk Elzenberg (1887–1967). Dziedzictwo idei: filozofia – aksjologia – kultura (Henryk Elzenberg (1887–1967): The Legacy of Ideas – Philosophy, Axiology, Culture), ed. Włodzimierz Tyburski, 99–108. Toruń: Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.
Janikowski Wacław. 2002. “Bibliografia prac Tadeusza Czeżowskiego” (“A Bibliography of Tadeusz Czeżowski’s Works”). In: Tadeusz Czeżowski (1889–1981). Dziedzictwo idei: logika – filozofia – etyka (Tadeusz Czeżowski (1889–1981): The Legacy of Ideas – Logic, Philosophy, Ethics), ed. Włodzimierz Tyburski, Ryszard Wiśniewski, 21–34. Toruń: Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.
Jedynak Anna. 2016. “Początki szkoły lwowsko-warszawskiej” (“The Beginnings of the Lviv–Warsaw School”). Galicja. Studia i Materiały 2: 168–194.
Kantner Katarzyna. 2014. “‘Aforyzmy w porządku czasu spisane’. Poetyka immanentna i sformułowana w Kłopocie z istnieniem Henryka Elzenberga” (“‘Aphorisms Written Down in the Order of Time’: Immanent and Formulated Poetics in Henryk Elzenberg’s The Trouble with Existence”), Tekstualia 2(37) (2014): 81–98.
Kantner Katarzyna. 2013. “Kłopot z istnieniem Henryka Elzenberga a tradycja polskiej intymistyki modernistycznej (Brzozowski, Koniński, Kamieńska)” (“Henryk Elzenberg’s The Trouble with Existence and the Tradition of Polish Modernist Intimate Writing (Brzozowski, Koniński, Kamieńska)”). Ruch Literacki 54(2) (317): 179–196.
Karpiesiuk Renata. 1991. “Spuścizna rękopiśmienna Tadeusza Czeszowskiego” (“Tadeusz Czeżowski’s Manuscript Legacy”). Acta Universitatis Nicolai Copernici. Historia 25(236): 99–112.
Kasperek Anna. 2011. “Aksjologiczna koncepcja kultury Henryka Elzenberga” (“Henryk Elzenberg’s Axiological Conception of Culture”). Perspektywy Kultury 5(2): 123–132.
Kleszcz Ryszard. 2017. “Dwie metafilozofie: Elzenberg a Szkoła Lwowsko-Warszawska” (“Two Metaphilosophies: Elzenberg and the Lviv–Warsaw School”). Przegląd Filozoficzny – Nowa Seria 26(4): 289–320.
Kopania Jerzy. 2015. “Henryk Elzenberg i tragizm religijnego materializmu” (“Henryk Elzenberg and the Tragic Nature of Religious Materialism”). Kwartalnik Filozoficzny 43(3): 53–79.
Kowalik Łukasz. 2017. “Henryk Elzenberg a istota stoicyzmu” (“Henryk Elzenberg and the Essence of Stoicism”). Przegląd Filozoficzny – Nowa Seria 26(4) (104): 439–461.
Kowalik Łukasz. 2017. “Struktura twórczości Henryka Elzenberga” (“The Structure of Henryk Elzenberg’s Oeuvre”). Przegląd Filozoficzny – Nowa Seria 26 4(104): 99–114.
Łukasiewicz Krzysztof. 1991. “Kultura jako wartość i system wartości w ujęciu Henryka Elzenberga” (“Culture as a Value and a System of Values in Henryk Elzenberg’s Account”). In: Kultura i wartości. Materiały z konferencji naukowej (Culture and Values: Proceedings of a Scholarly Conference), ed. Stanisław Pietraszko, 81–88. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego (Acta Universitatis Wratislaviensis, no. 965; Prace Kulturoznawcze (Cultural Studies), vol. 2).
Łukaszewska Katarzyna. 2021. “Powrót do ascezy. Rekapitulacja etycznego znaczenia w kontekście poglądów Henryka Elzenberga” (“A Return to Asceticism: A Recapitulation of Its Ethical Significance in the Context of Henryk Elzenberg’s Views”). In: Antropologiczne i przyrodnicze aspekty konsumpcji nadmiaru i umiaru (Anthropological and Natural-Scientific Aspects of the Consumption of Excess and Moderation), ed. Ryszard F. Sadowski, Agata Kosieradzka-Federczyk, Agnieszka Klimska, 72–84. Warsaw: Krajowa Szkoła Administracji Publicznej.
Mincer Wiesław. 1981. “Bibliografia publikacji profesora Tadeusza Czeżowskiego” (“A Bibliography of the Publications of Professor Tadeusz Czeżowski”). Ruch Filozoficzny 39(2–4): 37–48.
Nadana-Sokołowska Katarzyna. 2012. Problem religii w polskich dziennikach intymnych. Stanisław Brzozowski, Karol Ludwik Koniński, Henryk Elzenberg (The Problem of Religion in Polish Intimate Diaries: Stanisław Brzozowski, Karol Ludwik Koniński, Henryk Elzenberg). Warsaw: Wydawnictwo Instytutu Badań Literackich PAN.
Nowicki Maciej. 2000. “Tadeusz Czeżowski”. Edukacja Filozoficzna 31: 115–135.
Okołowski Paweł. 2023. “Egzystencjalizm analityczny Henryka Elzenberga” (“Henryk Elzenberg’s Analytical Existentialism”). DelibeRatio. Analizy. Filozofia, 17 December 2023. Accessed 20 November 2025. [https://deliberatio.eu/pl/analizy/egzystencjalizm-analityczny-henryka-elzenberga](https://deliberatio.eu/pl/analizy/egzystencjalizm-analityczny-henryka-elzenberga).
Okołowski Paweł. 2018. “Myśl Wolniewicza. Zrąb systemu” (“Wolniewicz’s Thought: The Foundations of the System”). Przegląd Filozoficzny – Nowa Seria 27(3) (107): 239–266.
Pawlak Józef. 1991. “Tadeusz Czeżowski”. Acta Universitatis Nicolai Copernici. Filozofia 13 (234): 3–6.
Płoszczyniec Antoni. 2021. Asceza i człowiek. Studium antropologii filozoficznej Henryka Elzenberga (Asceticism and the Human Being: A Study in Henryk Elzenberg’s Philosophical Anthropology), Kraków: Księgarnia Akademicka.
Schrade Ulrich. 1986. “Aksjologia formalna Henryka Elzenberga” (“Henryk Elzenberg’s Formal Axiology”). Studia Filozoficzne 12(253): 83–104.
Schrade Ulrich. 1998. “Henryk Józef Maria Elzenberg”. Edukacja Filozoficzna 25: 167–183.
Skarbek Janusz. 1992. “Henryk Elzenberg (1887–1967). W dwudziestą piątą rocznicę śmierci” (“Henryk Elzenberg (1887–1967): On the Twenty-Fifth Anniversary of His Death”). Kwartalnik Historii Nauki i Techniki 37(3): 3–26.
Skwarczyńska Stefania. 1938. “Prace ofiarowane Kazimierzowi Wóycickiemu” (“Works Presented to Kazimierz Wóycicki”), Vilnius 1937: [review], Pamiętnik Literacki: czasopismo kwartalne poświęcone historii i krytyce literatury polskiej 35(1/4): 287–289.
Studia Filozoficzne 12(253). 1986. “Blok tekstów poświęcony Henrykowi Elzenbergowi w setną rocznicę urodzin” (“A Collection of Texts Devoted to Henryk Elzenberg on the Centenary of His Birth”), scholarly ed. Bogusław Wolniewicz: 3–165.
Środa Magdalena. 1992. “Czytając Elzenberga” (“Reading Elzenberg”). Edukacja Filozoficzna 13: 192–195.
Środa Magdalena. 2017. “Meliorysta i soteryk. O autocentryzmie etycznym Henryka Elzenberga” (“A Meliorist and a Soteriologist: On Henryk Elzenberg’s Ethical Autocentrism”). Przegląd Filozoficzny – Nowa Seria 26(4) (104): 203–215.
Tadeusz Czeżowski (1889–1981). Dziedzictwo idei: logika – filozofia – etyka (Tadeusz Czeżowski (1889–1981): The Legacy of Ideas – Logic, Philosophy, Ethics), ed. Włodzimierz Tyburski, Ryszard Wiśniewski. Toruń: Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2002.
Tyburski Włodzimierz. 2017. “‘Człowiek, który myślał inaczej’. O osobowości twórczej Henryka Elzenberga” (“‘The Man Who Thought Differently’: On Henryk Elzenberg’s Creative Personality”). Przegląd Filozoficzny – Nowa Seria 26(4) (104): 85–97.
Tyburski Włodzimierz. 2006. Elzenberg, series “Myśli i Ludzie” (“Thoughts and People”). Warsaw: Wiedza Powszechna.
Tyburski Włodzimierz. 1991. “Etyka perfekcjonizmu Henryka Elzenberga” (“Henryk Elzenberg’s Ethics of Perfectionism”). Acta Universitatis Nicolai Copernici. Nauki Humanistyczno-Społeczne. Filozofia 12(228): 43–54.
Tyl Mirosław. 2001. Pesymizm, konserwatyzm, wartości. O filozofii Henryka Elzenberga (Pessimism, Conservatism, Values: On Henryk Elzenberg’s Philosophy). Katowice: Wydawnictwo Naukowe “Śląsk”.
Voisé Waldemar. 1969. “Henryk Elzenberg (w drugą rocznicę śmierci)” (“Henryk Elzenberg (On the Second Anniversary of His Death)”). Ruch Filozoficzny 27(4): 245–248.
Wiśniewski Ryszard. 1997. “Henryk Elzenberg wobec brytyjskiej metaetyki” (“Henryk Elzenberg and British Metaethics”). Ruch Filozoficzny 54(4): 629–633.
Wiśniewski Ryszard. 1991. “O możliwościach recepcji etyki empirycznej Tadeusza Czeszowskiego” (“On the Possibilities of the Reception of Tadeusz Czeżowski’s Empirical Ethics”). Acta Universitatis Nicolai Copernici. Filozofia 13(234): 7–21.
Wiśniewski Ryszard. 2019. “Stanisław Soldenhoff jako filozof moralności i współtwórca podstaw toruńskiego środowiska naukowego” (“Stanisław Soldenhoff as a Moral Philosopher and Co-Creator of the Foundations of the Toruń Academic Milieu”). Ruch Filozoficzny 75(1): 143–155.
Wittgenstein Ludwig. 2014. Lecture on Ethics, edited with commentary by Edoardo Zamuner, Ermelina Valentina Di Lascio, David K. Levy. Chichester: Wiley Blackwell.
Wolniewicz Bogusław. 2017. “Aksjomat Elzenberga” (“Elzenberg’s Axiom”). Przegląd Filozoficzny – Nowa Seria 26(4) (104): 277–288.
Wolniewicz Bogusław. 1986. “Myśl Elzenberga” (“Elzenberg’s Thought”). Studia Filozoficzne 12: 55–74.
Wolniewicz Bogusław. 1990. “Z aksjologii Elzenberga” (“On Elzenberg’s Axiology”). Etyka 25: 7–16.
Woroniecki Michał. 2020. “Henryk Elzenberg (1887–1967). Zarys biografii i poglądów” (“Henryk Elzenberg (1887–1967): An Outline of His Biography and Views”). Karto-Teka Gdańska 2(7): 80–88.
Zaborowski Robert. 2000. “Dramat filozofa. Henryk Elzenberg w rękach wydawców” (“The Philosopher’s Drama: Henryk Elzenberg in the Hands of His Editors”), pt. 1. Przegląd Artystyczno-Literacki 4: 82–92.
Zaborowski Robert. 2000. “Dramat filozofa. Henryk Elzenberg w rękach wydawców” (“The Philosopher’s Drama: Henryk Elzenberg in the Hands of His Editors”), pt. 2. Przegląd Artystyczno-Literacki 12: 34–50.
Zaborowski Robert. 2001. “Dramat filozofa. Henryk Elzenberg w rękach wydawców” (“The Philosopher’s Drama: Henryk Elzenberg in the Hands of His Editors”), pt. 3. Przegląd Artystyczno-Literacki 1–2: 91–110.
Zawadzki Andrzej. 1999. “Filozoficzny dziennik intymny: de Biran, Amiel, Elzenberg” (“The Philosophical Intimate Diary: de Biran, Amiel, Elzenberg”). Teksty Drugie 1–2: 65–84.
Zdrenka Marcin T. 1999. “Tylko prawda? (O Elzenbergowskiej niechęci do ‘psychozy poznania’)” (“Only Truth? (On Elzenberg’s Aversion to the ‘Psychosis of Cognition’)”). In: Postacie prawdy (Forms of Truth), vol. 3, ed. Adam Jonkisz, 125–137. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.
Zdrenka Marcin T. 2009. “Uwagi o Elzenbergowskim pojęciu walki. Na marginesie Kłopotu z istnieniem” (“Remarks on Elzenberg’s Concept of Struggle: On the Margins of The Trouble with Existence”). In: Elzenberg – tradycja i współczesność (Elzenberg – Tradition and the Present Day), ed. Włodzimierz Tyburski, Ryszard Wiśniewski, 201–210. Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.
Zegzuła-Nowak Joanna. 2008. “Człowiek w ujęciu perfekcjonistycznej myśli etycznej Henryka Elzenberga” (“The Human Being in Henryk Elzenberg’s Perfectionist Ethical Thought”). Humanum. Międzynarodowe Studia Społeczno-Humanistyczne 2(2): 47–64.
Zegzuła-Nowak Joanna. 2009. “Postawa ‘homo ethicus’ jako ideał etyczny w koncepcji filozoficznej Henryka Elzenberga” (“The Attitude of ‘Homo Ethicus’ as an Ethical Ideal in Henryk Elzenberg’s Philosophical Conception”). Annales. Etyka w Życiu Gospodarczym 12(1): 61–68.
Zubelewicz Jan. 1986. “Elzenbergowskie ujęcie procesu tworzenia kultury” (“Elzenberg’s Account of the Process of Creating Culture”). Kultura i Społeczeństwo 30(1): 83–97.
Zubelewicz Jan. 2017. “Ewolucja aksjologii Elzenberga w świetle jego tekstów. Analiza filologiczno-filozoficzna” (“The Evolution of Elzenberg’s Axiology in the Light of His Texts: A Philological-Philosophical Analysis”). Przegląd Filozoficzny – Nowa Seria 26 4(104): 371–389.
Zubelewicz Jan. 1987. “Filozofia kultury a historiozofia: Henryk Elzenberg” (“Philosophy of Culture and Philosophy of History: Henryk Elzenberg”). Przegląd Humanistyczny 31(4) (259): 113–116.
Zubelewicz Jan. 1990. “Pojęcie wartości perfekcyjnej w aksjologii formalnej Henryka Elzenberga” (“The Concept of Perfective Value in Henryk Elzenberg’s Formal Axiology”). Etyka 25: 87–101.
Zubelewicz Jan, Jasińska-Zubelewicz Ewa. 2012. Bibliografia Henryka Józefa Marii Elzenberga (A Bibliography of Henryk Józef Maria Elzenberg). Warsaw–Łomianki: Spółka Wydawnicza Heliodor.
Pobrania
Opublikowane
Jak cytować
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Piotr Domeracki
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Statystyki
Liczba wyświetleń i pobrań: 92
Liczba cytowań: 0
